EKI DÝNIE PAYYMY

Tughan qazaghynyng taghdyryna janashyr qos kemengerding asyl armany – «qayran elinin» baqyty edi. Abay qasiyetti Qúrannyng ruhany nәrimen bú fәniydin, yaky «jalghannyn» ghalamat synaghyna kózimizdi ashyp, «adam» degen atqa layyq boludy amanat etedi. Mәshhýr Jýsip bolsa, Islam dinimen bite qaynasyp, o dýnie – baqidyng qatal synyna  әzir boludyng ghibratyn Qúran tilimen sanagha qúyady. Úly dalanyng  «shamshyraq» túlghalarynyng eki dýnie payymy, sayyp kelgende, ózara ýndestik pen sabaqtastyq tauyp, tyndaushy men oqyrmangha «adamdyq qaryzyn»  týisintedi.

Alla taghalanyng  jasampaz núrymen Abay Qúnanbayúly ainalasyna sәule týsirip: «Artyq ghylym kitapta, Erinbey oqyp kóruge... Bolmasang da úqsap baq, Bir ghalymdy kórseniz. Onday bolmaq qayda dep, Aytpa ghylym sýiseniz», - dep qandastaryn oqu-bilimge «jeteleydi». Ilim-ghylymnyng paydasyna ol qandastarynyng kózin ghana emes, kókiregin de ashudan ýmitti: «Dýnie de ózi, mal da ózi, Ghylymgha kónil berseniz. Bilgenderding sózine / Mahabbatpen erseniz...». Al, diny әdebiyetting asa kórnekti ókili Mәshhýr  Jýsip Kópeyúly kiyeli Qúran ayattarymen jamaghatqa oy salyp, aqyl qosu arqyly baqigha dayyndaydy. Ol «oqu men ghylymnyng mәn-manyzyn» tәpsirlep, «on segiz myng ghalamdy jaratqan» Qúdiret iyesining sózimen, onyng «týndi kýndiz qylghanday», aqiqatqa úiytar quatyn dәripteydi.

«Atymdy adam qoyghan son...»

Osylay Abay men Mәshhýr jalghan men baqidyng ashy shyndyghymen ómirding adam balasy ýshin ghajayyp syn ghana emes, ghalamat syn ekenin de zerdege qúyady. Alayda, olardyng jan-jaghyndaghy «aqyl sózge yntasyz júrttyn» qarasy tym qalyn. Ókinishke qaray, «tyndaushynyng týzelgen sózben qosa týzeluge» asygha qoyar týri bayqalmaydy. Hakim «el shapqan batyrdy, yaky qyzyqty aitqan kýn ótkizbek әngimening әr sózin myngha balaghan» zamandas minezinen kýiinedi. Bilimsiz kisimsingen «kóp shuyldaq kóngenim-aq soghan dep tabandasa», ne qayran: «Bilgenge marjan, Bilmeske arzan, Nadandar bәhra ala almas, - dep, «úiqydaghy» qauymdy «oyatudyn» amalyn tappay, qynjylady, - Qinalma beker, til men jaq, Kónilsiz qúlaq – oigha olaq... Molasynday baqsynyng / Jalghyz qaldym tap shynym».

Úly aqynnyng qayghy-múny óz basynan keshken Mәshhýr de japanda jalghyz qalghanday hәlde. «Qamalyp ómir boyy qalghan týnge, Qadalyp qaray-qaray ay men kýnge... Sharq úryp bú dýniyeni shyr ainaldym, Sózimdi tyndaytyn bir qúlaq tappay, - dep, qabyrghasy qayysady, - Jan ghoy dep qimyldaghan sóilep túrmyn, Estip ket Qúday ýshin úqpasang da... Estiytin esil sózim qúlaq qayda? Sualmas ishse kózi, búlaq qayda?!.». Aynalasyna renjy túryp, óz sózining «adamnyng asa bilgish zeregine kez bolghanyn» qalaydy:   «Óleng – júmbaq: kerek-ti oghan sheshu... Qazaq bayghús nasihat sózge týspey, Bar bilgeni qalshiyp eregesu». Sóitip, ol nadan men bilimdinin, «soqyr men kórushinin, qaranghy men jaryqtyng teng emesin», ómirge ne ýshin kelgenin oilamaytyndardy «baly bar, uy aralas» ósiyetimen  úshyqtaydy.

Olay bolsa, Abaydyng da, Mәshhýrding de bar oiy halqymyzdyng ilim-ghylymdy mengerip, zamanalar kóshinde ózge júrttan ozyq boluyna kelip sayady. «Teginde, adam balasy adam balasynan aqyl, ghylym, ar minez degen nәrselermen ozbaq. Onan basqa nәrsemen ozdym ghoy demekting bәri de –aqymaqtyq..., - deydi Hakim. -  Ghylym Allanyng bir sipaty, ol – haqiqat, oghan ghashyqtyq – ózi de haqlyq hәm adamdyq dýr...» nemese Bilimdiden shyqqan sóz, talaptygha bolsyn kez. Núryn, syryn kóruge / Kókireginde bolsyn kóz... Bilim – baqtyng jibermeytin qazyghy, Bilimsiz baq – әldekimning azyghy». Demek, «ósek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq» sekildi bes dúshpannan qashyq jýrip, «bes asyl: talap, enbek, tereng oi, qanaghat, raqymdy» ardaq tútu paryz eken.

Hakim menzegen asyldyng biri – qanaghat úghymynyng maghynasy qolda bargha shýkirshilik etu desek, Mәshhýrding  «bes qymbatynyn» da biri  – shýkir eken: «Tórtinshi, qymbat nәrse – shýkir degen, «Nyghymetke shýkirsizdik – kýpir!» – dep, onyng qalghan tórteuin: «iman, aqyl, sabyr, әdep» úghymymen tanytady. Áuliyenin, sonday-aq «Qanaghat turaly júmbaq óleni» Abaydyng «Eskendir» poemasyndaghy «toyymsyz kóz» jәne «Ólse óler tabighat...» ólenindegi «ólmeytúghyn sóz» tәmsilderimen ýndese óriledi.  «Jamannan bóz qalady, jaqsydan – sóz, Dýniyening kelui onay, ketui tez» ekenine úiytatyn osy qissada «әue ainalyp jerge týskendey kýn ystyqta, bir jútym su kókey kesip, armangha ainalghan» shaqta jer qayysqan qaruly qolgha «sarqyrap, saulap aqqan ózen kóldeneng úshyraydy».

Búghan qatty quanghan han óz әskerine «búl sudan qana ishkenmen susyn qanbaytynyn, toyymsyzdyng ere almay jolda qalatynyn bylay eskertedi: «Jalanash qolynmen al, biraq orta, Qalmaysyng sony qylsan, qanghyp  júrtta». Alayda, «tostaghan men shelekti qoyyp, sýngip ishemin» degender shólderin basa almay, tipti dertke shaldyghyp, sugha ketedi. Qanaghatty  úmytpay, sudan tek tatyp qana qoyghandar aman-esen qalady. Islam dinining nasihatshysy Mәshhýr atalmysh óleni arqyly «Esti adam – qanaghatty. Qanaghatty adam tiyanaqty. Tiyanaqty adam kónterli. Kónterli adam qayghysyz. Qayghysyz adam baqytty» degen taghylym týiedi. Sóitip, Abay men Mәshhýr tónirekterin basqan qalyng «túmannan» týrshige túryp, qazaghyn órkeniyet sapynyng manday aldynan kórudi ansaydy.

Ekeuining jas aiyrmasy bir mýshel,  Abaydyn  nemere inisi, kemenger Shәkәrim Qúdayberdiúlymen Mәshhýr Jýsip bir jyldyng týlegi.  Qúrdas aqyndar baqigha da sol bir qasiretti 1931 jyly qaytypty.  Biraq, din men ruhaniyat ghúlamasy M.J. Kópeyúly tól shygharmalarynyng 10 tomdyq jinaghynda (E. Q. Mәshhýr Jýsip, «EKO» GhÓF JShS, 2023 j.) aqyn әri oishyl Shәkәrim turaly tis jaryp,  eshtene demeydi.  Onyng esesine Abaymen kezdespese de, Mәshhýrding  ony syrttay bilip, shygharmalaryna qanyq bolghanyn bayqaymyz. Onyng «Nýsiphan» dastanyndaghy Birjan sal men Hakim Abaygha qatysty joldar da Qyzyljarda Birjan  Qojaghúlyn kýtip alghanynda Abay turaly  tyndaghan әngimesining dәlelindey. Kóp tomdyq  ghúlamanyng qolynda Hakimning túnghysh kitabynyng bolghanyna da sendiredi.

Búl pikirimizge, M. J. Kópeyúlynyng «Nýsiphan» atty kólemdi qissasy, «Ibray Qúnanbaev sózi», «Abay Qúnanbaev (1945 – 1904) ólenderi» degen jazbalary, sonday-aq Qúnanbay jayyndaghy eki  núsqadaghy bir jarym bettik pikiri aighaq. Olay bolsa, әuelgi әngimeni «Nýsiphan» qissasyndaghy Abay túlghasy jayynda órbitemiz. Al, avtordyng basqa jazbalaryna oy jelisine qaray oraludy jón sanadyq. Sonymen «Nýsiphan» (6-tom, 93-b.) shygharmasyna kelsek, Mәshhýrding búl tuyndysyn jazuyna Semey ónirine joly týskeninde «Tobyqtynyng  kemengeri Nýsiphan er» turaly estigen әngime sebep bolady. Tól tuyndysynda  ol keyipkerin «jasynan aldyn kórgen, dәuleti de, óneri da shalqar, asa bedeldi әri jomart» jan retinde sýiine otyryp sypattaydy.

Qaladan «on tórt dýken salghan» Nýsiphan songhy joly Qyzyljar aimaghyndaghy «Bolatnay bazaryna bes jýz qoy men ýsh jýz at aidap, saudasy sәtti bolyp, seksen týiege jýk artady». Alayda, osy saparynda syrqatqa shaldyqqan azamattyng jol ýstinde serikterin jinauyna tura keledi. Ol ózining «jiyrmanyng beseuine kelip, o dýniyege perzentsiz bara jatqanyna, atadan japadan jalghyz ekenine, qajylyqqa joly týspegenine, sonday-aq medrese, meshit salmaghanyna»  ishtey sherlenip, joldastaryna aqyl qosqan sózimen ósiyet qaldyrady. Ol janyndaghy serikterimen, tughan-tuyspen baqúldasyp, sýigen jary Jamalyn qimay, jany syzdaydy. Biraq, Abay turaly shygharmalardyn, estelikter men zertteulerding qissadaghy «aqynnyng qimas dosy» Nýsiphan turaly jaq ashyp, lәm-mim demeytini oilantady.

Abaydy dos tútqan Nýsiphan kim?

Mәshhýr shygharmasynda Nýsiphan ózining Abaymen de dostyghyn   aytyp, aghynan jarylady: «Jan dostym edi, Ybyray, Artymda saghan senemin, - dep, jarym kónilin demeydi. - Qúnanbay atty kәrimdi / Kóre almay kettim, qayteyin?!.. Ybyraydyng dostyghy, Bir Allagha mәlim-di. Qajylyqqa jibersin, Jamal atty jarymdy. Óz ornyna júmsasyn, Baghuly jatqan malymdy. Ybyray edi jan dostym – Qúnanbaydyng balasy. Arghy atasy Óskenbay – Tobyqtynyng aghasy». Ol, sonday-aq «partiya talasy bolsa, janynan tabylatyn, aqynnyng qatty senetin ózindey dosy ólgende dúshpanynyng Ybyraydy tabalaytynyna» ókinip, Qúnanbaydy sharighatqa nandyryp qajylyqqa» jiberudi tapsyrady. Abaygha qaraly habardy marqúmnyng taghy bir dosy Omarbek qalay jetkizerin bilmey daghdarady. 

Sonda Mәshhýr «Qolyna qara jorgha at túldap al, Ybyray, bәri tanyr barghanynda» dep, Nýsiphannyng atynan kenes beredi. Búdan keyin Omarbek «qos atpen bir aptaday jol jýrip, әueli «Ybyray aulyna kidiripti». Abay «túldanghan qara jorghadan» qaraly habardy birden úghyp, «at ýstinde tenselip, eki kózi jasqa tolady».  «Bir tughan bauyrynday kórip, qiyndyqta sýienish etken Nýsiphanday «súnqardyng ghúmyry qysqa bolghanyna» qayghyryp, «marqúmnyng jastay kóz júmghanyna, qoshtasa almay qalghanyna, óz qolymen topyraq salmaghanyna» degen ókinishten qayghy jútady. Qissadan, sonday-aq «Birjan saldyng batasyn alyp, ónerge on jetisinde moyyn búrghan, jasynan din Islam tuyn ústap, ata jolyn qughan»  Abaygha degen syi-qúrmetke qanyghamyz.

Ákesi Qúnanbaygha Abaydyng dos qazasyn «kórgen týsi» arqyly jetkizgendegi sәtti Mәshhýrding qajynyng asyl qasiyetin «aqsýiek toptan ozghan túlpar edin, tuyp eding jannan erek, aqylgha, amal, oigha boldyng zerek» dep suretteui Hakimning «Arghy atasy qajy edi...» ólenimen astasyp jatyr. Mezgilsiz ajaldan qayghyrghan qajy tughan perzenti men onyng dosyna «Ornatsam tór aldyna qos bәiterek, biri – sen, biri Nýsiphan bolsa kerek... Tóresin daudyng aitar sen aq peyil... Nýsiphan ol da ózindey baghlan...  Júmaqqa ayaldamay baratyn» degen sózderimen әri sýiinip, әri kýiinedi.  Qayghyly habardy ol Semeydegi Nýsiphannyng otbasy men aghayyngha ózi   jetkizedi.  Búghan qosa, el aghasynyng marqúmnyng amanatyna say Mekkege sapargha bel bughanyna jәne Jamalgha da barudy úsynghanyna kuә bolamyz.

Jan jarynyng amanatyna adal Jamal júbayy Nýsiphannyng asyl qasiyetin, Abay ekeuining dostyghyn eske alyp, «qajylyqqa barugha, sol jerge meshit, medrese salugha» úigharady. Biz ýshin búl tuyndy Abay men Mәshhýr turaly әngimege tiyanaq boluymen qymbat. Alayda, Abay men Nýsiphan dostyghyna kelsek, jana aitqanday, M. Áuezovting danqty romany men basqa da enbekteri, sonday-aq úly aqyn turaly estelikter  «Nýsiphan» qissasy men onyng bas keyipkeri turaly tis jarmaydy. Búghan Mәshhýrdi jau sanaghan «qyzyl» sayasat tosqauyl boldy delik. Biraq, Abaydyng asyl múrasynda da Nýsiphan, yaky Týsiphan esimi kezdespeytindikten, shygharma keyipkeri Nýsiphan – kórkem obraz desek, qisyngha keledi.

Endeshe, Mәshhýrdey kórnekti din qayratkerining  Abaygha qatysty jogharyda aitqan jazbalaryna da «búrylatyn» kez keldi. Búlardyng birinshisi – «Ibray Qúnanbaev sózi» men ekinshisi – «Abay Qúnanbaev (1945-1904) ólenderi» qysqa ghana ýzindilerden túrady (10-tom, 107, 214-b). Múnyng birinshisinde Hakimning 16-shy qara sózinin, al ekinshisinde «Ishim ólgen, syrtym sau» ólenining alghashqy eki joly ghana berilgen. Áuliyening Qúnanbay jayyndaghy eki jazbasyndaghy  (8 - tom, 167 -169-b.) Abay turaly  pikirleri de, onyng úly aqynmen kezdespegenin dittey týsedi. Ras, Mәshhýr «... Ybyraydan dәmelimiz, - dep (ekinshi núsqa), onyng tegine tartqan qasiyetin  qadir tútady, - Túqym júraghatynda ólgeni tirilip kelip, keyingi zamannyng kisisimen bastas bolatúghyndyq әuelden ata-teginde bar bolghandyqtan...».

Degenmen, bizge jetken Qúnanbay jayyndaghy jazbanyng birinshi núsqasynda avtor «Qúnanbay Óskenbaydan ózi jalqy» nemese Abaydyng bәibishesi Dildagha qatysty «Alshynbaydyng Jýsip deytúghyn balasynyng qyzy» dep, mýlt ketedi. Búl, әriyne avtordyng Abaydyng otbasyna qatysty әngimeni auyzsha estuinen nemese kóshirushilerden ketken aghattyq. Dúrysy, Óskenbaydyng ekinshi әieli Zereden eki úl (Qúttymúhambet, Qúnanbay) men bir qyz (Taybala) tuady. Qúttymúhambetting qaytys bolyp, onyng qalyndyghy Úljandy әmengerlik jolymen Qúnanbaydyng alatyny, al Dildanyng   әkesining aty – Týsip ekeni mәlim. Sóz orayynda, qissada «ólgeni tirilip keletini» turaly jaza otyryp, Mәshhýr ózining Tobyqtynyng qasiyetti túlghalary Kengirbay men Qaramende, Tilenshi men Óskenbay, Qúnanbay men Alshynbaydy menzep otyrghanyn jazbasha kórsetedi (8-tom, 168 b).

Ol, sonday-aq Qúnanbay jayyndaghy atalmysh bir jarym bettik jazbasynyng birinshi núsqasynda Qúnanbaydyng әkesine as bergen jerding «Búl Kókshetau, Duanatau atalghan jerler Qarqaralygha qaraytúghyn Qarakesek Qambar qystaulary ekenin... Óskenbaygha asty Arghyn ortasynda, «Segizauyl» atalghan ózenning boyynda bergenin» naqty kórsetedi.  Búghan qosa qajynyng «ýsh jýzdi týgel shaqyrghan» jomarttyghyna «Qazangha ishek-qaryn  saldyrmaghan: «As jaqsysy qarta-dy / O da boq degende, negizine tartady» dep. «Teri moynymda qalady» dep, qalghan attargha da bәige bergen... Janazashygha arnap jetpis ýy tiktirgen... bir ýy bir ýiden kómir de súrap almaghan... jan basyna bir-bir kez jyrtys berdirgen: «jaynamaz qylyp alsyn» dep. Ózge shygharghan maldan bólek «janazaqy» dep tórt týie baylaghan», - dep, riza bolady.

Zamandastaryna arnaghan ólenderi men qissalary óz aldyna, Mәshhýr Jýsipting  qasiyetti Qúrannyng asqan bilgiri ekeni belgili. «Qúdayym jeksenbi kýn jer jaratty» atty óleninde ol Tәnirding «jer-sudy... tekemetting týrindey, tau men tas, aghash pen shóp, kól men ózendi jeksenbide, al adamzatty júma kýni jәne  on segiz myng ghalamdy teng jaratqanyn, biraq Allanyng amanatyn qabyldaugha kelgende «quaty eshqaysysynan kýshti bolmasa da»  adamnyng ghana shyn quanyp, tәuekelge barghanyna, bar ýmiti Allanyng mahabbaty ghana bolghanyna sýiinedi. Jaratushy adamgha ghylym men aqyldy berip, ghalamdy baghyndyrugha, dýniyeni adammen kórkeytuge úigharypty: «Mahabbatpen jaratqan adamdy ózi, Mahabbatsyz bop ketti dýnie jýzi... Mahabbatsyz jan da joq, tipti iman», - dep tolghaydy.

Qúdaydyng qúdiretine tabynghan Abay da «Allanyng ózi de ras, sózi de ras, Ras sóz esh uaqytta jalghan bolmas... Mahabbatpen jaratqan adamzatty, Sen de sýy ol Allany jannan tәtti. Adamzattyng bәrin sýy bauyrym dep, Jәne sýy haq joly osy dep әdiletti» dep, ózining «imany gýl – ýsh sýy»,  turaly asqaq oiyn pash etedi. Hakim adamnyng artyqshylyghy da aqyl men ghylymda jәne jýrekte ekenine úiytady. Mәshhýr de «jan men saqal, auyzdaghy sózge qarap adam sanalmaydy. Sebebi, jan bolghan song da jan-januar atalghany ayan. Tipti, esekte de – jan, tekede – saqal, totyqústa «til» bar.  Al, adam deuge «bir ózinnen basqagha paydang tiyse, kedeyge, joq - jitikke janashyr» bolsang ghana layyqsyn», - deydi. Alayda, «basqagha paydam tiysin degen» adam az, tipti onday jandy tabu» qiyn.

Úly Abay adamnyng jan-januardan artyqshylyghy jýrektegi qayrat pen aqylgha qonghan sәulening arqasy ekenin basa aitady: «Malda da bar jan men tәn, Aqyl, sezim bolmasa. Tirshilikting nesi sәn, Terenge bet qoymasa? Atymdy adam qoyghan son, Qaytip nadan bolayyn? Halqym nadan bolghan son, Qayda baryp onayyn?!». Alayda, bizdi, amal qaysy, zaman biyleytinine Mәshhýrding de qabaghy týiilip, óz ókinishinen qaryndastarynyng sabaq aluyn tileydi: «Zamana basa kóktep biylep ketip, At shauyp ainala almas bizding minnen... Bú jalghannan ótedi kim basy aman?! Bizdi biylep, iyledi ótken zaman!.. ». Zaman, әlbette bir qalypta túrmaydy, bәri de ózgeredi. Onyng yrqyna kónbeu ekitalay.

«Bolsyn da sózim syrgha qúlaqtygha!»

Osy ashy shyndyqty Abay «Bәisheshek solmaq, kýiremek, Kóbelek ólmek, siyremek... Árkimdi zaman sýiremek, Zamandy qay jan biylemek?..», - dep, eriksiz moyyndatady.  Biraq, pendeng zaman ekpinine qarsy túryp, tótep bere almasa da, biylikting aldynda qúrday jorghalap, onyng «qolshoqparyna» ainalmasa kerek. Hakim  «zamangha jamannyng ghana kýilep, onyng iyleuine týsetinin» atap kórsetedi. «Múnan mening qay jerim ayauly dep, maydanda birge túryp qalatyn» joldastyqty Abay erekshe tileydi. Mәshhýr de «Árkimdi-aq myna zaman biylep túr ghoy! Talaydy tapyr qylyp iylep túr ghoy!.. «Teke – bugha», - degendey, jaman dugha!» / Týsinbegen kópirip, kýilep túr ghoy!.. Er qayda pida qylar shybyn janyn, Jaqsylyq oilaytúghyn joldasyna?!», - dep, jany jýdeydi.

Abay sekildi Mәshhýr Jýsip  ómir «maydanynyn» juan ortasynda qazaqtyng algha basqan ayaghyn keri tartatyn «dúshpandaryna» qarsy kýres ashady. Ol, alayda, «adamdy zaman biyleytinin»,  uaqyt «kóshinin» tizginine uaqytsha bolsa da ie bolyp, «dýniyening qúlaghyn ústaghan» dókeylermen sanaspaudyng azabymen kelise otyryp ta, halqynyng bolashaghyna senedi: «Men kórmesem, keyingi zaman kórer, Dәmeteyin týnilip, ýmit kespey!, - deu arqyly ertenine ýmit artudan tanbaydy, - Aldy-arty búl dýniyening – qaranghy týn, Ýmit bar – bolar degen bir jaryq kýn... Qalayyn, qalsam ózim,  aidalada,  Bolsyn dep sózim syrgha qúlaqtygha!». Ras, zamannyng biyleuine,  eriksiz kónetinder kóp. Sonday-aq, «myqty men dókeydin» aldynda «lәpbay taqsyrlap», zamangha «kýileytinder» de az emes.

Osy songhylary, naqtysy zaman men myqtygha «kýileytinder» jelqayyq sekildi, qashanda  «dauyldyn» yghynan tabylady. Tipti, miyna jana «qamqorshysynyn» esimin sinirip ala qoyatyny sonshalyq,  búghan deyingi «janashyrynyn» atyn qalaysha úmytqanyn da bayqamaydy. Múndaylardyng qashanda betke – shirkeu, yaky masqara (ghibadat orny – shirkeu de sol úghymnan alynsa kerek) ekeni dausyz. Endeshe, zaman  «biyleytinderge» kinә artuda qiyn. Olar  kórip, bilgen әdiletsizdikti onashada  bólisip, ózderin qoyshy, bal-shaghasy ýshin alandaytyndaryn aityp, múndaryn shaghady. Abay men Mәshhýrding zamany bastapqyda patshanyng otarlyq, keyin bolishevikterding totalitarlyq qysymynan «keleli kenes joghalyp, el sybyrdy qolgha alghan» kezeng bolatyn.

Ásirese, kóshbasshy perzentterin әlekedey jalanghan sayasy qughyn - sýrginderding qandy qasaby «jútqan» qazaghymyzdyng ensesi basylyp, últtyng asyl qasiyetteri arzandap bara jatty. Aqyndardyng «belin buynyp, dýnie kirin juynyp, múng men zardy qolgha alar» sәti de osy bolsa kerek. Sondyqtan «ólmeytúghyn artyna sóz qaldyrghan» Abay men «jaqsydan  – sóz, jamannan bóz qalatynyn» ósiyet etken Mәshhýr Jýsip sekildi  úly túlghalar «qalyng eli – qazaghyn» qareketke kóshiruge jandaryn saldy. Qos aqyn óz zamanynyng kertartpa «minezinen» qandastaryn jiyrendirip,   olargha zaman danghyly – bilim men ghylym jolyn núsqau maqsatyn moyyndaryna aldy. Osy azapty jolda eki kemenger de qoghamdaghy «qapqan men oqpandy» kórsetip, odan saq bolyp, tezirek algha basugha ýgittep baqty.

Abay men Mәshhýrding el-júrtty әbden yghyr qylatyn bolys saylauy, syyaz ótkizu, malqúmarlyq, ómir bazary, maqal-mәtel, jalghyzdyq, tuystyq pen dostyq, boryshqorlyq jәne basqalar jayynda aitqan sózderine shygharmalary dәlel jәne әrqashan ónege.  Abaydyng «Bolys boldym, mineki, Bar malymdy shyghyndap... Syyaz bar dese, jýregim / Ornyqpaydy suyldap...», «Oyaz shyqty, syyaz bar... Ylau» dep, «ýi» dep dikildep... Orys syyaz qyldyrsa, Bolys elin qarmaydy. Qu starshyn, ash biyler / Az jýregin jalghaydy» degen sózderin Mәshhýr ilip ala jóneledi: «Jiylar kýnde júrt siyazgha, Bar aqshasyn tógedi bir oyazgha. Orysqa bar, ózine búiyrmaydy, Sarang bolyp barady júrt niyazgha».

Olar últtyng auyzbirligine ziyandy bolys saylauy men malqúmarlyqtan tiksinip, syn «qamshysyn» qúlshyna silteydi. Abay: «Boldy da partiya, el ishi jaryldy, Áuremin men tyya / Dauyng men sharyndy...» dese,  Mәshhýrding qalamy: «Joghalsa bolys saylau, halyq tynyshtanar... «Yntymaq, partiyasyz bolyp jýrsen, Basyna saghymdanar kýnning jazy», - dep, týiindeydi. Halqynyng bótenge kiriptar tirliginin, «birinin-birine qaskýnem bolmaghynyn, birining tileuin biri tilespeytúghynynyn» sebebin  Hakim «tórt ayaqty maldy kóbeyteminnen basqa oiynyng joqtyghymen» týsindiredi: «malgha dostyng múny joq maldan basqa». Mәshhýrdi de múngha batyratyn osy: «Nadandar ne biledi – meshel. Ólik?! Mәz bolar mal jighangha ýsh-tórt týlik... Mal qalar dәnemenen bolmay isi, Ne qylsyn, kim bar bolsa, sol iyesi...».

El-júrtymyzdyng orynsyz maqaldarynan da Abay men Mәshhýr  birge týniledi.  Abay: «Qazaqtar: «Á, Qúday, jas baladay qayghysyz qyla gór!» dep tilek tilegenin ózim kórdim... Qayghysy ne desen, maqaldarynan tanyrsyn: «....Ózinde joq bolsa, әkeng de jat»... «Mal tapqan erding jazyghy joq»... «Qarnyng ashsa, qaraly ýige shap»... Búl maqaldardan ne shyqty? Maghlúm boldy: qazaq tynyshtyq ýshin, ghylym ýshin, bilim ýshin, әdilet ýshin qam jemeydi eken. Mal ýshin qam jeydi eken...». Mәshhýr: «Bizding músylmandar «Tanghy tamaq – Tәnirden», «Ertengi ýshin esek qayghyrady», «Qúdaydyng bir jazghany bar shyghar», - dep... ne qylsa, sonan song qylmaqshy bolyp ash-jalanash qaldy...», - dep, ashy shyndyqty jayyp salady.

Diny әdebiyetting kórnekti ókili M. J. Kópeev, sonday-aq «Poselke krestiyan salyp jatyr, Ólkeli ózen, jerding jaylysynan...» - dep,  basqynshy memleketting otarshyl sayasatyna kektenedi. Patsha ýkimeti ózining otarlaushylyq qara  niyetine qayshy kelgendikten  Islam dinin nasihattaghan ghúlamany  qughyndap,  shygharmalaryn basyp shygharugha shekteu qoydy. Al, kenes biyligi odan da asyp týsip, Islam taqyrybynda kitap basu týgili  ataugha tyiym saldy. Mәshhýr qyzyl biylikting sol kesapatyn  aldyn ala boljap bilip, onyn, «tyrnaq astynan kir izdegen» súrqiya әreketin әshkereledi: «Biylghy ýmitti eding ótken kýzden, «Oktyabri on jetinshi», – degen sózden. Jan-jaqtan úshpa búlt kóterildi / Qyzghanyp kýnning kózin múndy bizden. «Keldi, - dep, - basyna sot!» – qorqytady, Ilip ap bes-alty auyz aitqan sózden...».

Sondyqtan Abay men Mәshhýr elimizding býgini men keleshegining oqu-bilim men ónerge tәueldi ekenin aitudan jalyqpaydy.  «Bilgenge jol bos, Bolsayshy qol bos, talaptyng dәmin tatugha. Bilmegen soqyr, Qayghysyz otyr, Tamaghy toysa jatugha... - dep, Hakim  renishin jasyrmaydy: - Týzetpek edim zamandy, Ózimdi tym-aq zor tútyp... Quat bitti, kýn ótti, Jarylqa, Qúday, jatqandy». Úly aqyn sózin Mәshhýr  odan әri sabaqtaydy: «Bazardan  maghan órik  keledi dep, Baladay aldanbanyz oiyndaghy. Qúdaydyng berui joq jay jatqangha / Bolmaydy ýide otyryp oiyndaghy...  Qylady әrkim mazaq ghylym joqtan, Nadandar adasuda bilim joqtan... Ghylym, bilim syqyldy kýnning kózi, Jap-jaryq qyp dýniyeni túr ghoy ózi...». Qazirgi shiyelenisken halyqaralyq jaghdayda halqymyzdyng Tәuelsizdigining ozyq ghylym men tehnika jetistikterine de tәueldi ekenine kózimiz jetti.

Bolat Jýnisbekov, jazushy

Abai.kz