Basy: Gerbimiz bizdiki, erejemiz kimdiki?..

Jalghasy: Preziydent «gerb» dedi. Nege «nyshan» boldy?

Súhbat alushy – Erlan Ámirbek, Semey qalasy gerbining avtory.

Súhbat berushi – Aydyn Rysbekúly, geralidist.

Erlan Ámirbek: Aydyn Rysbekúly, memlekettik rәmizderge qatysty zannamada bir kezderi «nyshandar» atauy qoldanylyp, 2008 jyly «rәmizder» sózimen auystyryldy. Búl ózgeristing ózindik qúqyqtyq tarihy bar. Alayda 2024 jyly zannamagha «ónirlik nyshan» termiyni engizildi. Sonda 2008 jylghy terminologiyalyq týzetuding mәni nede? Bir kezde ózgertilgen atau arada jyldar ótken song qanday negizben qayta qoldanysqa engizildi? Zang shygharushy búrynghy týzetudi eskerdi me, әlde memlekettik rәmizder men ónirlik belgilerge qatysty terminologiya eki bólek qaghidamen qalyptastyryldy ma? Búl sheshimning ghylymy jәne qúqyqtyq negizi qayda?

Aydyn Rysbekúly: Mәselening týiini – bir sózding qayta qoldanyluynda ghana emes, qúqyqtyq terminologiyanyng birizdiliginde. Eger memlekettik rәmizder turaly zannamada «rәmiz» termiyni ornyqqan bolsa, ónirlik dengeydegi resmy belgilerge «nyshan» atauyn qoldanudyng sebebi naqty týsindirilui kerek. Eki termin eki bólek úghymdy bildirse, olardyng aiyrmashylyghy normativtik túrghydan anyqtalugha tiyis. Al bir úghymdy bildirse, nege eki týrli atau qoldanylghany negizdelui qajet. Zang terminologiyasy kezdeysoq tandalghan sózderge emes, ghylymy anyqtamagha, qúqyqtyq jýielilikke sýienui kerek.

Erlan Ámirbek: Endi mәselening eng ótkir túsyna keleyik. Qazaqsha zanda «ónirlik nyshan» dep jazylghan, al oryssha núsqasynda «regionalinaya simvolika» delingen. Orys tilindegi «simvol» – jeke belgi, «simvoly» – onyng kópshe týri, «simvolika» – rәmizder jiyntyghy nemese rәmizder jýiesi. Sonda qazaqsha bir nyshan turaly aitylyp, oryssha tútas simvolika turaly jazylghany qalay? Eki tildegi zang mәtinderi bir qúqyqtyq úghymdy bildiruge tiyis emes pe? Múnday aiyrmashylyqty kim teksergen?

Aydyn Rysbekúly: Búl jerde maghynalyq sәikestik mәselesi anyq kórinedi. «Simvol» – jeke belgi, «simvoly» – birneshe belgi, «simvolika» – belgiler jiyntyghy nemese jýiesi. Búlar bir-birining ornyna jýretin sózder emes. «Ónirlik nyshan» tirkesi jekeshe túlghada túr jәne jeke belgige qatysty úghym retinde qabyldanady. Al «regionalinaya simvolika» ónirge tәn rәmizderding jiyntyghyn nemese jýiesin bildiredi.

Eger zanda jeke resmy belgi menzelse, «ónirlik rәmiz» jәne «regionalinyy simvol» ataularynyng sәikestigin qarastyru kerek. Eger ónirge tәn belgilerding tútas jýiesi aitylsa, «ónirlik rәmizder jýiesi» jәne «regionalinaya simvolika» ataulary maghynalyq jaghynan sәikes keledi. Al qazaqsha jeke nysan, oryssha belgiler jýiesi kórsetilse, búl aiyrmashylyqty elemeuge bolmaydy. Eki tildegi zang mәtinderining bir úghymdy dәl berui – qúqyqtyq sauattylyqtyng negizgi talaby.

Erlan Ámirbek: Sonda zang jobasyn әzirleushiler osy qarapayym, biraq prinsipti aiyrmashylyqty eskermegen be? «Simvol», «simvoly» jәne «simvolika» sózderining maghynalyq araqatynasy qanday negizde qaraldy? Qazaqsha jәne oryssha ataulardy salystyrghan lingvistikalyq saraptamanyng qorytyndysy bar ma? Eger bar bolsa, onyng nәtiyjesi qanday? Eger joq bolsa, eki tildegi zang mәtinderining sәikestigi qalay qamtamasyz etildi?

Aydyn Rysbekúly: Múnday súraqtargha jalpylama týsindirmemen emes, naqty qújattarmen jauap berilui kerek. Zang jobasynyng týsindirme jazbasy, salystyrmaly kestesi, terminologiyalyq materialdary jәne saraptamalyq qorytyndylary ashyq qaralugha tiyis. Qanday termin úsynyldy, ony kim úsyndy, qanday balamalar qaraldy, qanday uәjben bir núsqa tandaldy – osynyng bәri qújattardan kórinui kerek.

Termindi qabyldaghannan keyin onyng maghynasy turaly pikirtalas tuyndasa, búl sheshimning negizdemesin qayta tekseruge sebep bolady. Memlekettik tildegi zang mәtini men onyng oryssha núsqasy bir qúqyqtyq úghymdy bildirui qajet. Múny qamtamasyz etu – audarmashynyng ghana emes, zang jobasyn әzirleushi men ony kelisetin memlekettik organdardyng da jauapkershiligi.

Erlan Ámirbek: Biraq múnda taghy bir mәsele bar. Ónirlik belgi – jay suret nemese shartty beyne emes. Ol geralidikalyq talaptargha baghynatyn, belgili bir mazmúny, kompozisiyasy, simvoldyq maghynasy men resmy mәrtebesi bar nysan. Endeshe, nege aldymen osy nysannyng geralidikalyq tabighaty saraptalyp, sodan keyin ghana onyng atauy terminologiyalyq túrghydan bekitilmegen? Nelikten mәsele geralidikalyq saraptamadan emes, terminologiyalyq ataudy tandaudan bastalghan? Geralidikalyq qorytyndy qayda?

Aydyn Rysbekúly: Búl súraqtyng qoyyluy oryndy. Geralidikalyq nysangha atau beru kezinde onyng kәsiby tabighaty, qúqyqtyq mәrtebesi jәne qanday belgiler sanatyna jatatyny anyqtaluy kerek. Terminologiyalyq saraptama sózding tildik dúrystyghyn baghalaydy, biraq ol nysannyng geralidikalyq sipatyn anyqtay almaydy. Geralidikalyq saraptama nysannyng mazmúnyn, qúrylymyn, simvoldyq jýiesin jәne kәsiby talaptargha sәikestigin qarastyrady. Sondyqtan mәselening logikalyq tәrtibi mynaday boluy kerek. Aldymen qúqyqtyq retteuding nysany men geralidikalyq tabighaty anyqtalady, sodan keyin ony bildiretin terminning maghynasy, qazaqsha atauy jәne oryssha balamasy ózara sәikestendiriledi. Eger osy kezenderding qanday retpen jýrgizilgeni belgisiz bolsa, saraptamanyng tolyq әri jan-jaqty jýrgizilgendigine qatysty zandy kýmәn tuyndaydy. Termindi tildik túrghydan maqúldau geralidikalyq saraptamanyng ornyn almastyrmaydy.

Erlan Ámirbek: Onda mәseleni naqty qúqyqtyq negizde qarastyrayyq. Qazaqstan Respublikasy Mәdeniyet jәne aqparat ministrligining Arhiyv, qújattama jәne kitap isi komiyteti men onyng Geralidikalyq júmys basqarmasy ónirlik simvolika salasyndaghy tiyisti funksiyalardy jýzege asyrady. Qoldanystaghy qaghidalarda ónirlik nyshan jobalaryn qarau jәne Saraptamalyq kenesting qorytyndysyn hattamamen rәsimdeu tәrtibi kózdelgen.

Olay bolsa, «ónirlik nyshan» termiynining geralidikalyq jәne qúqyqtyq negizdemesi qanday qújattarmen aiqyndalghan? Naqty joba boyynsha Saraptamalyq kenesting qarauy ótkizildi me jәne onyng qorytyndysy qanday? Geralidikalyq júmys basqarmasy men Geralidikalyq zertteuler ortalyghy qanday zertteu jәne taldau júmystaryn jýrgizdi? Tiyisti qorytyndylar nemese hattamalar bar bolsa, olardy qaydan alugha bolady? Al terminologiyalyq sheshim jeke saraptamalyq qorytyndygha emes, normativtik qúqyqtyq aktige negizdelse, sol aktining naqty normalary kórsetiluge tiyis.

Aydyn Rysbekúly: Búl súraqtargha jauap beru ýshin, eng aldymen, ónirlik nyshan jobasyn qarau rәsimine qatysty qújattardy, Saraptamalyq kenesting hattamasyn jәne tiyisti qúrylymdardyng saraptamalyq qorytyndylaryn súratu qajet. Osy qújattar negizinde ghana jýrgizilgen saraptamanyng sipaty men tolyqtyghyn, sonday-aq «ónirlik nyshan» termiynin qoldanudyng qúqyqtyq jәne kәsiby negizderin obektivti baghalaugha bolady. Atap aitqanda, termindi tandau barysynda geralidikalyq qorytyndy әzirlendi me, nysannyng qúqyqtyq sanaty aiqyndaldy ma, qazaq jәne orys tilderindegi ataulardyng ózara sәikestigi tekserildi me? Búl súraqtardyng әrqaysysy naqty qújattarmen rastalugha tiyis. Eger tiyisti qújattar bar bolsa, olardyng mazmúny qabyldanghan sheshimning negizderin týsindiruge mýmkindik beredi. Al múnday qújattar úsynylmasa, geralidikalyq nysannyng atauyn tandau men bekituding kәsiby jәne qúqyqtyq negizderi turaly mәsele ashyq kýiinde qalady. Búl rette jauapkershilikti jalpylama týrde «zang shygharushygha» jýkteu mәselening mәnin ashpaydy. Naqty qay memlekettik organ jobany әzirlegenin, qay qúrylym saraptama jýrgizgenin jәne qay organ týpkilikti sheshim qabyldaghanyn tiyisti qújattar negizinde anyqtau qajet. Mәsele tek terminning dúrys tandalghan-tandalmaghanynda emes, sol tandaudyng qanday rәsim men qanday kәsibiy-qúqyqtyq negizderge sýienip jasalghanynda.

Erlan Ámirbek: Endi terminologiyalyq saraptamagha toqtalayyq. Respublikalyq terminologiya komissiyasy konsulitativtik-kenesshi organ bolyp sanalady. Onyng mindeti – qazaq tilining terminologiyalyq leksikasy boyynsha úsynystar әzirleu, terminderdi qarau jәne bekitu rәsimine qatysu. Sonymen birge terminderdi saraptau rәsiminde lingvistikalyq saraptama bólek jýrgiziledi. Endeshe, «ónirlik nyshan» termiyni boyynsha naqty qanday sheshim qabyldandy? Komissiyanyng hattamasy bar ma? Qanday qorytyndy maqúldandy? Onyng úsynymy zang jobasyn әzirleushiler ýshin qanday qúqyqtyq mәnge ie boldy? Eng bastysy, lingvistikalyq saraptama nysannyng geralidikalyq mazmúny kәsiby túrghydan anyqtalghannan keyin jýrgizildi me?

Aydyn Rysbekúly: Múnda eki rәsimdi shatastyrmau kerek. Geralidikalyq saraptama nysannyng salalyq sipatyn, al lingvistikalyq saraptama terminning tildik dúrystyghyn baghalaydy. Respublikalyq terminologiya komissiyasynyng konsulitativtik-kenesshi mәrtebesi onyng júmysynyng qúqyqtyq shegin eskerudi talap etedi. Sonymen birge qoldanystaghy qaghidalarda komissiyanyng terminderdi qarauy jәne bekitui kózdelgen. Sondyqtan onyng ókilettigin «tek úsynym beredi» dep birjaqty sipattamay, naqty sheshimining qanday aktige sýiengenin jәne qanday qúqyqtyq saldar tughyzatynyn anyqtau qajet. Negizgi mәsele – komissiyanyng mәrtebesin talqylaumen shektelmey, naqty terminning qalay qaralghanyn tekseru. «Ónirlik nyshan» termiyni komissiya otyrysyna úsynyldy ma? Oghan deyin lingvistikalyq saraptama jasaldy ma? Saraptamany qay mekeme jýrgizdi? Salalyq mamandardyn, sonyng ishinde geralidisterding pikiri eskerildi me? Otyrystyng hattamasynda qanday ghylymy negizdeme kórsetildi? Búl qújattarsyz rәsimning mazmúny turaly týpkilikti qorytyndy jasaugha bolmaydy.

Erlan Ámirbek: Demek, bizde birizdi jauapty talap etetin birneshe naqty mәsele bar. Birinshisi, «nyshan» termiynining 2008 jyldan keyin qayta qoldanyluy. Ekinshisi, qazaqsha «ónirlik nyshan» men oryssha «regionalinaya simvolika» ataularynyng maghynalyq sәikestigi. Ýshinshisi, termindi bekituge deyin geralidikalyq saraptama jýrgizilgen-jýrgizilmegeni. Tórtinshisi, terminologiyalyq jәne lingvistikalyq saraptamalardyng naqty nәtiyjeleri. Osy mәselelerge jauap beretin memlekettik organ qaysy jәne ol qoghamgha qanday qújattardy úsynugha tiyis?

Aydyn Rysbekúly: Geralidikalyq mazmún men salalyq negizge qatysty súraqtargha birinshi kezekte Mәdeniyet jәne aqparat ministrligining Arhiyv, qújattama jәne kitap isi komiytetining Geralidikalyq júmys basqarmasy jauap beruge tiyis. Olardyng saraptamalyq materialdary tekserilui qajet. Terminning tildik negizi boyynsha Respublikalyq terminologiya komissiyasynyng sheshimi, hattamasy jәne lingvistikalyq saraptama qorytyndysy qaralugha tiyis. Al zang jobasyn әzirleuge jәne qabyldaugha qatysqan organdar terminning qúqyqtyq mәtinge qalay engizilgenin týsindiruge mindetti.

Qoghamgha, eng aldymen, zang jobasynyng týsindirme jazbasy, salystyrmaly kestesi, geralidikalyq saraptama qorytyndysy, lingvistikalyq saraptama nәtiyjesi, terminologiyalyq komissiyanyng hattamasy jәne qazaqsha-oryssha mәtinderding sәikestigine qatysty negizdeme úsynyluy kerek. Búl qújattarsyz jauapkershilikti naqtylau da, terminning dúrystyghyn kәsiby túrghydan baghalau da qiyn.

Erlan Ámirbek: Biraq mәsele múnymen ayaqtalmaydy. Eger «simvol» – «rәmiz», «simvoly» – «rәmizder», al «simvolika» – «rәmizder jiyntyghy» nemese «rәmizder jýiesi» bolsa, nelikten zanda «ónirlik rәmiz» emes, «ónirlik nyshan» termiyni tandaldy? Nelikten onyng oryssha balamasy «regionalinyy simvol» emes, «regionalinaya simvolika» bolyp bekitildi? Búl tandaudyng ghylymiy-qúqyqtyq negizi qay qújatta kórsetilgen? Qanday geralidikalyq saraptama osy ataudyng dәldigin rastady?

Aydyn Rysbekúly: Búl súraqtargha naqty qújattarmen jauap berilui kerek. Terminning qazaqsha jәne oryssha núsqalarynyng maghynalyq sәikestigi dәleldenuge tiyis. «Nyshan» men «rәmiz» arasyndaghy aiyrmashylyq qúqyqtyq túrghydan anyqtaluy qajet. Al «ónirlik nyshan» men «regionalinaya simvolika» ataularynyng bir úghymdy bildiretini tiyisti saraptamamen negizdelui kerek.

Zannyng qabyldanuy terminning ghylymy túrghydan minsiz ekenin avtomatty týrde bildirmeydi. Sol siyaqty terminologiyalyq komissiyanyng sheshimi de geralidikalyq saraptamanyng ornyn baspaydy. Ár organ óz qúzyreti sheginde júmys isteuge tiyis, al olardyng qorytyndylary bir-birin tolyqtyruy kerek. Eger geralidikalyq, lingvistikalyq jәne qúqyqtyq saraptamalar jýrgizilgen bolsa, olardyng nәtiyjeleri mәseleni sheshuge mýmkindik beredi. Eger olardyng arasyndaghy baylanys qújattarmen kórsetilmese, terminning tandalu negizi turaly súraq saqtalady.

Erlan Ámirbek: Qorytyndy súraq ashyq kýiinde qalyp otyr: zandaghy terminologiyalyq qayshylyqqa kim jauap beredi? «Ónirlik nyshan» termiynin tandaudyng ghylymiy-qúqyqtyq negizi qanday? Nelikten aldymen geralidikalyq saraptama jýrgizilip, sodan keyin ghana terminologiyalyq sәikestik bekitilmegen? «Ónirlik nyshan» men «regionalinaya simvolika» ataularynyng maghynalyq sәikestigin qanday saraptama rastady? Respublikalyq terminologiya komissiyasynyng naqty sheshimi qanday jәne ol zang jobasyn әzirleu kezinde qalay eskerildi? Osy súraqtargha jauap beretin qújattar qayda?

Bir nәrse anyq. Múnday mәseleni jalpy týsiniktememen jabugha bolmaydy. Qazaqstan Respublikasy Mәdeniyet jәne aqparat ministrligining Arhiyv, qújattama jәne kitap isi komiyteti geralidikalyq saraptamagha qatysty materialdardy týsindiruge tiyis. Terminologiyalyq rәsimge qatysqan organdar óz sheshimderin kórsetui kerek. Al zang jobasyn әzirleushiler eki tildegi qúqyqtyq úghymdardyng sәikestigin negizdeuge mindetti.

Terminning zangha engizilgeni onyng dúrystyghyn dәleldemeydi. Saraptamanyng bolghany turaly mәlimdeu de jetkiliksiz – onyng qorytyndysy kórsetilui kerek. «Ónirlik nyshan» atauynyng ghylymiy-qúqyqtyq negizi men «regionalinaya simvolika» balamasymen sәikestigi qújattarmen dәleldenbeyinshe, terminologiyalyq mәsele sheshildi dep aitugha bolmaydy.

Abai.kz