POLISIYaDAGhY ShENDIK REFORMA QOLGhA ALYNA MA?

Qazaqstan Respublikasy Qaruly Kýshteri men qúqyq qorghau organdaryndaghy qazirgi әskery shender men arnauly ataqtar jýiesi — tolyghymen derlik kenestik, týptep kelgende reseylik әskeriy-burokratiyalyq modeliding kóshirmesi. «Leytenant», «kapitan», «mayor», «polkovniyk», «general» sekildi terminder men olardyng «agha» (starshiy), «kishi» (mladshiy) bolyp bólinui últtyq bolmysymyz ben әskery tarihymyzdyng tamyryna bite qaynasa janaspaydy.

Tarihy túrghydan alghanda, Úly Dala órkeniyetining әskery qúrylymy ondyq jýiege (onbasy, elubasy, jýzbasy, mynbasy, týmenbasy) negizdelgen. Oghan qosa, sarbaz ben sardar instituttary aibyndy әskerding berik dingegi boldy. Býgingi tanda búl ataulardy zamanauy armiya men polisiyanyng qúrylymyna beyimdep, shendik reforma jasau — әskery iydeologiyany dekolonizasiyalaudyng basty sharty bolyp tabylady.

QAZIRGI ShENDER MEN ÚSYNYLATYN ÚLTTYQ BALAMALAR KESTESI

Reformany sәtti jýzege asyru ýshin búrynghy kenestik/reseylik modelidi ýsh negizgi dengeyge (qatardaghy kuram, kishi men agha sardarlar, jogharghy qolbasshylar) bólip, ondyq jýieni beyimdeu qajet:

Qazirgi әskery shen (Kenestik modeli) – Ryadovoy / Efreytor; Úsynylatyn últtyq әskery shen– Sarbaz / Agha sarbaz; Áskeriy/Polisiyalyq lauazymdyq balamasy –Qatardaghy saqshy / agha saqshy.

Qazirgi әskery shen (Kenestik modeli) – Mladshiy serjant / Serjant; Úsynylatyn últtyq әskery shen – Kishi Onbasy / Onbasy; Áskeriy/Polisiyalyq lauazymdyq balamasy – saqshy onbasy (10 saqshygha jauapty) Onbasy saqshy orynbasary.

Qazirgi әskery shen (Kenestik modeli) – Starshiy serjant / Serjant-mayor; Úsynylatyn últtyq әskery shen – Agha Onbasy; Áskeriy/Polisiyalyq lauazymdyq balamasy– Onbasy saqshy (30–50 jauyngerge jauapty), Elubasy saqshynyng orynbasary.

Qazirgi әskery shen (Kenestik modeli) – Mladshiy leytenant / Leytenant; Úsynylatyn últtyq әskery shen– Kishi Elubasy / Elubasy; Áskeriy/Polisiyalyq lauazymdyq balamasy – Elubasy saqshy

Qazirgi әskery shen (Kenestik modeli) – Starshiy leytenant / Kapitan; Úsynylatyn últtyq әskery shen – Agha Elubasy / Kishi Jýzbasy Áskeriy/Polisiyalyq lauazymdyq balamasy –Jýzbasy saqshy.

Qazirgi әskery shen (Kenestik modeli) –Mayor; Úsynylatyn últtyq әskery shen –Jýzbasy; Áskeriy/Polisiyalyq lauazymdyq balamasy Mynbasynyng orynbasary.

Qazirgi әskery shen (Kenestik modeli) – Podpolkovniyk; Úsynylatyn últtyq әskery shen – Agha Jýzbasy; Áskeriy/Polisiyalyq lauazymdyq balamasy – Mynbasy saqshy (100–300 saqshy)

Qazirgi әskery shen (Kenestik modeli) – Polkovnik Úsynylatyn últtyq әskery shen – Mynbasy; Áskeriy/Polisiyalyq lauazymdyq balamasy – Polk / Brigada komandiyri (1000 jauynger) Diviziya / Korpus qolbasshysy Jasaqbasy saqshy.

Qazirgi әskery shen (Kenestik modeli) –General-mayor / General-leytenant; Úsynylatyn últtyq әskery shen – Kishi Sardar / Sardar; Áskeriy/Polisiyalyq lauazymdyq balamasy –Diviziya / Korpus qolbasshysy Qosynbasy saqshy.

Qazirgi әskery shen (Kenestik modeli) –General-polkovnik / General armii; Úsynylatyn últtyq әskery shen –Agha Sardar / Týmenbasy; Áskeriy/Polisiyalyq lauazymdyq balamasy –Ásker týrining qolbasshysy / 10 000-dyq әsker Týmenbasy saqshy.

Qazirgi әskery shen (Kenestik modeli) – Marshal / Qorghanys ministri Úsynylatyn últtyq әskery shen Bas Sardar (Bas Qolbasshy) / Qaruly Kýshterding Jogharghy Bas qolbasshysy

REFORMANYNG STRATEGIYaLYQ JÁNE IYDEOLOGIYaLYQ MANYZY

Áskery dekolonizasiya: Reseylik jәne kenestik terminologiyadan arylu — Qazaqstannyng ishki menshikti qauipsizdik pen iydeologiyalyq suvereniytetin nyghaytady.

IYerarhiyanyng qarapayymdylyghy men týsiniktiligi: «Onbasy», «Elubasy», «Jýzbasy», «Mynbasy» ataulary әskery shenning artynda qansha sarbaz ben qanday jauapkershilik túrghanyn birden anghartady. Múnday logika әskerdegi dezoriyentasiyany joyady.

Armiya men polisiyanyng bedelin arttyru: Últtyq kodqa negizdelgen shender әskery qyzmetshiler men polisiya qyzmetkerlerining patriotizmin, óz elining tarihyna degen maqtanyshyn arttyrady.

Sarbaz pen Sardar instituty: Qatardaghy qúramdy «Sarbaz», al ofiyserlik qúramdy «Sardar» dep atau — qazaqy jauyngerlik psihologiyany qayta tiriltedi.

ISKE ASYRU MEHANIZMDERI MEN KEZENDERI

Zannamalyq bazany janartu: «Áskery mindettilik jәne әskery qyzmet turaly» jәne «Qúqyq qorghau qyzmeti turaly» QR Zandaryna tiyisti týzetuler engizu.

Auyspaly kezeng (2–3 jyl): Bastapqy kezende qújattarda búrynghy shender men jana ataulardy qatar qoldanu (mәselen: Mynbasy (polkovniyk)).

Atributika men aiyrym belgilerin (pogon) reformalau: Shendermen birge pogondardaghy júldyzshalar siyaqty kenestik simvolikany últtyq ornamenttermen, oimyshtarmen jәne «Túmar», «Qayraq», «Aybalta» siyaqty әskery belgilermen almastyru.

Abai.kz