Aghatayymnyng bastan keshkenderi
Ángime
Osydan kóp jyl búryn, Fransuz tónkerisinen әldeqayda erterekte, mening aghatayym birneshe aiyn Parijde ótkizedi. Ol kezderde aghylshyndar men fransuzdardyng barys-kelisi býgingidey emes aitaqalsyn jaqsy túghyn. Bir ýiding balasynday shúrqyrasyp, yrdu-dyrdu bop jatatyn. Aghylshyndar, ol zamanda, shetelge aqshasyn shashu ýshin shyghatyn, al, fransuzdar olardyng qaltasyn qaghugha qashan da dayyn túratyn. Qazir olar shetelge aqshalaryn ýnemdeu ýshin ghana shyghady әri fransuzdardyng kómeginsiz-aq sharualaryn jap-jaqsy dóngeletip jýr. Ol uaqytta qoly jetkender ghana bolmasa shetelge sayahattaytyn aghylshyndar neken-sayaq. Qazirgidey tútas bir el jappay bosyp, kәri qúrlyqta sendey soghylysyp jatpaghan kez. Qalay bolmasyn, ol zamanda aghylshyndar ózge júrtta óz ýilerinde jýrgendey tez sinisip ketetin. Sondyqtan bolar, Parijde túrghan kezinde aghatayymnyng fransuz aqsýiekterinen tanys-bilisteri az bolmaghan.
Arada biraz uaqyt ótkennen keyin, qys kýderining birinde aghatayym Normandiyanyng Peys-De Ko dep atalatyn aimaghynda saparlap jýrgen edi. Ymyrt ýiirile bastaghan kezde, ainalasy tal-bútalarmen qorshalghan baqtyng ishinen eski qamaldyng múnaralary sonadaydan kózine ottay basylady. Kileng súr taqtatasty konus pishindi shatyrmen jabylghan múnaralardyng tóbesi balauyz shamnan aumaytyn.
– Búl qamaldyng qojayyny kim boldy, dostym? – dep aighay saldy aghatayym, ayaghyna erepeysiz ýlken etik kiygen, basynda ýshkil qalpaghy bar jýzi ashang tartqanmen ensesin tip-tik ústaghan delbeshige.
– Mәrtebeli Markiz de... dedi delbeshi, bir jaghynan aghatayymdy syilaghandyqtan, ekinshi jaghynan aty atalghan qadirmendi jangha iltipatyn bildirip qolyn qalpaghyna apardy. Aghatayymnyng esine ózining ata qonysyndaghy sarayyna qonaq bolyp qaytuyn kópten beri ótinip jýrgen parijdegi kónili jaqyn dostarynyng biri sanalatyn Markiz birden esine týsti. Kópti kórgen kәnigi jihangez retinde aghatayym jaghdaydy óz paydasyna qalay sheshudi jaqsy biletin. Dosjar adamnyng búlay kýtpegen jerden qúshaq jaya jetip kelui Markizdy qabaghat quantatynyn bir sәt kóz aldyna әkeldi. Bәrinen de ózine paydasy shash etekten edi. Auyldyq jataqtyng júpyny auyzýii men keneusiz qoyyrtpaghyna tap bolghannan góri qamaldyng jangha jayly tynyshtyghyna sýngip, Markizdyng júrtqa maghylúm dastarhanynan rahattana dәm tatyp, shampan men burgundiya sharabyn syzdyqtata jútqangha ne jetsin. Sóitip, birer minuttan son, jýdeu delbeshi naghyz fransuzsha qamshysyn shyryq ýiirip qamalgha aparatyn alleya boyymen órley qúiyndata ketip bara jatty.
Qazir Fransiyagha sayahattap baru eshkimge tansyq emes qoy, sondyqtan fransuz qamaldarymen etene tanys ekenderinizge esh kýmәnim joq. Búl sol qamalardyng eng kónesi túghyn. Shaghyldy soqpaqtar men tas tóselgen súr terrassalardyng qalyng ortasynda sorayyp jalghyz kórinetin. Ártýrli búryshtar men pishinder beynesinde qyrqylghan jadau tartqan baq pen japyraqsyz sidighan toghay oqtay týzu alleyalarmen geometriyalyq dәldikte bólingen. Túmsyqtary ketilip, ýstinde ilip alar lypasy joq týsi suyq eki-ýsh mýsin kózge týsedi. Al, fontandaghy búrqaqtap jatqan sudyng suyqtyghy sýiekten ótkendey edi. Áyteuir, aghatayym kelgen kýni búl aranyng adamgha beretin әseri osynday túghyn. Áytpese, jaz kýnderi búl jerding býlistey qúlpyryp kózding jauyn alatynyna óz basym kәmil senem.
Qamalgha tayay bere ýsti-ýstine tópeley týsken qamshynyng shartylynan ýrikken bir top kógershin kepterqoradan jarysa úshyp shyqty, shartyr tóbesindegi qaraghalar da dýrkirey úshty. Aqyrynda, sonyna bir top ýy qyzmetisherin ertip Markiz de aldarynan shyqty. Aghatayymdy kórgende tandanysyn jasyra almady. Sebebi, bizding qadirmendi qojayynnyng atshaptyrym sarayyna jyldyng búl mezgilinde qonaq kóp kele bermeytin. Sondyqtan ol aghatayymnyng eki betin kezek-kezek sýngmen boldy. Fransuzdargha tәn jón-joralghy kórsetilip bolghannan keyin aghatayymdy ertip qamalgha kirdi.
Markiz óz elining sypaygershilik saltymen ýy iyesine tәn qonaqjaylylyq tanytty. Shyn mәninde, markiz osynau otbasylyq eski qamaldy erekshe maqtan tútatyn. Qamaldyng bir jartysynyng túrghanyna zamandar bolghan. Ondaghy múnara men minәjathanyng qashan salynghany eshkimning esinde joq. Al qalghan bóligi bertingi zamanda salynghan. Dinder shayqasy kezinde qamal jermen jeksen bolyp qiray jazdaghan. Búl oqighany markiz erekshe tebirenispen eske alatyn. Ásirese, qamaldy qiratugha әbden túrarlyq dep tapqan Genry VI-ge degen qúrmeti airyqsha túghyn. Ata-basynyng erlikteri turaly aitqanda әngimesi tausylyp bermeytin. Ondayda әldebir tóbetay men duylgha, ne bolmasa, sadaq-saqpandardy maqtana kórsetetin. Tipti, ýiinen Fransiyadaghy dinder shayqasyna qatysushylar kiydi delingen etik pen kýrteshening san aluan týrin kóruge bolatyn. Oghan bәrinen de qymbaty ózi zorgha kóteretin úzyn sapty aldaspan edi. Ata-babasynyng alyp adamdar bolghanyn rastau ýshin ony kózge kóriner jergen ilip qoyatyn.
Shynynda da, Markizdy osynau alyp jauyngerlerding qúrtaqanday úrpaghy demeske lajynyz joq. Portretterde surettelgendey olardyng sústy jýzderi men qaqpaqtay jauryndaryna qaranyz da, sosyn, eshkining asyghynday bolghan Markizge qaranyz! Bayghústyng siraqttary sidiyp, eki beti sóner shamday bozaryp, samayyndaghy opa sebilip búiralanghan shashy - «kógershin qanaty» әne-mine «pyr» etip úsha jóneletindey. Olardyng bir nәsilden ekenine senuding ózi qiyn. Degenmen, onyng iymek túmsyghynyng eki jaghyna ornalasqan jarqyrauyq qonyzdykindey jarqyl atqan kózderine qarap-aq ata-babasynan daryghan órshil ruhty birden bayqaysyz. Jasyratyny joq, fransuz úrpaghynyng denesi shau tartqanmen ruhy әste bәseymeydi. Qayta kerisinshe, bastapqy qasiyetteri әlsiregenmen ruhy kýsheygen ýstine kýsheyip alapat jalyngha ainalady. Óz basym, arymaytyn alypta ghana bolatyn onday erlik pen órlikti jýregi otty shәkene fransuzdyng boyynan san mәrte bayqagham.
Birde, Markiyz, ýirenshikti әdetimen qonaq bólmede iluli túratyn baghzy zamanghy duylghanyng birin kiyip kórmek bolady. Sol-aq eken, keuip qalghan búrshaq dәnin qauyzyna qayta salghanday shaqshaday basyna qolqang ete týsti. Sonda da, jyltyraq bederli temir apannyng ar jaghynda quanyshtan eki kózi ottay janyp túrdy. Endi birde babalarynan qalghan úzyn sapty sala qúlash aldaspandy ústap túra qalghanda aldynyzda tap bir qolyna Goliaftyng qylyshyn ústap, ony úrshyqsha ýiirgen erjýrek bala Dәuit túr ma dep qalasyz.
Alayda, myrzalar, Markiz ben onyng qalamly jayly suretteulerdi tym shúbalanqy etip jibergenimdi moyyndaymyn. Dese de, meni týsinuge tiyissizder. Sebebi, Markiz aghatayymnyng kónekóz dosy boldy әri әngime qamal turaly bola qalsa ol qashan da onyng qojayyny turaly kósile әngimelegendi qúp kóretin. Bayghús Markiyz! Qasiretti 10 tamyz kýngi qarataban tobyrdyng býligine qarsy túryp, ýmit eterlik eshtene bolmasa da óz egemendikteri ýshin qasqaya qarsy túrghan, biylikke shyn berilgen Tuiliry sarayyndaghy at tóbelindey saray qyzmetkerlerining biri boldy.
Ol naghyz fransuz kavalerine tәn janqiyarlyqpen songhy demi tausylghansha shayqasty. Kýlli sankulottar legionnyng kóz aldynda kishkentay saray semserin ondy-soldy sermep aiqay saldy. Aqyrynda, tónkerisshil qatynyng qolyndaghy qandauyrmen kóbelekshe qadalyp qabyrghada qaldy. Sóitip, onyng órshil ruhy kógershin qanatymen birge aspangha úshty da ketti.
Biraq búlardyng oqighagha zәredey qatsy joq bolghandyqtan, birden bastapqy әngimeme oralayyn:
As ishilip, jatar mezgil bolghanda aghatayymdy әlde bir eski múnaradaghy bólmege alyp keledi. Búl qamaldyng eng ejelgi bóligi sanalatyn. Baghzy bir zamandarda búl jer qarauyl múnarasy ne bekinis qyzmetin atqarghan bolsa kerek. Áriyne, bólmening keremet bop jetisip túrghany shamaly. Markizdyng búlay ornalastyru sebebi, ol aghatayymnyng talghamy biyik jihangez әri ejelgi eskertkishterding jankýieri ekenin jaqsy biletin. Endi bir jaghynan, jaylylau degen bólmeler búl uaqytta bos emes túghyn. Sonymen birge, aghatayyma búl bólmening jay bólme emes ekenin, kezinde búnda osy әuletke әlde qanday qatysy bar ataghy tauday túlghalardyng túrghanyn asqan sheberlikpen jetkizedi. Onyng sózine sensek, baqtalasy Robert Brustyng Bennokberne shayqasyndaghy jenisin estigen Djon Balliol yaghny ózining tilimen aitqanda Jan de Bayeli dәl osy bólmede qúsadan kóz júmypty. Bәrinen de, dinder shayqasy kezinde Gersog de Gizding osy bólmede týnep shyqqanyn estigen aghatayymnyng quanyshtan jýregi jaryla jazdaydy.
Týn qúbylmaly әri jeldi boldy. Al, bólmeni jyly boldy deuge auyz barmaytyn. Ýstine eski ýlgidegi liyverey kiygen, sopaqsha jýzdi, boyy syryqtay úzyn qart qyzmetshi aghatayym jatqan bólmege kep kirdi. Bir qúshaq otyndy peshting týbine tastay berip, bólmeni jymysqy kózimen bir sholyp shyqty. Sodan son, myrs etip, iyghyn qiqang etkizdi de qonaghyna jaqsy jatyp, jayly túruyn tilep shyghyp ketti. Basqasy basqa, jasy kelgen qart Fransuz qyzmetishining búnysy kónilge kýdik úyalatarlyq edi. Bólmening shynymen de kózge oghash, sýrepetsiz kórinetini sonsha eski romandargha qanyq kez –kelgen adamnyng boyyna qorqynysh pen senimsizdik úyalatar edi. Terezeleri biyik bolghanmen óte tar túghyn. Kezinde qarauyl tesigi bolghan olardy keyin erepeysiz qalyng qabyrgha mýmkindik bergeninshe túrpayy týrde keneytilgeni kórinip túr. Ildәldalaumen әrzer túrghan tereze jaqtaulary ýp etken jelden syqyrlap qoya beredi. Jeldi týnderi búl bólmeden dәu etikterimen tarsyldatyp, shporlaryn zyryldatyp arly-berli jýrgen bayaghy liga mýshelerining ayaq dybysyn estigendey bolar ediniz. Naghyz fransuz esikterine tәn qynyrlyqpen qansha jerden jappaq bolyp kýsh júmsasanyz da sol jartylay ashyq kýide qalatyn esik sizdi qayda aparatyny belgisiz ýnireygen qaranghy dәlizge әkep shygharatyn. Dәlizge qarap – búl jer týn ortasynda qabirden túryp seruendeuge shyghatyn elesterge arnap әdeyi salynghan ba dersiz. Dәliz ishimen guildey soqqan suyq jelden esik ary-beri ynyrana qozghalghanda, beyne bir qúbyjyq eles ishke kirerin, ne kirmesin bilmey, esik kózinde ekiúday kýy keship túrghanday әser qaldyratyn. Qysqasy, eger qamalda әldebir elesting bary ras bolsa, ózining sýiikti de jayly búryshy retinde dәl osy súryqsyz bólmeni tandary dausyz edi.
Degenmen de, talay qyzyq pen shytyrmandy bastan keshirip, әbden ysylghan mening aghatayym ol sәtte eshteneden jýreksine qoymaghan edi. Esikti birneshe mәrte jappaq bolghanymen, ol әreketinen týk shyqpady. Búl onyng boyyn qorqynysh biylegendikten emes, sebebi ol sýrensiz bólmeden seskenetin jastan ótip ketken, tisqaqqan tәjiriybeli jihangez túghyn. Kerisinshe, men jogharyda aitqanymday, týn tap qazirgidey azynap túrghan edi. Dәli qazir myna eski saraydy ainala jel qalay úiytqyp túrsa, kóne múnarany da solay suyq jel ainala úiytqyp túrdy. Al, tastay qaranghy dәlizden esken yzghar zindannan shyqqan yzghyryqtay sýiekten ótedi. Ayqyry, esikti jabudan ýmiti ýzilgen aghatayym oshaqqa bir qúshaq otyndy әkep tastay saldy. Kóp ótpey-aq, auzy apanday oshaqtan shyqqan jalyn býkil bólmeni jap-jaryq etip jiberdi. Qarsy qabyrghagha týsken qysqyshtyng kólenkesi kóz aldyna úzyn siraqty diidy elestetkendey. Osydan keyin, aghatayym qabyrghagha súghynghan, ýstine onshaqty matras tóselgen fransuz tósegine órmelep shyqty da, kórpesin qymtana býrkenip, iyegine deyin jamylyp aldy. Lapyldap janghan otqa qarap, jelding guiline qúlaq týrdi. Bir týngi qonalqy ýshin dosy Markizdy qalay sheber paydalanyp ketkenine ishtey mәz bolyp, mysqylday kýlimsiredi. Sóitip jatyp kózi ilinip ketti.
Shyrt úiqygha ghana ene bergeni sol edi, ózi jatqan bólmening dәl ýstinde ornalasqan múnaradaghy qamal saghatynyng on ekini soqqan dauysynan oyanyp ketti. Saghat túrghan eski múnara elester men aruaqtargha taptyrmaytyn meken edi. Onyng kýnirengen birsaryndy dauysynyng kisi jalyqtyrarday bayau shyqqany sonsha aghatayyma búl bitip bermeytin qiyametttey kórindi. Ol ishinen sanay berdi, sanay berdi, tura on ýshinshi ret soqqanda baryp saghat dauysy sap tiyldy.
Oshaqtaghy ot óleusirep, songhy shyrpynyng shoghy sónuge ainalghan. Álsiz kókshil jalyn jypylyqtap, anda-sanda aqshyl sәule shashyp, joghary órleytin de qoyatyn. Úiyqtarda kiyetin telpegin túmsyghyna deyin bastyra kiygenaghatayym kózi shala júmuly kýii jatyr. Onyng qiyaly qayda shyghandamady deysiz?! Kóz aldyndaghy myna kórinister birese Vezuviy janartauy, birese fransuz operasy, Rimdegi Koliyzey, tipti, Londondaghy Dolliyding kofehanasy bolyp elestep, kerek deseniz, sayahatshy ataulynyng miyna әbden ornyghyp alghan әigili oryndardyng sapyrylysqan beynelerimen misha aralasty da ketti. Qysqasy, ol әne-minetereng úiqy qúshaghyna enip bara jatqan edi.
Kenet ol dәliz boyymen kele jatqan әldkimning aqyryn basqan ayaq tyqyrynan selt etip oyandy. Aghatayymnyng óz auzynan talay estigenmin, ol kisi jóp-jónki nәrsege jýregi shaylyghatyn jan emes-ti. Sondyqtan, osyndaghy qonaqtardyng biri bolar, tipti bolmasa, bólmesine úiyqtaugha bara jatqan qyzmetshi shyghar dep topshylady da, ornynan qozghalmaghan kýii jata berdi. Alayda, ayaq dybysy dәl tabaldyryqqa deyin keldi de ile-shala esik bayau ashylghanday boldy. Onyng ózdiginen ashylghanyn, ne, bireuding iyterip ashqanyn aghatayym ajyrata almady. Bólmege appaq kiyimdi bir beyne jylystay endi. Búl ózi boyshan, symbatty kelgen ór mýsindi әiel adam edi. Eski ýlgidegi etegi mol pishilgen kóilegi jýrgende eden ýstimen sýiretilip keledi. Ol aghatayyma búrylyp qaramastan tura oshaqqa qaray bettedi. Aghatayym bolsa bir qolymen kózine týsken telpegin kótergen kýii oghan kóz alamay tesile qarap qalghan. Álgi beyne ottyng janynda biraz uaqyt qozghalmay túryp qaldy. Oshaqta ara-túra lap ete qalghan jalynnyng kók-shulan sәulesi aghatayyma onyng keskin-kelbetin anyqtap qarap alugha mýmkindik berdi.
Óni sýlik sorghanday qúp-qu eken, bәlkim, ónining búlaysha tym quqyl tartyp kórinuine oshaqta janghan ottyng sýrensiz kókshil sәulesi әser etken boluy da ghajap emes. Jýzinen súlulyqtyng taby bayqalady. Biraq, sol súlulyqty әldebir múng men uayym shyrmap alghanday. Onyng beynesinen azapty tauqymetke eti әbden ýirengen, biraq, eshqanday mihnat ensesin ezip, saghyn syndar almaghan qaysar jannyng ór ruhyn angharugha bolatyn. Áyteuir, ózin adam tanudyng has sheberi sanaytyn aghatayymnyng kókeyine týigeni osy boldy.
Álginde aitqanymday, eles dosymyz ottyng basynda bayyrqalap birz túrdy, sosyn, jylynbaq bolghanday aldymen bir qolyn, sosyn, ekinshisin, sodan keyin ayaqtaryn kezekpen otqa jaqyndatty. Biz biletin elester, eger búl shynymen eles bolsa, әdette suyqqa aitarlyqtay beyim keledi. Aghatayym, sonday-aq, onyng ayaghyna kóne ýlgidegi biyik óksheli tufly kiygenin, ondaghy jasandy ya naghyz guhar tastarmen bezendirilgen aiylbastyng jany bar zattay jalt-júlt etip túrghanyn bayqaydy. Aqyrynda, әlgi beyne jaylap artyna búryldy da bólme ishine kóz tastady. Onyng shynyday suyq óli janary aghatayymnyng kózimen týiiskende bayqústyng óne-boyy qalshyldap, sýiek-sýiegine deyin týrshigip ketti. Sodan song әiel qoldaryn jayyp, sausaqtaryn aiqastyrdy da jalbarynghan keyippen qatty qysqan kýii aqyryn basyp bólmeden shyghyp, ghayyp boldy.
Aghatayym búl tylsym kezdesu jayly oilap, biraz uaqyt oy qúshaghynda jatty. Ol ózi (keyin búl jayly maghan aitqanda ózi de basa toqtalghan) jýrekti adam boluymen qatar, tereng payymnyng iyesi de edi. Ýirenshikti ómir zandylyqtarynan tys nәrselerdi birden joqqa shyghara salmaytyn. Degenmen de, aldynda aitqanymday, shartarapty kezgen jihangez әri tanghajayyp oqighalargha eti ýirengen adam bolghandyqtan, aghatayym telpegin kózine basa kiyip, esikke tu syrtyn bere aunap týsti de kórpesin iyghynan nygharlay tartyp, әp sәtte úiqygha ketti.
Qansha úiyqtaghany beymәlim, әiteuir, tósegining bas jaghynan shyqqan әlde kimning dauysynan oyanyp ketti. Basyn kóterip qarap edi, aldynda eki jaq samay shashy saqina tәrizdi tyghyz etip búiralanghan, ýnemi jymip jýruge әdettengen sopaqsha úzyn jýzine mәngilik kýlkining taby әjim bolyp úyalaghan qart fransuz qyzmetshisi túr eken. Bayqús jýzin myng qúbyltyp, tannyng atqanyna biraz bolsa da myrzany úiqysynan oyatqanyna qayta-qayta keshirim súraumen boldy. Aghatayym kiyinip jatyp týnde kelgen júmbaq qonaqty emes-emis esine týsirdi. Sodan song kәri qyzmetshiden qamaldyng osy bóliginde týn ortasynda qydyrystap jýretin әielding kim ekenin súrady. Kәri malay eki iyghyn qúlaghyna jetkenshe kóterip, bir qolyn keudesine qoydy da, ekinshi qolynyng sausaqtaryn salalay jazyp jiberip, jýzin erepaysyz qúbyltyp, asqan bir iltifatpen:
– Myrzanyng ózine ayan týngi syrlaryn bilu biz paqyrynyzgha búiyrmaghan. – dedi ol.
Búl jaqtan jarytyp eshtene bile almasyn týsingen aghatayym tanghy astan song Markizben birge qamaldyng janartylghan bóligin aralaugha shyqty. Qabyrghalary jibek matamen qaptalghan bólmelerding ólgenshe balauyzdalghan edenimen syrghy basyp, altyn jalatylghan jihazdar men asyl matallardyng arasymen ótip, sonynda biri mayly boyaumen, biri bormen salynghan portretterge toly úzynshaq galeriyagha kelip jetti.
Búl әulet danqynan basqa maqtanatyn eshtenesi qalmaghan eski jýiening bekzadasy ýshin kósile sóileuge taptyrmaytyn jer túghyn. Normandiyadaghy, tipti, tútas Fransiyadaghy ataqty әuletterding búl ýimen baylanys ornatpaghandary kem de kem. Markiz qabyrghadaghy iluli túrghan babalarynyng suretterine bir-birden toqtalyp, olardyng atqarghan enbekterin ózine tәn otty shabytpen tizip shyqty. Al, aghatayym ishtey taghaty tausyla, birese ong ayaghyna, birese sol ayaghyna qaray býkshiyip zorgha tyndap túrghan edi. Markiz bolat sauyt qúrsanghan, jýzi sústy jauyngerlerding soghystaghy erlikterinen tartyp, shashtaryna opa sepken, samay túsy búiralanghan, qyzghyt kógildir týsti jibek kýrteshe kiygen, kýlimkóz, kerbez myrzalardyng mahabbat hikayalary men saraydaghy astyrtyn oiyndaryna deyin eshtene qaldyrmady. Sonday-aq, beli qúmsaghattyng belindey jinishke, keng etek kóilek kiygen, әdemi iyiligen tayaqtaryna týrli-týsti tapspalar baylap bir otar qoy men ghashyqtaryna biylik jýrgizip túrghan jýrekterdi jaulaghysh baqtashy qyzdardy da úmyt qaldyrghan joq.
Markiz olsylay qyzyna sóilep túrghan bir sәtte aghatayymnyng kózi keshe týndegi júmbaq qonaqtan aumaytyn bóijetken qyzdyng suretine týsedi.
– Senesiz be, surettegi búl әieldi kórgen siyaqtymyn. – dedi ol suretti kórsetip.
– Ghafu etersiz, - dedi Markiz sypayy ghana jymiyp, - búl mýmkin emes, óitkeni búl hanymnyng dýniyeden ótkenine júz jyldan asty. Búl – Ludovik XIV-ning jas kezinde bir dәuirding súluy bolghan gersoginya Longili bolady.
– Onyng ómirine әser etken әlde bir oqigha bolyp pa edi?
Búdan asqan sәtsiz saual bolmaytyn shyghar. Qargha boyly Markiz sol sәtte-aq úzyn sonar bir әngimening tiyegin aghytugha ynghaylana bastap edi. Shynymen de, aghatayym sau basyna bәle tilep aldy da әlgi ajary alabóten Gersoginya aitqalarlyqtay ról oinghan Fronda azamat soghysynyng býkil tarihyn bastan-ayaq tyndap shyghuyna tura kelgen. Al, Markiz әngimesine túzdyq bolsyn dep kórde jatqan Turenn, Koliniy jәne Mazariniyding qúlaghyn shulatugha deyin bardy. Áriyne, Barrikadalar kezeni men «Port-kosher» de qalys qalghan joq. Mening aghatayym Markiz ben onyng jan shydatpas estelikterinen qashargha jer tappay otyrghanda, kenet әngime auany әldeqayda qyzyqty bir oqighagha qaray oiysty. Myrzamyz Gersog de Longvilding kniyaz Konde jәne Kontiymen birge Vensen bekinisine qalay qamalghanyn, sonday-aq, olardy qútqarugha temirdey berik normandyqtardy júmyldyrmaq bolghan Gersoginyanyng bayansyz talpynysy turaly mayyn tamyza aitty. Aqyry, onyng Diyepp bekinisinde koroli әskerining qorshauynda qalyp, qolgha týsuding az-aq aldynda túrghan qysyltayaang sәtine de kep jetti.
– Gersoginyanyng ruhy, - dep sózin әrmen qaray jalghady Markiyz, - Basyna týsken tauqymetpen birge asqaqtay týsti. Osynau nәzik te sýikimdi jannyng múnshama auyr azapqa qayyspay qarsy túruynyng ózi tanghalarlyq jaghday edi. Ol basyn qaterge tigip, qashudyng eng qeterli jolyn tandaydy. Alay-dýley úiytqyghan dauyldy týni janyna birneshe ýy qyzmetshi men kýtushi әielderdi, sonday-aq, onyng taghdyryna әli de adal birneshe erjýrek kavalerlerin ertip jau jasaghy kýzetudi úmyt qaldyrghan qamaldyng kishkentay artqy qaqpasynan bayqatpay sytylyp shyghady. Onyng bar oiy – shamamen 8 shaqyrymday jerdegi shaghyn portqa jetu edi. Alda-jalda qater tóne qalsa dep ol jerge kýni búryn qúpiya týrde keme dayyndatyp qoyghan bolatyn.
Bosqyndardyng shaghyn toby búl qashyqtyqty jayau jýrip ótuge mәjbýr boldy. Olar portqa jetkende dauyl kýsheyip, alasapyran bolyp jatty. Aghys keri soghyp, keme zәkirin tastap jaghalaudan alysta túrdy. Manayda aghash janqasynday jiyekte tynymsyz shayqalaq qaqqan balyqshylardyng shaghyn qayyghynan basqa kemege barugha bolatyn deni dúrys eshnәrse joq edi. Gersoginya tәuekel etuge bel budy. Tenizshiler rayynan qaytarugha qansha tyrysqandarymen jaghalauda kýtip túrghan ólim qaupi men eshteneden qaytpaytyn birbetkeylgi ony asyqtyra týsti. Sondyqtan ózin qayyqqa deyin matrostyng qúshaghyna sap kóterip aparuyna kelisuine tura keldi. Biraq, jel órshelene soghyp, kóterilgen dýley tolqynnan mators boyyn biyley almay, ayaghy tayyp ketti de qolyndaghy asyl qazynany tenizge aghyzyp alady.
Gersogina tenizge gharyq bola jazdap, ólim auzynan qaldy. Ózining berispeytin ólermendigi men tenizshilerding janqiyarlyghy arqasynda jaghagha ilindi. Esin jiyip, sәl әldengen son-aq, taghy bir ret baqayqap kórudi aityp ózelene týsti. Alayda, búl uaqytta dauyldyng kýsheygeni sonsha, búdan bylayghy talpynystyng esh mәni joq edi. Biraq, búdan әri bógelu – qolgha týsip, tútqyn bolu degen sóz. Amaly әbden tausylghan Gersoginya attar aldyrtty da qyzmetshi әieldermen birge ózine ergen jaujýrek myrzalargha mingesip, uaqytsha panalaytyn jer izdep tughan jerding tósin kezip kete bardy
– Taghdyr tәlkegimen, - dedi Markiz sózin sabaqtap, әri qalghyp bara jatqan aghatayymnyng nazaryn audaru ýshin súq sasaghyn onyng keudesine tirey qoyyp, - sol bir beybaq Gersoginya dýley dauyldyng ótinde tentirep jýrip, aqyry osy saraygha at basyn búrady. Onyng kele jatqanyn estigen saraydaghylar әjeptәuir әbigerge týsken. Óitkeni, osynau alasapyran zamanda, elsiz aimaqtaghy jalghyz saraygha atty әskerding dýrsiltede jetip kelui kimdi bolsa da shoshyndyrary anyq edi.
Syrt túlghasy engezerdey, múzday qarulanghan jauynger algha suyrylyp shyghyp mәrtebeli qonaqtyng esimin habarlady. Osydan keyin ghana saraydaghylardyng jany boylaryna týsti. Japa-tarmaghay shyraqtaryn ala jýgirip, qonaqtardy qarsy alughy aulagha shyghady. Alau ottyng jaryghynda olar dәl múnday jol azabyn tartyp, malmanday bolyp, әbden tityqtaghan jandardy búryn-sondy kórmegen shyghar-au. Ónderi qúp-qu, kiyimderining órim-órimi shyqqan Gerseginya men onyng nóker әielderi bir-bir jauyngerding artyna mingesip alghan. Al, suyqtan dirdektep, úiqy mendep qajyghan pajdar men qyzmetshiler attan aunap týse jazdap әreng túrdy.
Gersoginyany mening ata-babalarym qúshaq jaya kýtip aldy. Ony saraydyng ýlken zalyna kirigizip, tonghan qonaqtar jylynsyn dep oshaqqa laulatyp ot jaqty. Al, jolaushylargha mol etip dastarhan jan ýshin asýidegi barlyq qazan-shaq pen ydys-ayaqtar iske qosyldy.
– Onyng bizding saraydan pana tabugha tolyq haqy bar edi, - dedi shәkene boyly Markiz keudesin sәl kere týsip, - óitkeni ol bizding әuletke tuys bolyp keletin. Onyng jayy bylay túghyn, onyng әesi- Genrih de Burbon, Konde hanzadamen...
– Sonda Gersoginya sarayda týnep shyqty ma? – dep baj ete qaldy Markizding taghy bir ýshy-qiyrsyz shejirelik hikayasyna tap keluden qoryqqan aghatayym, onyng sózin әdeyi bólip.
– O, gersoginya ma? Ony siz keshe týnde týnegen bólmege ornalastyrady. Ol kezde búl bólme mәrtebeli qonaqtargha arnalghan saltanatty qonaqjay bolatyn. Nókerleri irgeles dәlizge shyghatyn bólmelerge jayghasty, al, sýiikti pajy kórshiles shaghyn bólmege jatty. Gersoginyanyng kelgenin saltanaty týrde habarlaghan, kýzetshi qyzmetin atqarghan әlgi alpamsaday jauynger bolsa dәlizde ary-beri jýrip qarauyldaumen bolady. Ol qara tory kelgen, jýzi sústy, qaruly jigit edi. Dәlizdegi shamnyng jarynda onyng aibat shekke jýzi men búlshyq eti búltighan denesine qarap býkil qamaldy jalghyz ózi-aq qorghay alatynyna shek keltirmes ediniz.
Sol kýni de týn dәl qazirgidey alay-dýley túghyn. Aytpaqshy, endi esime týsti, keshe Gersoginyanyng osy saraygha kelgen tarihy kýni bolatyn. Búl kýndi men jaqsy bilem, sebebi, bizding әulet ýshin ol týndi úmytu mýmkin emes edi. Búl turaly bizding әulette oghashtau bir әngime saqtalghan.
Ángime osyghan jetip, Markiz sózin kilt ýzdi. Onyng qabaghynyng arasyna әldebir múng ýiirilgendey boldy.
– Bizding әulette búl turaly mynanday anyz bar. Sol týni bir tosyn oqigha bolghan kórinedi... aqylgha syimaytyn, qúpiya, júmbaq oqigha, - osyny aitty da bir uaq ýnsiz qaldy.
– Búl әlgi hanymgha qatysty ma edi? – dep súrady aghatayym, taghatsyzdana elendep.
– Týn jarymy auyp ketken bolatyn, - dep Markiz әngimesin qayta jalghady, - búl kezde býkil saray...
Osyny aitty da ol taghy da kibirtiktep toqtap qaldy, aghatayym bolsa bilgenshe taghaty tausylyp algha qaray úmsyna týsti.
– Keshirim ótinem, - dedi Markiyz, onyng súrghylt tartqan ónine sendi ghana qan jýgirip, - Áuletimizding tarihyna qatysty keybir jayttardy aitu maghan óte auyr. IYә, ol bir almaghayyp zaman edi ghoy. Auyr qylmystar tanymal adamdardyng qolymen jasalatyn uaqyt. Ózinizge mәlim, tektiler teris iske boy aldyrsa qara tobyrdykindey emes, onyng saldary auyr bolady ghoy. Bayghús Gersoginya! Keshirersiz, boyymdaghy әulet namysy jiberer emes, qarsy bolmasanyz, әngime auanyn basqagha búrsaq.
Aghatayymnyng qyzyghushylyghy tipten ýdey týsti. Álgi bir asqaq ta saltanatty kirispesóz alda tanghajayyp bir hikaya kýtip túrghanday ony ózining syrly iyirimine tarta bastap edi. Endi kelip, kenetten ústaghan orynsyz qymsynudyng kesirinen osynau qyzyqtan qúra qaludy tipti de qalaghan joq. Onyng ýstine, janalyqqa jany qúmar sayahatshy retinde әr nәrsening anyq-qanyghyna jetudi ózining boryshy dep sanaytyn. Biraq, Markiz qoyylghan súraqtyng bәrinen jaltaryp baqty.
– Jaqsy, - dedi aghatayym sәl jaratpaghan keyippen, - Búl turaly ne oilasanyz da erkiniz, men ol hanymdy keshe týnde kórdim.
Tandanysyn jasyra almaghan Markiz keyin qaray sheginip, oghan kóz almay qarap qaldy.
– Ol men jatqan bólmemge bas súqty.
Markiz iyghyn qiqang etkizip, mysqylmen jymidy da, nasybay salghan shaqshasyn suyryp aldy. Múnysyn aghylshyndargha tәn dórekileu әzilge balap, әdeptilik saqtau ýshin ghana mәjbýrli týrde jyly shyray tanytqan synayy edi.
Alayda aghatayym sózin esh bólmesten, asa salmaqtylyqpen bolghan jaghdaydy egjey-tegjey bayandap shyqty. Markiz qolyndaghy ashylmaghan shaqshasyn ústaghan kýii, ony úiyp tyndady. Ángime ayaqtalghanda, ol shaqshanyng qaqpaghyn sausaghymen asyqpay qaqty da, nasybayyn qúshyrlana bir simirip aldy:
– Pәli! — dedi de Markiyz, galereyanyng kelesi basyna qaray adymday jóneldi.
Aghylshyn tilinen audarghan: Ámir Qabshyqbay
Abai.kz