تاياۋ ارادا ءبىزدى كۇتىپ تۇر

سونىمەن، قۇرىلتاي سايلاۋى ءوتتى. 1 قىركۇيەكتەن باستاپ، جاڭا قازاقستاننىڭ شىن مانىندەگى جاڭا ساياسي ءومىرى باستالادى.

ودان ءبىز، قاراپايىم حالىق، نە كۇتەمىز؟

مەنىڭشە، الداعى كەزەڭدە ءبىزدى جەتى مىقتى ينتريگا كۇتىپ تۇر.

پرەزيدەنت توقاەۆ كەشەگى سايلاۋدا داۋىس بەرۋ كەزىندە جۋرناليستەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ، كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءوزىنىڭ تاعى دا سايلاۋعا تۇسۋگە مۇمكىندىگى بار ەكەنى تۋرالى شەشىمىنە كوممەنتاري بەردى. ياعني، كەلەسى سايلاۋعا قاتىساتىنى نە قاتىسپايتىنى جايىندا 2027 جىلى شەشىم قابىلدايتىنى جايىندا حابارلادى. مىنە، ەڭ باستى ينتريگا دەپ وسىنى ايت! 2029 جىلدى تاعاتسىزدانا كۇتىپ وتىرعان، ونىڭ قارساڭىندا دايىندىقتى باستاپ تا كەتكەن بيلىك ىشىندەگى جانە بيلىكتەن تىس تالاي امبيتسيالار ابدىراپ قالعان سياقتى...

مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە ەلدىڭ جاڭاشا تاريحىندا ەكىنشى رەت ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى ەنگىزىلدى (تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا ونداي قىزمەت بولعان-دى). ءيا، ونىڭ باسقا ەلدەگى اتتاس قىزمەت يەلەرىنەن ايىرماشىلىعى بار: ول وزگەلەر سەكىلدى سايلانبايدى، تاعايىندالادى، سول سەبەپتى ونىڭ ساياسي تاعدىرى ءبىر ساتتىك بولۋى دا مۇمكىن. دەگەنمەن، «مەملەكەتتەگى ەكىنشى ادام» دەگەن بەيرەسميدەن گورى رەسمي مارتەبەگە يە بۇل قىزمەتكە كىم كەلەدى، بۇگىندە كوپشىلىك سونى تالقىلاپ اۋرە. اۋرەلەنبەي-اق قويىڭىزدار، ونى ءبىر ادام – پرەزيدەنت قانا شەشەدى.

پرەزيدەنت ءوز سوزىندە ول ەلگە بەلگىلى تۇلعا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماڭايىندا ونداي ادامدار بارشىلىق. بىراق تا تانىمالدىق دەگەن مەن ەل الدىندا بەدەلدى دەگەن ەكى ءتۇرلى ۇعىمدى شاتاستىرماۋ كەرەك ەكەنى دە راس.

مىنە، ەكىنشى دارەجەلى ينتريگا وسى: تۇسىندە ءوزىن ۆيتسە-پرەزيدەنت كورىپ جۇرگەن تالاي پەندەلەر (جانە ولاردىڭ ارتىندا تۇرعان كلاندار مەن ىقپالدى توپتار!) اشىق كۇرەسكە شىقپاسا، قۇپيا تۇردە ءوزىن جارنامالاپ، باسەكەلەستەرىن جەرمەن-جەكسەن ەتۋگە دايىن تۇرعانى دا راس. قۇتى ىشىندەگى سارىشايانداردىڭ قىرىلىسى تاعى دا ۇدەي تۇسەتىن سىقىلدى. ونداي اقپاراتتىق ءھام گيبريدتىك سوعىستى دا كورە جاتارمىز. تەك ول پاتشاعارلار ءبىر-ءبىرىن قىرىپ، جويامىن دەپ، ەل بىرلىگىنە ىرىتكى سالماسا بولدى.

1 قىركۇيەكتە ەدىمىزدىڭ ەڭ باستى ورگاندارىنىڭ باسشىلارى انىقتالادى: جوعارىدى اتالعان ۆيتسە-پرەزيدەنتكە قوسا، قۇرىلتاي سپيكەرى، پرەمەر-مينيستر، حالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى. قازىردىڭ وزىندە قوعام بۇل ماسەلەنى قىزۋ تالقىلاپ، ءارتۇرلى جورامال ايتىپ جاتىر. ءبىر قىزىعى، ەسكەى ادەت بويىنشا فاۆوريتتەر تىزىمىندە دەنى توقاەۆتىڭ سوناۋ ەسكى قازاقستان تۇسىندا-اق كوزگە تۇسكەن ماڭايلاستارى اتالۋدا. سوندا جاڭا قازاقستان قايدا؟ جانە دە ول ءتىزىم نەگە پرەزيدەنت جانىنداعى تۇلعالارمەن شەكتەلۋى ءتيىس؟ قوعام مەن مەملەكەتتى قۇرايتىن باسقا دا سالالار بار ەمەس پە؟ قازاقستاندى جاڭارتۋ كادرلاردى جاڭارتۋدان باستالۋى كەرەك ەمەس پە؟ مىنە، ءۇشىنشى ينتريگا وسى!

قۇرىلتاي ءوز جۇمىسىن باستايدى. 5 پروتسەنتتىك مەجەدەن وتكەن پارتيالار، سونىڭ ىشىندە، بيلىك پارتياسى بورىگىن اسپانعا لاقتىرىپ، الاقايلاپ-اق جاتىر. ەندىگى جەردە وسى پارتيالار ءوز پروتسەنتتەرىنە سايكەس ءوز دەپۋتاتتارىن ۇسىنۋى ءتيىس. ول ءۇشىن كۇنى ەرتەڭ ءتيىستى سەزدەرىن وتكىزەدى. ءتورتىنشى ينتريگا سول: ەگەر دە سايلاۋ الدىندا پارتيالىق تىزىمدەر الفاۆيت بويىنشا تۇزەلسە، ەندى جۇزدەن جۇيرىك ناقتى، ياعني پارتيانىڭ العان ورىندارىنا سايكەس انىقتالىپ، اتالۋى ءتيىس. ال ول دەگەنىڭىز سول ۇيىمداردىڭ ىشىندەگى باسەكەنى قوزدىرار حاق: «سەن نەگە وتەسىڭ، مەن نەگە وتپەدىم؟» دەگەن سىڭايداعى ايقاي-شۋدى دا ەستيتىن بولارمىز وسى اپتادا. ىشكىپارتيالىق قۇپيالاردىڭ تالايى اشىلىپ، سىردىڭ تالايى اقتارىلىپ قالادى-اۋ دەيمىن...

ءيا، كەشەگى «وتان»، «نۇروتان»، «امانات»، بۇگىنگى «ادىلەت» زاڭنامالىق بيلىككە قول جەتكىزدى (پارلامەنت قۇرامىنىڭ 70-تەن استام پروتسەنتىنە يە بولۋ وعان كەز كەلگەن زاڭدى، ءتىپتى كونستيتۋتسيانى قايتادان وزگەرتۋگە!) مۇمكىندىك بەرەدى. ايتپادى دەمەڭىزدەر، جاڭا قازاقستان قۇرىلىسى ەندى ناقتى تۇردە باستالماق، سول سەبەپتى بيلىك ءبىز بىلە بەرمەيتىن اعىمداعى ءھام الىستاكى ماقساتتارىنا ساي كوپ ۇزاماي كونستيتۋتسيانى تاعى دا وزگەرتۋى ىقتيمال دەپ ويلايمىن. بەسىنشى ينتريگا سول.

كلاسسيكالىق تۇرعىدان العاندا، پارلامەنت، ياعني قۇرىلتاي بيلىكتىڭ وكىلەتتىك ءھام زاڭ شىعارۋشى تارماعى رەتىندە بيلىكتىڭ اتقارۋشى تارماعىنىڭ قىزمەتىنە وبەكتيۆتى باعا بەرىپ، كەرەك كەزىندە وتكىر سىناپ، كەيبىر ۇسىنىستارىمەن كەلىسپەي وتىرۋى شارت. ايتپەسە، بيلىك تارماقتارىنىڭ تەپە-تەڭدىگى دەگەن قايدا بولماق؟ ويتپەسە، حالىق الدىنداعى بەدەلى ارتپايدى.

شىنىن ايتۋ كەرەك، ەكونوميكادا، الەۋمەتتىك سالادا اتتەگەن-ايلار، ويسىراپ تۇرعان تۇستار قوردالانىپ بارادى. باعا مەن تاريفتەر قاراپايىم ادامنىڭ قولى جەتپەستەي شارىقتاۋدا، جۇمىسسىزدىق اسقىنۋدا، جەمقورلىق پەن ادىلەتسىزدىك ءالى دە جويىلا قويعان جوق. بيۋدجەتتىڭ جاعدايى دا وڭىپ تۇرعان جوق. ءتىپتى ۇكىمەت پرەزيدەنتكە «ۇلتتىق قوردى دا كۇندەلىكتى قام-قارەكەتكە جۇمساي بەرەيىك» دەگەن ۇسىنىس ايتىپ جاتقان كورىنەدى.

مىنە، وسىنداي تۇيتكىلدى ءارى حالىق جاعىنا شىعۋدى تالاپ ەتەتىن كەزدە «ادىلەت» پارتياسى ۇكىمەتتى سىنىپ، ءوز قولىن ءوزى قالاي كەسە الادى؟ ويتكەنى، «ادىلەت» پەن بيلىك ءبىر تۋعان ەمەس پە؟! مىنە، التىنشى ينتريگانىڭ ءمانى وسىندا!

جاڭا كونستيتۋتسياعا ساي بىزدە جاڭا ورگان – حالىق كەڭەسى قۇرىلماقشى. ونىڭ دا قۇرامى تاياۋدا جاريالاناتىن سىقىلدى. ونىڭ قۇرامىنا كىمدەر كىرەدى؟ «ءلابباي، تاقسىر!» دەپ، بيلىكتىڭ ايتقانىنان شىعا المايتىندار ما؟ الدە بۇل جولى قۇرىلتايعا ەنبەي قالعان ازاماتتىق قوعامنىڭ ەركىن ويلى، مەملەكەتشىل، ۇلتشىل وكىلدەرى مە؟ بۇل دا ءوز الدىنا بولەك، جەتىنشى ينتريگا...

ءجا، ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى ينتريگالار بىزدە بۇرىن دا بولعان، بۇگىن دە بار، ەرتەڭ دە الدىمىزدان شىعا كەلەتىنى انىق.

نە كورمەگەن باس دەيسىز؟ ايتەۋىر، بارلىق ينتريگالاردان امان الىپ شىعاتىن – حالىقتىڭ دانالىعى، كوپتى كورگەن كورەگەندىگى مەن سابىرلىعى.

قۇداي سودان ايىرماسىن!

ءامىرجان قوسان

Abai.kz