ەكى دۇنيە پايىمى

تۋعان قازاعىنىڭ تاعدىرىنا جاناشىر قوس كەمەڭگەردىڭ اسىل ارمانى – «قايران ەلىنىڭ» باقىتى ەدى. اباي قاسيەتتى قۇراننىڭ رۋحاني نارىمەن بۇ ءفانيدىڭ، ياكي «جالعاننىڭ» عالامات سىناعىنا كوزىمىزدى اشىپ، «ادام» دەگەن اتقا لايىق بولۋدى امانات ەتەدى. ءماشھۇر ءجۇسىپ بولسا، يسلام دىنىمەن بىتە قايناسىپ، و دۇنيە – باقيدىڭ قاتال سىنىنا  ازىر بولۋدىڭ عيبراتىن قۇران تىلىمەن ساناعا قۇيادى. ۇلى دالانىڭ  «شامشىراق» تۇلعالارىنىڭ ەكى دۇنيە پايىمى، سايىپ كەلگەندە، ءوزارا ۇندەستىك پەن ساباقتاستىق تاۋىپ، تىڭداۋشى مەن وقىرمانعا «ادامدىق قارىزىن»  تۇيسىنتەدى.

اللا تاعالانىڭ  جاسامپاز نۇرىمەن اباي قۇنانبايۇلى اينالاسىنا ساۋلە ءتۇسىرىپ: «ارتىق عىلىم كىتاپتا، ەرىنبەي وقىپ كورۋگە... بولماساڭ دا ۇقساپ باق، ءبىر عالىمدى كورسەڭىز. ونداي بولماق قايدا دەپ، ايتپا عىلىم سۇيسەڭىز»، - دەپ قانداستارىن وقۋ-بىلىمگە «جەتەلەيدى». ءىلىم-عىلىمنىڭ پايداسىنا ول قانداستارىنىڭ كوزىن عانا ەمەس، كوكىرەگىن دە اشۋدان ءۇمىتتى: «دۇنيە دە ءوزى، مال دا ءوزى، عىلىمعا كوڭىل بەرسەڭىز. بىلگەندەردىڭ سوزىنە / ماحابباتپەن ەرسەڭىز...». ال، ءدىني ادەبيەتتىڭ اسا كورنەكتى وكىلى ءماشھۇر  جۇسىپ كوپەيۇلى كيەلى قۇران اياتتارىمەن جاماعاتقا وي سالىپ، اقىل قوسۋ ارقىلى باقيعا دايىندايدى. ول «وقۋ مەن عىلىمنىڭ ءمان-ماڭىزىن» تاپسىرلەپ، «ون سەگىز مىڭ عالامدى جاراتقان» قۇدىرەت يەسىنىڭ سوزىمەن، ونىڭ «ءتۇندى كۇندىز قىلعانداي»، اقيقاتقا ۇيىتار قۋاتىن دارىپتەيدى.

«اتىمدى ادام قويعان سوڭ...»

وسىلاي اباي مەن ءماشھۇر جالعان مەن باقيدىڭ اششى شىندىعىمەن ءومىردىڭ ادام بالاسى ءۇشىن عاجايىپ سىن عانا ەمەس، عالامات سىن ەكەنىن دە زەردەگە قۇيادى. الايدا، ولاردىڭ جان-جاعىنداعى «اقىل سوزگە ىنتاسىز جۇرتتىڭ» قاراسى تىم قالىڭ. وكىنىشكە قاراي، «تىڭداۋشىنىڭ تۇزەلگەن سوزبەن قوسا تۇزەلۋگە» اسىعا قويار ءتۇرى بايقالمايدى. حاكىم «ەل شاپقان باتىردى، ياكي قىزىقتى ايتقان كۇن وتكىزبەك اڭگىمەنىڭ ءار ءسوزىن مىڭعا بالاعان» زامانداس مىنەزىنەن كۇيىنەدى. ءبىلىمسىز كىسىمسىنگەن «كوپ شۋىلداق كونگەنىم-اق سوعان دەپ تابانداسا»، نە قايران: «بىلگەنگە مارجان، بىلمەسكە ارزان، ناداندار ءباھرا الا الماس، - دەپ، «ۇيقىداعى» قاۋىمدى «وياتۋدىڭ» امالىن تاپپاي، قىنجىلادى، - قينالما بەكەر، ءتىل مەن جاق، كوڭىلسىز قۇلاق – ويعا ولاق... مولاسىنداي باقسىنىڭ / جالعىز قالدىم تاپ شىنىم».

ۇلى اقىننىڭ قايعى-مۇڭى ءوز باسىنان كەشكەن ءماشھۇر دە جاپاندا جالعىز قالعانداي حالدە. «قامالىپ ءومىر بويى قالعان تۇنگە، قادالىپ قاراي-قاراي اي مەن كۇنگە... شارق ۇرىپ بۇ دۇنيەنى شىر اينالدىم، ءسوزىمدى تىڭدايتىن ءبىر قۇلاق تاپپاي، - دەپ، قابىرعاسى قايىسادى، - جان عوي دەپ قيمىلداعان سويلەپ تۇرمىن، ەستىپ كەت قۇداي ءۇشىن ۇقپاساڭ دا... ەستيتىن ەسىل ءسوزىم قۇلاق قايدا؟ سۋالماس ىشسە كوزى، بۇلاق قايدا؟!.». اينالاسىنا رەنجي تۇرىپ، ءوز ءسوزىنىڭ «ادامنىڭ اسا بىلگىش زەرەگىنە كەز بولعانىن» قالايدى:   «ولەڭ – جۇمباق: كەرەك-ءتى وعان شەشۋ... قازاق بايعۇس ناسيحات سوزگە تۇسپەي، بار بىلگەنى قالشيىپ ەرەگەسۋ». ءسويتىپ، ول نادان مەن ءبىلىمدىنىڭ، «سوقىر مەن كورۋشىنىڭ، قاراڭعى مەن جارىقتىڭ تەڭ ەمەسىن»، ومىرگە نە ءۇشىن كەلگەنىن ويلامايتىنداردى «بالى بار، ۋى ارالاس» وسيەتىمەن  ۇشىقتايدى.

ولاي بولسا، ابايدىڭ دا، ءماشھۇردىڭ دە بار ويى حالقىمىزدىڭ ءىلىم-عىلىمدى مەڭگەرىپ، زامانالار كوشىندە وزگە جۇرتتان وزىق بولۋىنا كەلىپ سايادى. «تەگىندە، ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل، عىلىم، ار مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق. ونان باسقا نارسەمەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ ءبارى دە –اقىماقتىق...، - دەيدى حاكىم. -  عىلىم اللانىڭ ءبىر سيپاتى، ول – حاقيقات، وعان عاشىقتىق – ءوزى دە حاقلىق ءھام ادامدىق ءدۇر...» نەمەسە بىلىمدىدەن شىققان ءسوز، تالاپتىعا بولسىن كەز. نۇرىن، سىرىن كورۋگە / كوكىرەگىندە بولسىن كوز... ءبىلىم – باقتىڭ جىبەرمەيتىن قازىعى، ءبىلىمسىز باق – الدەكىمنىڭ ازىعى». دەمەك، «وسەك، وتىرىك، ماقتانشاق، ەرىنشەك، بەكەر مال شاشپاق» سەكىلدى بەس دۇشپاننان قاشىق ءجۇرىپ، «بەس اسىل: تالاپ، ەڭبەك، تەرەڭ وي، قاناعات، راقىمدى» ارداق تۇتۋ پارىز ەكەن.

حاكىم مەڭزەگەن اسىلدىڭ ءبىرى – قاناعات ۇعىمىنىڭ ماعىناسى قولدا بارعا شۇكىرشىلىك ەتۋ دەسەك، ءماشھۇردىڭ  «بەس قىمباتىنىڭ» دا ءبىرى  – شۇكىر ەكەن: «ءتورتىنشى، قىمبات نارسە – شۇكىر دەگەن، «نىعىمەتكە شۇكىرسىزدىك – كۇپىر!» – دەپ، ونىڭ قالعان تورتەۋىن: «يمان، اقىل، سابىر، ادەپ» ۇعىمىمەن تانىتادى. اۋليەنىڭ، سونداي-اق «قاناعات تۋرالى جۇمباق ولەڭى» ابايدىڭ «ەسكەندىر» پوەماسىنداعى «تويىمسىز كوز» جانە «ولسە ولەر تابيعات...» ولەڭىندەگى «ولمەيتۇعىن ءسوز» تامسىلدەرىمەن ۇندەسە ورىلەدى.  «جاماننان ءبوز قالادى، جاقسىدان – ءسوز، دۇنيەنىڭ كەلۋى وڭاي، كەتۋى تەز» ەكەنىنە ۇيىتاتىن وسى قيسسادا «اۋە اينالىپ جەرگە تۇسكەندەي كۇن ىستىقتا، ءبىر جۇتىم سۋ كوكەي كەسىپ، ارمانعا اينالعان» شاقتا جەر قايىسقان قارۋلى قولعا «سارقىراپ، ساۋلاپ اققان وزەن كولدەنەڭ ۇشىرايدى».

بۇعان قاتتى قۋانعان حان ءوز اسكەرىنە «بۇل سۋدان قانا ىشكەنمەن سۋسىن قانبايتىنىن، تويىمسىزدىڭ ەرە الماي جولدا قالاتىنىن بىلاي ەسكەرتەدى: «جالاڭاش قولىڭمەن ال، بىراق ورتا، قالمايسىڭ سونى قىلساڭ، قاڭعىپ  جۇرتتا». الايدا، «توستاعان مەن شەلەكتى قويىپ، سۇڭگىپ ىشەمىن» دەگەندەر شولدەرىن باسا الماي، ءتىپتى دەرتكە شالدىعىپ، سۋعا كەتەدى. قاناعاتتى  ۇمىتپاي، سۋدان تەك تاتىپ قانا قويعاندار امان-ەسەن قالادى. يسلام ءدىنىنىڭ ناسيحاتشىسى ءماشھۇر اتالمىش ولەڭى ارقىلى «ەستى ادام – قاناعاتتى. قاناعاتتى ادام تياناقتى. تياناقتى ادام كونتەرلى. كونتەرلى ادام قايعىسىز. قايعىسىز ادام باقىتتى» دەگەن تاعىلىم تۇيەدى. ءسويتىپ، اباي مەن ءماشھۇر توڭىرەكتەرىن باسقان قالىڭ «تۇماننان» تۇرشىگە تۇرىپ، قازاعىن وركەنيەت ساپىنىڭ ماڭداي الدىنان كورۋدى اڭسايدى.

ەكەۋىنىڭ جاس ايىرماسى ءبىر مۇشەل،  ابايدىڭ  نەمەرە ءىنىسى، كەمەڭگەر شاكارىم قۇدايبەردىۇلىمەن ءماشھۇر ءجۇسىپ ءبىر جىلدىڭ تۇلەگى.  قۇرداس اقىندار باقيعا دا سول ءبىر قاسىرەتتى 1931 جىلى قايتىپتى.  بىراق، ءدىن مەن رۋحانيات عۇلاماسى م.ج. كوپەيۇلى ءتول شىعارمالارىنىڭ 10 تومدىق جيناعىندا (ە. ق. ءماشھۇر ءجۇسىپ، «ەكو» عوف جشس، 2023 ج.) اقىن ءارى ويشىل شاكارىم تۋرالى ءتىس جارىپ،  ەشتەڭە دەمەيدى.  ونىڭ ەسەسىنە ابايمەن كەزدەسپەسە دە، ءماشھۇردىڭ  ونى سىرتتاي ءبىلىپ، شىعارمالارىنا قانىق بولعانىن بايقايمىز. ونىڭ «ءنۇسىپحان» داستانىنداعى ءبىرجان سال مەن حاكىم ابايعا قاتىستى جولدار دا قىزىلجاردا ءبىرجان  قوجاعۇلىن كۇتىپ العانىندا اباي تۋرالى  تىڭداعان اڭگىمەسىنىڭ دالەلىندەي. كوپ تومدىق  عۇلامانىڭ قولىندا حاكىمنىڭ تۇڭعىش كىتابىنىڭ بولعانىنا دا سەندىرەدى.

بۇل پىكىرىمىزگە، م. ج. كوپەيۇلىنىڭ «ءنۇسىپحان» اتتى كولەمدى قيسساسى، «يبراي قۇنانباەۆ ءسوزى»، «اباي قۇنانباەۆ (1945 – 1904) ولەڭدەرى» دەگەن جازبالارى، سونداي-اق قۇنانباي جايىنداعى ەكى  نۇسقاداعى ءبىر جارىم بەتتىك پىكىرى ايعاق. ولاي بولسا، اۋەلگى اڭگىمەنى «ءنۇسىپحان» قيسساسىنداعى اباي تۇلعاسى جايىندا وربىتەمىز. ال، اۆتوردىڭ باسقا جازبالارىنا وي جەلىسىنە قاراي ورالۋدى ءجون سانادىق. سونىمەن «ءنۇسىپحان» (6-توم، 93-ب.) شىعارماسىنا كەلسەك، ءماشھۇردىڭ بۇل تۋىندىسىن جازۋىنا سەمەي وڭىرىنە جولى تۇسكەنىندە «توبىقتىنىڭ  كەمەڭگەرى ءنۇسىپحان ەر» تۋرالى ەستىگەن اڭگىمە سەبەپ بولادى. ءتول تۋىندىسىندا  ول كەيىپكەرىن «جاسىنان الدىن كورگەن، داۋلەتى دە، ونەرى دا شالقار، اسا بەدەلدى ءارى جومارت» جان رەتىندە سۇيىنە وتىرىپ سىپاتتايدى.

قالادان «ون ءتورت دۇكەن سالعان» ءنۇسىپحان سوڭعى جولى قىزىلجار ايماعىنداعى «بولاتناي بازارىنا بەس ءجۇز قوي مەن ءۇش ءجۇز ات ايداپ، ساۋداسى ءساتتى بولىپ، سەكسەن تۇيەگە جۇك ارتادى». الايدا، وسى ساپارىندا سىرقاتقا شالدىققان ازاماتتىڭ جول ۇستىندە سەرىكتەرىن جيناۋىنا تۋرا كەلەدى. ول ءوزىنىڭ «جيىرمانىڭ بەسەۋىنە كەلىپ، و دۇنيەگە پەرزەنتسىز بارا جاتقانىنا، اتادان جاپادان جالعىز ەكەنىنە، قاجىلىققا جولى تۇسپەگەنىنە، سونداي-اق مەدرەسە، مەشىت سالماعانىنا»  ىشتەي شەرلەنىپ، جولداستارىنا اقىل قوسقان سوزىمەن وسيەت قالدىرادى. ول جانىنداعى سەرىكتەرىمەن، تۋعان-تۋىسپەن باقۇلداسىپ، سۇيگەن جارى جامالىن قيماي، جانى سىزدايدى. بىراق، اباي تۋرالى شىعارمالاردىڭ، ەستەلىكتەر مەن زەرتتەۋلەردىڭ قيسساداعى «اقىننىڭ قيماس دوسى» ءنۇسىپحان تۋرالى جاق اشىپ، ءلام-ميم دەمەيتىنى ويلانتادى.

ابايدى دوس تۇتقان ءنۇسىپحان كىم؟

ءماشھۇر شىعارماسىندا ءنۇسىپحان ءوزىنىڭ ابايمەن دە دوستىعىن   ايتىپ، اعىنان جارىلادى: «جان دوستىم ەدى، ىبىراي، ارتىمدا ساعان سەنەمىن، - دەپ، جارىم كوڭىلىن دەمەيدى. - قۇنانباي اتتى كارىمدى / كورە الماي كەتتىم، قايتەيىن؟!.. ىبىرايدىڭ دوستىعى، ءبىر اللاعا ءمالىم-ءدى. قاجىلىققا جىبەرسىن، جامال اتتى جارىمدى. ءوز ورنىنا جۇمساسىن، باعۋلى جاتقان مالىمدى. ىبىراي ەدى جان دوستىم – قۇنانبايدىڭ بالاسى. ارعى اتاسى وسكەنباي – توبىقتىنىڭ اعاسى». ول، سونداي-اق «پارتيا تالاسى بولسا، جانىنان تابىلاتىن، اقىننىڭ قاتتى سەنەتىن وزىندەي دوسى ولگەندە دۇشپانىنىڭ ىبىرايدى تابالايتىنىنا» وكىنىپ، قۇنانبايدى شاريعاتقا ناندىرىپ قاجىلىققا» جىبەرۋدى تاپسىرادى. ابايعا قارالى حاباردى مارقۇمنىڭ تاعى ءبىر دوسى وماربەك قالاي جەتكىزەرىن بىلمەي داعدارادى. 

سوندا ءماشھۇر «قولىڭا قارا جورعا ات تۇلداپ ال، ىبىراي، ءبارى تانىر بارعانىڭدا» دەپ، ءنۇسىپحاننىڭ اتىنان كەڭەس بەرەدى. بۇدان كەيىن وماربەك «قوس اتپەن ءبىر اپتاداي جول ءجۇرىپ، اۋەلى «ىبىراي اۋلىنا كىدىرىپتى». اباي «تۇلدانعان قارا جورعادان» قارالى حاباردى بىردەن ۇعىپ، «ات ۇستىندە تەڭسەلىپ، ەكى كوزى جاسقا تولادى».  «ءبىر تۋعان باۋىرىنداي كورىپ، قيىندىقتا سۇيەنىش ەتكەن ءنۇسىپحانداي «سۇڭقاردىڭ عۇمىرى قىسقا بولعانىنا» قايعىرىپ، «مارقۇمنىڭ جاستاي كوز جۇمعانىنا، قوشتاسا الماي قالعانىنا، ءوز قولىمەن توپىراق سالماعانىنا» دەگەن وكىنىشتەن قايعى جۇتادى. قيسسادان، سونداي-اق «ءبىرجان سالدىڭ باتاسىن الىپ، ونەرگە ون جەتىسىندە مويىن بۇرعان، جاسىنان ءدىن يسلام تۋىن ۇستاپ، اتا جولىن قۋعان»  ابايعا دەگەن سىي-قۇرمەتكە قانىعامىز.

اكەسى قۇنانبايعا ابايدىڭ دوس قازاسىن «كورگەن ءتۇسى» ارقىلى جەتكىزگەندەگى ءساتتى ءماشھۇردىڭ قاجىنىڭ اسىل قاسيەتىن «اقسۇيەك توپتان وزعان تۇلپار ەدىڭ، تۋىپ ەدىڭ جاننان ەرەك، اقىلعا، امال، ويعا بولدىڭ زەرەك» دەپ سۋرەتتەۋى حاكىمنىڭ «ارعى اتاسى قاجى ەدى...» ولەڭىمەن استاسىپ جاتىر. مەزگىلسىز اجالدان قايعىرعان قاجى تۋعان پەرزەنتى مەن ونىڭ دوسىنا «ورناتسام ءتور الدىنا قوس بايتەرەك، ءبىرى – سەن، ءبىرى ءنۇسىپحان بولسا كەرەك... تورەسىن داۋدىڭ ايتار سەن اق پەيىل... ءنۇسىپحان ول دا وزىڭدەي باعلان...  جۇماققا ايالداماي باراتىن» دەگەن سوزدەرىمەن ءارى ءسۇيىنىپ، ءارى كۇيىنەدى.  قايعىلى حاباردى ول سەمەيدەگى ءنۇسىپحاننىڭ وتباسى مەن اعايىنعا ءوزى   جەتكىزەدى.  بۇعان قوسا، ەل اعاسىنىڭ مارقۇمنىڭ اماناتىنا ساي مەككەگە ساپارعا بەل بۋعانىنا جانە جامالعا دا بارۋدى ۇسىنعانىنا كۋا بولامىز.

جان جارىنىڭ اماناتىنا ادال جامال جۇبايى ءنۇسىپحاننىڭ اسىل قاسيەتىن، اباي ەكەۋىنىڭ دوستىعىن ەسكە الىپ، «قاجىلىققا بارۋعا، سول جەرگە مەشىت، مەدرەسە سالۋعا» ۇيعارادى. ءبىز ءۇشىن بۇل تۋىندى اباي مەن ءماشھۇر تۋرالى اڭگىمەگە تياناق بولۋىمەن قىمبات. الايدا، اباي مەن ءنۇسىپحان دوستىعىنا كەلسەك، جاڭا ايتقانداي، م. اۋەزوۆتىڭ داڭقتى رومانى مەن باسقا دا ەڭبەكتەرى، سونداي-اق ۇلى اقىن تۋرالى ەستەلىكتەر  «ءنۇسىپحان» قيسساسى مەن ونىڭ باس كەيىپكەرى تۋرالى ءتىس جارمايدى. بۇعان ءماشھۇردى جاۋ ساناعان «قىزىل» ساياسات توسقاۋىل بولدى دەلىك. بىراق، ابايدىڭ اسىل مۇراسىندا دا ءنۇسىپحان، ياكي ءتۇسىپحان ەسىمى كەزدەسپەيتىندىكتەن، شىعارما كەيىپكەرى ءنۇسىپحان – كوركەم وبراز دەسەك، قيسىنعا كەلەدى.

ەندەشە، ماشھۇردەي كورنەكتى ءدىن قايراتكەرىنىڭ  ابايعا قاتىستى جوعارىدا ايتقان جازبالارىنا دا «بۇرىلاتىن» كەز كەلدى. بۇلاردىڭ ءبىرىنشىسى – «يبراي قۇنانباەۆ ءسوزى» مەن ەكىنشىسى – «اباي قۇنانباەۆ (1945-1904) ولەڭدەرى» قىسقا عانا ۇزىندىلەردەن تۇرادى (10-توم، 107, 214-ب). مۇنىڭ بىرىنشىسىندە حاكىمنىڭ 16-شى قارا ءسوزىنىڭ، ال ەكىنشىسىندە «ءىشىم ولگەن، سىرتىم ساۋ» ولەڭىنىڭ العاشقى ەكى جولى عانا بەرىلگەن. اۋليەنىڭ قۇنانباي جايىنداعى ەكى جازباسىنداعى  (8 - توم، 167 -169-ب.) اباي تۋرالى  پىكىرلەرى دە، ونىڭ ۇلى اقىنمەن كەزدەسپەگەنىن دىتتەي تۇسەدى. راس، ءماشھۇر «... ىبىرايدان دامەلىمىز، - دەپ (ەكىنشى نۇسقا), ونىڭ تەگىنە تارتقان قاسيەتىن  قادىر تۇتادى، - تۇقىم جۇراعاتىندا ولگەنى ءتىرىلىپ كەلىپ، كەيىنگى زاماننىڭ كىسىسىمەن باستاس بولاتۇعىندىق اۋەلدەن اتا-تەگىندە بار بولعاندىقتان...».

دەگەنمەن، بىزگە جەتكەن قۇنانباي جايىنداعى جازبانىڭ ءبىرىنشى نۇسقاسىندا اۆتور «قۇنانباي وسكەنبايدان ءوزى جالقى» نەمەسە ابايدىڭ بايبىشەسى دىلداعا قاتىستى «الشىنبايدىڭ ءجۇسىپ دەيتۇعىن بالاسىنىڭ قىزى» دەپ، ءمۇلت كەتەدى. بۇل، ارينە اۆتوردىڭ ابايدىڭ وتباسىنا قاتىستى اڭگىمەنى اۋىزشا ەستۋىنەن نەمەسە كوشىرۋشىلەردەن كەتكەن اعاتتىق. دۇرىسى، وسكەنبايدىڭ ەكىنشى ايەلى زەرەدەن ەكى ۇل (قۇتتىمۇحامبەت، قۇنانباي) مەن ءبىر قىز (تايبالا) تۋادى. قۇتتىمۇحامبەتتىڭ قايتىس بولىپ، ونىڭ قالىڭدىعى ۇلجاندى امەڭگەرلىك جولىمەن قۇنانبايدىڭ الاتىنى، ال ءدىلدانىڭ   اكەسىنىڭ اتى – ءتۇسىپ ەكەنى ءمالىم. ءسوز ورايىندا، قيسسادا «ولگەنى ءتىرىلىپ كەلەتىنى» تۋرالى جازا وتىرىپ، ءماشھۇر ءوزىنىڭ توبىقتىنىڭ قاسيەتتى تۇلعالارى كەڭگىرباي مەن قارامەندە، تىلەنشى مەن وسكەنباي، قۇنانباي مەن الشىنبايدى مەڭزەپ وتىرعانىن جازباشا كورسەتەدى (8-توم، 168 ب).

ول، سونداي-اق قۇنانباي جايىنداعى اتالمىش ءبىر جارىم بەتتىك جازباسىنىڭ ءبىرىنشى نۇسقاسىندا قۇنانبايدىڭ اكەسىنە اس بەرگەن جەردىڭ «بۇل كوكشەتاۋ، دۋاناتاۋ اتالعان جەرلەر قارقارالىعا قارايتۇعىن قاراكەسەك قامبار قىستاۋلارى ەكەنىن... وسكەنبايعا استى ارعىن ورتاسىندا، «سەگىزاۋىل» اتالعان وزەننىڭ بويىندا بەرگەنىن» ناقتى كورسەتەدى.  بۇعان قوسا قاجىنىڭ «ءۇش ءجۇزدى تۇگەل شاقىرعان» جومارتتىعىنا «قازانعا ىشەك-قارىن  سالدىرماعان: «اس جاقسىسى قارتا-دى / و دا بوق دەگەندە، نەگىزىنە تارتادى» دەپ. «تەرى موينىمدا قالادى» دەپ، قالعان اتتارعا دا بايگە بەرگەن... جانازاشىعا ارناپ جەتپىس ءۇي تىكتىرگەن... ءبىر ءۇي ءبىر ۇيدەن كومىر دە سۇراپ الماعان... جان باسىنا ءبىر-ءبىر كەز جىرتىس بەردىرگەن: «جايناماز قىلىپ السىن» دەپ. وزگە شىعارعان مالدان بولەك «جانازاقى» دەپ ءتورت تۇيە بايلاعان»، - دەپ، ريزا بولادى.

زامانداستارىنا ارناعان ولەڭدەرى مەن قيسسالارى ءوز الدىنا، ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ  قاسيەتتى قۇراننىڭ اسقان بىلگىرى ەكەنى بەلگىلى. «قۇدايىم جەكسەنبى كۇن جەر جاراتتى» اتتى ولەڭىندە ول ءتاڭىردىڭ «جەر-سۋدى... تەكەمەتتىڭ تۇرىندەي، تاۋ مەن تاس، اعاش پەن ءشوپ، كول مەن وزەندى جەكسەنبىدە، ال ادامزاتتى جۇما كۇنى جانە  ون سەگىز مىڭ عالامدى تەڭ جاراتقانىن، بىراق اللانىڭ اماناتىن قابىلداۋعا كەلگەندە «قۋاتى ەشقايسىسىنان كۇشتى بولماسا دا»  ادامنىڭ عانا شىن قۋانىپ، تاۋەكەلگە بارعانىنا، بار ءۇمىتى اللانىڭ ماحابباتى عانا بولعانىنا سۇيىنەدى. جاراتۋشى ادامعا عىلىم مەن اقىلدى بەرىپ، عالامدى باعىندىرۋعا، دۇنيەنى اداممەن كوركەيتۋگە ۇيعارىپتى: «ماحابباتپەن جاراتقان ادامدى ءوزى، ماحابباتسىز بوپ كەتتى دۇنيە ءجۇزى... ماحابباتسىز جان دا جوق، ءتىپتى يمان»، - دەپ تولعايدى.

قۇدايدىڭ قۇدىرەتىنە تابىنعان اباي دا «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس، راس ءسوز ەش ۋاقىتتا جالعان بولماس... ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى، سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى. ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ، جانە ءسۇي حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى» دەپ، ءوزىنىڭ «يماني گۇل – ءۇش ءسۇيۋ»،  تۋرالى اسقاق ويىن پاش ەتەدى. حاكىم ادامنىڭ ارتىقشىلىعى دا اقىل مەن عىلىمدا جانە جۇرەكتە ەكەنىنە ۇيىتادى. ءماشھۇر دە «جان مەن ساقال، اۋىزداعى سوزگە قاراپ ادام سانالمايدى. سەبەبى، جان بولعان سوڭ دا جان-جانۋار اتالعانى ايان. ءتىپتى، ەسەكتە دە – جان، تەكەدە – ساقال، توتىقۇستا «ءتىل» بار.  ال، ادام دەۋگە «ءبىر وزىڭنەن باسقاعا پايداڭ تيسە، كەدەيگە، جوق - جىتىككە جاناشىر» بولساڭ عانا لايىقسىڭ»، - دەيدى. الايدا، «باسقاعا پايدام ءتيسىن دەگەن» ادام از، ءتىپتى ونداي جاندى تابۋ» قيىن.

ۇلى اباي ادامنىڭ جان-جانۋاردان ارتىقشىلىعى جۇرەكتەگى قايرات پەن اقىلعا قونعان ساۋلەنىڭ ارقاسى ەكەنىن باسا ايتادى: «مالدا دا بار جان مەن ءتان، اقىل، سەزىم بولماسا. تىرشىلىكتىڭ نەسى ءسان، تەرەڭگە بەت قويماسا؟ اتىمدى ادام قويعان سوڭ، قايتىپ نادان بولايىن؟ حالقىم نادان بولعان سوڭ، قايدا بارىپ وڭايىن؟!». الايدا، ءبىزدى، امال قايسى، زامان بيلەيتىنىنە ءماشھۇردىڭ دە قاباعى ءتۇيىلىپ، ءوز وكىنىشىنەن قارىنداستارىنىڭ ساباق الۋىن تىلەيدى: «زامانا باسا كوكتەپ بيلەپ كەتىپ، ات شاۋىپ اينالا الماس ءبىزدىڭ مىننەن... بۇ جالعاننان وتەدى كىم باسى امان؟! ءبىزدى بيلەپ، يلەدى وتكەن زامان!.. ». زامان، البەتتە ءبىر قالىپتا تۇرمايدى، ءبارى دە وزگەرەدى. ونىڭ ىرقىنا كونبەۋ ەكىتالاي.

«بولسىن دا ءسوزىم سىرعا قۇلاقتىعا!»

وسى اششى شىندىقتى اباي «بايشەشەك سولماق، كۇيرەمەك، كوبەلەك ولمەك، سيرەمەك... اركىمدى زامان سۇيرەمەك، زاماندى قاي جان بيلەمەك؟..»، - دەپ، ەرىكسىز مويىنداتادى.  بىراق، پەندەڭ زامان ەكپىنىنە قارسى تۇرىپ، توتەپ بەرە الماسا دا، بيلىكتىڭ الدىندا قۇرداي جورعالاپ، ونىڭ «قولشوقپارىنا» اينالماسا كەرەك. حاكىم  «زامانعا جاماننىڭ عانا كۇيلەپ، ونىڭ يلەۋىنە تۇسەتىنىن» اتاپ كورسەتەدى. «مۇنان مەنىڭ قاي جەرىم اياۋلى دەپ، مايداندا بىرگە تۇرىپ قالاتىن» جولداستىقتى اباي ەرەكشە تىلەيدى. ءماشھۇر دە «اركىمدى-اق مىنا زامان بيلەپ تۇر عوي! تالايدى تاپىر قىلىپ يلەپ تۇر عوي!.. «تەكە – بۋعا»، - دەگەندەي، جامان دۋعا!» / تۇسىنبەگەن كوپىرىپ، كۇيلەپ تۇر عوي!.. ەر قايدا پيدا قىلار شىبىن جانىن، جاقسىلىق ويلايتۇعىن جولداسىنا؟!»، - دەپ، جانى جۇدەيدى.

اباي سەكىلدى ءماشھۇر ءجۇسىپ  ءومىر «مايدانىنىڭ» جۋان ورتاسىندا قازاقتىڭ العا باسقان اياعىن كەرى تارتاتىن «دۇشپاندارىنا» قارسى كۇرەس اشادى. ول، الايدا، «ادامدى زامان بيلەيتىنىن»،  ۋاقىت «كوشىنىڭ» تىزگىنىنە ۋاقىتشا بولسا دا يە بولىپ، «دۇنيەنىڭ قۇلاعىن ۇستاعان» دوكەيلەرمەن ساناسپاۋدىڭ ازابىمەن كەلىسە وتىرىپ تا، حالقىنىڭ بولاشاعىنا سەنەدى: «مەن كورمەسەم، كەيىنگى زامان كورەر، دامەتەيىن ءتۇڭىلىپ، ءۇمىت كەسپەي!، - دەۋ ارقىلى ەرتەڭىنە ءۇمىت ارتۋدان تانبايدى، - الدى-ارتى بۇل دۇنيەنىڭ – قاراڭعى ءتۇن، ءۇمىت بار – بولار دەگەن ءبىر جارىق كۇن... قالايىن، قالسام ءوزىم،  ايدالادا،  بولسىن دەپ ءسوزىم سىرعا قۇلاقتىعا!». راس، زاماننىڭ بيلەۋىنە،  ەرىكسىز كونەتىندەر كوپ. سونداي-اق، «مىقتى مەن دوكەيدىڭ» الدىندا «ءلاپباي تاقسىرلاپ»، زامانعا «كۇيلەيتىندەر» دە از ەمەس.

وسى سوڭعىلارى، ناقتىسى زامان مەن مىقتىعا «كۇيلەيتىندەر» جەلقايىق سەكىلدى، قاشاندا  «داۋىلدىڭ» ىعىنان تابىلادى. ءتىپتى، ميىنا جاڭا «قامقورشىسىنىڭ» ەسىمىن ءسىڭىرىپ الا قوياتىنى سونشالىق،  بۇعان دەيىنگى «جاناشىرىنىڭ» اتىن قالايشا ۇمىتقانىن دا بايقامايدى. مۇندايلاردىڭ قاشاندا بەتكە – شىركەۋ، ياكي ماسقارا (عيبادات ورنى – شىركەۋ دە سول ۇعىمنان الىنسا كەرەك) ەكەنى داۋسىز. ەندەشە، زامان  «بيلەيتىندەرگە» كىنا ارتۋدا قيىن. ولار  كورىپ، بىلگەن ادىلەتسىزدىكتى وڭاشادا  بولىسىپ، وزدەرىن قويشى، بال-شاعاسى ءۇشىن الاڭدايتىندارىن ايتىپ، مۇڭدارىن شاعادى. اباي مەن ءماشھۇردىڭ زامانى باستاپقىدا پاتشانىڭ وتارلىق، كەيىن بولشەۆيكتەردىڭ توتاليتارلىق قىسىمىنان «كەلەلى كەڭەس جوعالىپ، ەل سىبىردى قولعا العان» كەزەڭ بولاتىن.

اسىرەسە، كوشباسشى پەرزەنتتەرىن الەكەدەي جالانعان ساياسي قۋعىن - سۇرگىندەردىڭ قاندى قاسابى «جۇتقان» قازاعىمىزدىڭ ەڭسەسى باسىلىپ، ۇلتتىڭ اسىل قاسيەتتەرى ارزانداپ بارا جاتتى. اقىنداردىڭ «بەلىن بۋىنىپ، دۇنيە كىرىن جۋىنىپ، مۇڭ مەن زاردى قولعا الار» ءساتى دە وسى بولسا كەرەك. سوندىقتان «ولمەيتۇعىن ارتىنا ءسوز قالدىرعان» اباي مەن «جاقسىدان  – ءسوز، جاماننان ءبوز قالاتىنىن» وسيەت ەتكەن ءماشھۇر ءجۇسىپ سەكىلدى  ۇلى تۇلعالار «قالىڭ ەلى – قازاعىن» قارەكەتكە كوشىرۋگە جاندارىن سالدى. قوس اقىن ءوز زامانىنىڭ كەرتارتپا «مىنەزىنەن» قانداستارىن جيرەندىرىپ،   ولارعا زامان داڭعىلى – ءبىلىم مەن عىلىم جولىن نۇسقاۋ ماقساتىن مويىندارىنا الدى. وسى ازاپتى جولدا ەكى كەمەڭگەر دە قوعامداعى «قاپقان مەن وقپاندى» كورسەتىپ، ودان ساق بولىپ، تەزىرەك العا باسۋعا ۇگىتتەپ باقتى.

اباي مەن ءماشھۇردىڭ ەل-جۇرتتى ابدەن ىعىر قىلاتىن بولىس سايلاۋى، سىياز وتكىزۋ، مالقۇمارلىق، ءومىر بازارى، ماقال-ماتەل، جالعىزدىق، تۋىستىق پەن دوستىق، بورىشقورلىق جانە باسقالار جايىندا ايتقان سوزدەرىنە شىعارمالارى دالەل جانە ارقاشان ونەگە.  ابايدىڭ «بولىس بولدىم، مىنەكي، بار مالىمدى شىعىنداپ... سىياز بار دەسە، جۇرەگىم / ورنىقپايدى سۋىلداپ...»، «وياز شىقتى، سىياز بار... ىلاۋ» دەپ، «ءۇي» دەپ دىكىلدەپ... ورىس سىياز قىلدىرسا، بولىس ەلىن قارمايدى. قۋ ستارشىن، اش بيلەر / از جۇرەگىن جالعايدى» دەگەن سوزدەرىن ءماشھۇر ءىلىپ الا جونەلەدى: «جيىلار كۇندە جۇرت سيازعا، بار اقشاسىن توگەدى ءبىر ويازعا. ورىسقا بار، وزىنە بۇيىرمايدى، ساراڭ بولىپ بارادى جۇرت نيازعا».

ولار ۇلتتىڭ اۋىزبىرلىگىنە زياندى بولىس سايلاۋى مەن مالقۇمارلىقتان تىكسىنىپ، سىن «قامشىسىن» قۇلشىنا سىلتەيدى. اباي: «بولدى دا پارتيا، ەل ءىشى جارىلدى، اۋرەمىن مەن تىيا / داۋىڭ مەن شارىڭدى...» دەسە،  ماشھۇردىڭ قالامى: «جوعالسا بولىس سايلاۋ، حالىق تىنىشتانار... «ىنتىماق، پارتياسىز بولىپ جۇرسەڭ، باسىڭا ساعىمدانار كۇننىڭ جازى»، - دەپ، تۇيىندەيدى. حالقىنىڭ بوتەنگە كىرىپتار تىرلىگىنىڭ، «ءبىرىنىڭ-بىرىنە قاسكۇنەم بولماعىنىڭ، ءبىرىنىڭ تىلەۋىن ءبىرى تىلەسپەيتۇعىنىنىڭ» سەبەبىن  حاكىم «ءتورت اياقتى مالدى كوبەيتەمىننەن باسقا ويىنىڭ جوقتىعىمەن» تۇسىندىرەدى: «مالعا دوستىڭ مۇڭى جوق مالدان باسقا». ءماشھۇردى دە مۇڭعا باتىراتىن وسى: «ناداندار نە بىلەدى – مەشەل. ولىك؟! ءماز بولار مال جيعانعا ءۇش-ءتورت تۇلىك... مال قالار دانەمەنەن بولماي ءىسى، نە قىلسىن، كىم بار بولسا، سول يەسى...».

ەل-جۇرتىمىزدىڭ ورىنسىز ماقالدارىنان دا اباي مەن ءماشھۇر  بىرگە تۇڭىلەدى.  اباي: «قازاقتار: «ءا، قۇداي، جاس بالاداي قايعىسىز قىلا گور!» دەپ تىلەك تىلەگەنىن ءوزىم كوردىم... قايعىسى نە دەسەڭ، ماقالدارىنان تانىرسىڭ: «....وزىڭدە جوق بولسا، اكەڭ دە جات»... «مال تاپقان ەردىڭ جازىعى جوق»... «قارنىڭ اشسا، قارالى ۇيگە شاپ»... بۇل ماقالداردان نە شىقتى؟ ماعلۇم بولدى: قازاق تىنىشتىق ءۇشىن، عىلىم ءۇشىن، ءبىلىم ءۇشىن، ادىلەت ءۇشىن قام جەمەيدى ەكەن. مال ءۇشىن قام جەيدى ەكەن...». ءماشھۇر: «ءبىزدىڭ مۇسىلماندار «تاڭعى تاماق – تاڭىردەن»، «ەرتەڭگى ءۇشىن ەسەك قايعىرادى»، «قۇدايدىڭ ءبىر جازعانى بار شىعار»، - دەپ... نە قىلسا، سونان سوڭ قىلماقشى بولىپ اش-جالاڭاش قالدى...»، - دەپ، اششى شىندىقتى جايىپ سالادى.

ءدىني ادەبيەتتىڭ كورنەكتى وكىلى م. ج. كوپەەۆ، سونداي-اق «پوسەلكە كرەستيان سالىپ جاتىر، ولكەلى وزەن، جەردىڭ جايلىسىنان...» - دەپ،  باسقىنشى مەملەكەتتىڭ وتارشىل ساياساتىنا كەكتەنەدى. پاتشا ۇكىمەتى ءوزىنىڭ وتارلاۋشىلىق قارا  نيەتىنە قايشى كەلگەندىكتەن  يسلام ءدىنىن ناسيحاتتاعان عۇلامانى  قۋعىنداپ،  شىعارمالارىن باسىپ شىعارۋعا شەكتەۋ قويدى. ال، كەڭەس بيلىگى ودان دا اسىپ ءتۇسىپ، يسلام تاقىرىبىندا كىتاپ باسۋ تۇگىلى  اتاۋعا تىيىم سالدى. ءماشھۇر قىزىل بيلىكتىڭ سول كەساپاتىن  الدىن الا بولجاپ ءبىلىپ، ونىڭ، «تىرناق استىنان كىر ىزدەگەن» سۇرقيا ارەكەتىن اشكەرەلەدى: «بيىلعى ءۇمىتتى ەدىڭ وتكەن كۇزدەن، «وكتيابر ون جەتىنشى»، – دەگەن سوزدەن. جان-جاقتان ۇشپا بۇلت كوتەرىلدى / قىزعانىپ كۇننىڭ كوزىن مۇڭدى بىزدەن. «كەلدى، - دەپ، - باسىڭا سوت!» – قورقىتادى، ءىلىپ اپ بەس-التى اۋىز ايتقان سوزدەن...».

سوندىقتان اباي مەن ءماشھۇر ەلىمىزدىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگىنىڭ وقۋ-ءبىلىم مەن ونەرگە تاۋەلدى ەكەنىن ايتۋدان جالىقپايدى.  «بىلگەنگە جول بوس، بولسايشى قول بوس، تالاپتىڭ ءدامىن تاتۋعا. بىلمەگەن سوقىر، قايعىسىز وتىر، تاماعى تويسا جاتۋعا... - دەپ، حاكىم  رەنىشىن جاسىرمايدى: - تۇزەتپەك ەدىم زاماندى، ءوزىمدى تىم-اق زور تۇتىپ... قۋات ءبىتتى، كۇن ءوتتى، جارىلقا، قۇداي، جاتقاندى». ۇلى اقىن ءسوزىن ءماشھۇر  ودان ءارى ساباقتايدى: «بازاردان  ماعان ورىك  كەلەدى دەپ، بالاداي الدانباڭىز ويىنداعى. قۇدايدىڭ بەرۋى جوق جاي جاتقانعا / بولمايدى ۇيدە وتىرىپ ويىڭداعى...  قىلادى اركىم مازاق عىلىم جوقتان، ناداندار اداسۋدا ءبىلىم جوقتان... عىلىم، ءبىلىم سىقىلدى كۇننىڭ كوزى، جاپ-جارىق قىپ دۇنيەنى تۇر عوي ءوزى...». قازىرگى شيەلەنىسكەن حالىقارالىق جاعدايدا حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ وزىق عىلىم مەن تەحنيكا جەتىستىكتەرىنە دە تاۋەلدى ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى.

بولات جۇنىسبەكوۆ، جازۋشى

Abai.kz