Jeksenbi, 22 Şilde 2018
Din men tin 814 0 pikir 16 Säuir, 2018 sağat 10:50

Jat ağım ideologiyasınan qalay qorğanuğa boladı?

Damığan nemese damu üstindegi tınış jatqan bir eldi toqırauğa jiberudiñ bir ädisi dini ağımdar arqılı qoğam işinde iritki tudıru. Sondıqtan da sırtqı küş türli dini ağımdardıñ ıqpalımen qoğamğa bülik salıp, otbasın oyrandatıp, ekstremistik, terrorlıq is-äreket jasap, memlekettiñ qauipsizdigine ziyan tigizuge barın saladı.

Qazir jer betinde  2 milliardqa juıq mwsılman bar. Bwlardıñ bäri de özderin «Mwhammed payğambardıñ ümmetimiz» dep tüsinedi. Mwhammed payğambardıñ ösieti men amanatın  «Islam örkenieti», «Islam mädenieti»  degen  wğımdarmen tığız qarastıradı.  Ejelden özge örkenietke, özge mädenietke sıylastıqpen, tüsinistikpen qarau da ülken mädeniettilik. Bügingi tilmen aytqanda, toleranttılıq. Toleranttılıq degen termindi alğaş engizgen jäne jii aytatın Batıs älemi. Batısta «Islam örkenieti men Batıs örkenieti  tübinde bir qaqtığısadı» osığan dayın bolu kerek,  Batıs örkenieti Islam örkenietin jeñui kerek degen tüsinik bar. Bwl Samuil Hantikgtonnıñ «Örkenietter qaqtığısı» degen kitabında, sonday-aq Freksis Fukmyamanıñ eñbeginde de aytıladı. Qazirgi tañdağı dinniñ sayasat qwralına aynalıp, dindi jik-jikke bölip, dinniñ qadirin ketiru de joğarıda atap ötken jazuşılardıñ eñbegindegi sözderine dälel bola aladı.

Bwl rette, halıqtıñ dini sauatın arttıru negizgi mäsele. «Bizge ne jetpeydi? Bilim jetpeydi. Onıñ işinde, dini sauattılığımız öte tömen desek artıq bolmas.  Dini bilimniñ jetilui degenimiz bizdiñ auızbirşilikti küşeytu degen söz. Din birlikke şaqıradı. Dini küşti halıqtıñ ıntımağı da mıqtı boladı, jüz-jüzge, jik-jikke bölinbeydi. Bizge zayırlı da, ziyalı dini kadrlar, dintanuşı ğalımdar qajet»-dep filologiya ğalımdarınıñ doktorı professor  Twrsınbek Käkişwlınıñ sözin tilge tiek ete ketken jön. Qarapayım halıqtı ılañ saluşı, jat din ağımnıñ ökilderine qarsı dini sauattandırudan keyingi mäsele jat dini  ideologiyalarına qarsı JOO-da, mektepterde, memlekettik mekemelerde lekciya, seminar, kezdesulermen qatar nasihat jwmıstarın jürgizu kerek. Osı orayda,  jastardı eskertip otıratın mäsele  dini bilim alıp, dini sauatın arttıru barısında äleumettik jeliler men internet  resurstarın paydalanu barısında  dwrıs aqparat közderin iriktey bilu qajet.

Dästürli emes dini ağım ökilderi internet resurstarın öte tiimdi paydalanatındığın eskermeuge bolmaydı. Jat dini ağım ökilderiniñ dini sayttarı men äleumettik jelilerde köptegen toptarı bar. Osığan baylanıstı Äl-Farabi atındağı QazWU docenti, fil.ğ.k. Muhitdinov Raşid Srajwlınıñ «Jastardıñ dästürli emes ağımdarğa kiru sebepteri» attı maqalasındağı mına bir twsına nazar audarğım keledi. Atap aytqanda:

- Din mäselesi köterilgen kez kelgen maqalağa resmi mekemelerdiñ wstanımın bildiretin arnayı top qwru. Olar Qazaqstan sayttarı men qatar Qazaqstan azamattarı jii qoldanatın şeteldik sayttarğa baqılau ornatıp, saraptama jürgizip otıru kerek. Sebebi memlekettik mekemeler köp jağdayda aqparat taratu jağınan basqalarğa qarağanda keş qalıp jatatını bayqaladı.

-  Dästürli emes dini ağım ökilderi resmi taraptan aqparat aluğa qwlıqsız. Olar derekköz retinde internet resurstarın basşılıqqa aladı. Osı internet resurstarında memlekettiñ resmi wstanımın bayandaytın mälimetterdiñ sanın arttıru jwmısı qolğa alınuı tiis. Sebebi internetten gugl ne basqa da izdeu sayttarı arqılı mälimet izdegende birinşi bolıp sol ağım sayttarı şığadı. İzdeuşi adam köp jağdayda uaqıt ünemdeu üşin izdeu sayttarınıñ birinşi paraqşasında kelgen sayttardağı mälimetterdi körumen şekteledi.

- Dästürli emes dini ağım müşeleriniñ basım köpşiligi jastar. Olar onday ağımdarğa ruhani azıq izdep kirip jatqanı da qaperden şıqpauı kerek. Wlttıq qwndılıqtardı nasihattau, ata-baba dästürin wlıqtau arqılı da, eldiñ ruhani baylığın memlekettik brendterge aynaldıru arqılı da jastardı dwrıs joldan jıra ketken ağımdardan qwtqarıp qaludağı bir täsil bolıp tabıladı.

Osığan baylanıstı dintanu pänin oqıtu procesinde  dwrıs aqparat közderin iriktey bilu jäne psihologiyalıq twrğıdan äleumettik jelidegi jat ağım ökilderinen qorğanu täsili retinde Qazaqstan aumağındağı dini sayttardıñ aqparattarınıñ mazmwnına män berip, meşitterdegi atqarılğan is-şaralardı ğana nasihattaumen şektelmey naqtı ömirlik täjribede kezdesetin mäselelerge jauap beruge tiis. Jat dini ağım ökilderiniñ sayttarında resmi sayttarğa qarağanda jastardıñ ülesi basımıraq, öytkeni  psihologiyalıq twrğıdan qazirgi tañda  jastardıñ deni «kliptik oylau» beyimdelgen, yağni adamdardıñ wzaq aqparattardı qabıldauğa ıntası joq, qızığuşılıq tanıtpaydı jäne resmi jañalıqtarğa den qoymaydı. Osığan oray, Jambıl oblısı äkimdigi «Din problemaların zertteu ortalığınıñ» dintanuşı, teolog mamandarı äleumettik jelilerdi qısqa metrajdı swhabattarın jariyalauda. Osı twrğından jwmıs jasau tiimdi dep sanaymın.

Qazirgi tañda ğalamtor jäne jastar qauipsizdigi mäselesi öte özekti mäsele bolıp tabıladı. Elbasımız «Qazaqstannıñ üşinşi jañğıruı: jahandıq bäsekege qabilettilik» attı joldauında internet pen äleumettik jelide dini ekstremizmniñ jolın kesudi, dini radikaldı közqarasqa müldem tözbeuşilikti tapsırğan. Ekstremister özderiniñ teris piğıldarın psihologiyalıq twrğıdan sauattı türde ğalamtor arqılı nasihattaudı jetik meñgergen. Jat dini ağım ökilderiniñ jazba dıbıs arqılı keletin joldaulardı, türli beynedegi suretterdi, tüsirgen videorolikterdi körgen jastar türli psihologiyalıq oylarğa barıp, qauipterge bel buadı. Psihologiyalıq twrğıdan sauattı jasaqtalğan materialdarmen jat dini ağım ökilderi jastardıñ psihologiyalıq älsiz twstarın bilip, olardıñ minezdemelerine say türli ayla täsildi qoldanarı haq. Mısalı neyro- lingvistika ğılımın alatın bolsaq,  bwl ğılımnıñ negizin saluşı Amerikandıq Djon Grinder. Fiziologiyalıq twrğıdan jäne söyleui arqılı twlğanı anıqtau NLB-nıñ alğaşqı qalıptasuı modeldeu- dep ataladı. Adamdar qalay oylaydı, olar qalay qimılğa keledi, olarğa  kömektesetin aymaqtarın tüsinudi qarastırdı NLB- nıñ tüsinikteri köp, sonıñ biri manipuliyaciya[1]  täsilder jiıntığı psihokorekciyalıq [2] tehnikalar ayla-amaldar arqılı qısqa merzimdi män beretin jağdaylar. Eger qarım-qatınasqa tüsken twlğa jas erekşeligine say naqtı däleldermen bilimge süyener bolsa, onda jat dini ağım ökilderi logikalıq argumentterge ayğaqtarğa süyene otırıp söylem qwrastıradı, jas jetkinşek emocianaldı [3] adam bolsa, arbauşı  qimıl-qozğalıstı jıldam etip, aşıq jestterdi jii paydalanadı, sınşıl twlğalarmen äñgimesin  de sınnan bastap, özderin joğarı  közqarasta wstanadı. Osı orayda,  Reprenzentativti[4]  jüye jetekşi türinde boladı, ol jüyeler vizualdı, audialdı, kinestetikalıq[5] türde birigu dep ataladı.  Vizualdı[6]  adamdardıñ erekşeligi köru arqılı qabıldauında, olardı kez-kelgen jüyeniñ jetekşisi etip alıp, maqsattarına paydalana aladı, öytkeni olar jeñil türde surettermen beynelerdi, tüster turalı aqparattı jaqsı qabıldap, sipattau barısında sözderdi äserlep söyleydi. Vizualdı twlğanıñ erekşeligi köru, qarau, közqaras arqılı olar barlıq bolğan närseniñ beynesin beredi. Jat ağım ökiline qajetti aqparat jeke twlğanıñ  vizualdı, audialdı nemese kinestetikalıq qay topqa jatatındığı jayındağı minezdeme.  Jetkinşektiñ negizgi tili vizualdı ma? demek arbap, aldaudı  sol tilde jalğastıru. Audialdı twlğanıñ  jetekşi minezdemesi estu. Olar söz ırğağına sezimtal, estu, aytu, ayqay-şulı dıbıstarğa erekşe män beredi. Jat dini ağım ökilderi mwnday twlğamen söyleskende, onıñ sözin özine qoldana otırıp jwmıs jürgizedi.

Kinestetik twlğanıñ  jetekşi minezdemesi dene, tän jüyesi, teri arqılı sezinedi, yağni jağımdı. Mwnday twlğalar üşin jılı, tez äri ıñğaylı erkin sözderdi qoldanu arqılı söyleu  qajet dep sanaydı. Audialdı adamdar üşin söziñiz aşıq anıq ırğaqtı, kinestetikter üşin söziñde mağına mazmwn bolu kerek bolsa,  vizualdı twlğalar üşin ädemi kiinip sizdiñ söylep twrğanıñızdı tolıq körsetu kerek boladı. Osınday aqparattarmen psihologiya ğılımınıñ qır-sırın bilgen türli radikaldı top müşeleri äleumettik jeli arqılı osı täsilderdi paydalanadı. Öziñdi jäne jaqındarıñdı  qorğau üşin , aldımen psihologiyalıq qorğanıstıñ ädisterin dwrıstap twrıp meñgeruimiz kerek. Adamnıñ ömirinde qauip töndiretin situaciyalar bolğanda, adam basınan küyzelisti, qorqınıştı, mazasızdıqtı basınan ötkeredi. Köñiline kez kelgen närseni alğış, köñili jaralanğış bolıp qaladı.  Abırjudı azaytu üşin, psihologiyalıq qorğanıstıñ ädisteri qosıla bastaydı.

Psihologiyalıq qorğanıs täsilderi: Qorğanıstıñ negizgi jäne birinşi türi bwl - teristeu, teriske şığaru. Öziñdi jağımsız situaciyalardan qorğau üşin, adam şın mäninlegi bolğan närseni teriske şığara bastaydı. "Bwl qate",  " Bwlay boluı mümkin emes", "bwl men emespin" degen sıqıldı söz tirkesteri adamnıñ teriske şığaru arqılı qorğanıs ädisinde twrğanın körsetedi.  Bwnday sätterde, öziñdi jäne jaqındarıñdı qorğau üşin daulasıp, ärtürli dälelder keltiru kerek emes.  Odan da adamnıñ janında bolıp, onıñ oylanuına mwrsat bergen jön.

Qorğanıstıñ kelesi täsili - regressiya[7].  Mısal retinde alatın bolsaq, eger otbasında ekinşi bala payda bolatın bolsa, ülken balası baqırıp, şaqırıp minez körsete bastaydı; nemese jazğı lager'de üyin sağınğan balanıñ qılıqtarı. Eger jaqın adamıñız osınday qorğanıs täsilin tañdasa, oğan öz mahabbatıñdı körsetu kerek.

Qorğanıstıñ pozitvti täsilderiniñ biri kompensaciya[8]  men sublimaciya[9].

N.Nazarbaevtıñ  «Qazaqstan-2050» Strategiyası-qalıptasqan memlekettiñ jaña sayasi bağıtı» attı Qazaqstan halqına joldauındağı  «qazaqstandıqtardıñ dini sanasın eldiñ salt-dästürleri men mädeni normalarına  säykes qalıptastıru» wlttıq-dini biregeylik mäselesimen  wştastıratın  wstanım retinde memleket basşısı talabın atap ötken jön. Dästürli qwndılıqtar – işki  twraqtılıqtıñ twğırı, ruhani  qauipsizdiktiñ  tiregi jäne eñ bastısı-wrpaqtar sabaqtastığınıñ negizi.

El bolamın deu köptiñ tilegi. Din el bolamın degen memleketti qalıptastıratın negizgi instituttarınıñ biri. Memlekettiñ negizin qalıptastıratın wlt birneşe jikke bölinse memleketke zaqım keledi. Är adamnıñ azamattıq qoğamdı qwraytın jeke twlğa retinde qwqıqtarı tolıqtay saqtalıp, zañdı, qwqıqtıq qoğamda ömir sürgimiz keledi. Sayasi maqsattı közdeytinder dindi tabıs közine aynaldırğandar men  qazaqtıñ dästürli qwndılıqtarın joyğısı keletin küşterdiñ äreketteri bar ekendigi belgili.  Jeke twlğa memlekettiñ azamatı retinde,  äri belgili bir dinniñ ökili, dindar äri zayırlı boluı mümkin. Dini tanım men dini senim arasın ajıratu jäne naqtı anıqtamasın beru kerek. Senim men  tanımnıñ arasında ayırmaşılıqtardı naqtı körsetu kerek. Senim tabiğatı jağınan sub'ektivti yağni, är adamnıñ tüysinu, sezinu, qabıldau deñgeyine qaray är türli bola beredi. Sebebi onda är adamnıñ qwdaydıñ tanu täjiribesi, ruhani psihologiyalıq process retinde naqtı süyenedi. Barlıq adam balası qwdayğa sengenimen tanımı är qanday boladı. Al tanım negizdelui anıqtaluı qayta tekserilui  taldanıp üzdiksiz jürip otıradı. Bwl jerde dinniñ senimine zayırlıqtıñ tanımğa negizdelgen  tüsinikter ekenin köruge boladı. Zayırlılıq- senimge dinge,  ideologiyalarğa qatısı joq. Jeke twlğanıñ üzdiksiz damıp otıratın tanım procesiniñ sonımen qatar bir jaratuşığa degen seniminñ qalıptasuına jat dini ağım ökilderiniñ äserin boldırmau özekti mäsele.

Bügingi küni baq tügendeytin taq tügendeytin uaqıt emes, beliñdi bekem buıp, qauımnıñ jotası şaruasına jan pida etetin zaman.

Jaña mıñjıldıqqa kelip jatqan täuelsiz eldiñ qoğamdağı öz ornın dwrıs tauıp, öz ayağın jön alıp türu üşin de eñ äueli dästürli qazaqı dini sana qalıptastıru kerek. Sonda ğana rasımen sanamız, psihologiyamız qwldıq sanadan azat boladı.

Manipuliyaciya

  1. jalğandıq, kulıq jolımen faktilerdi auıstıru;
  2. köpşilikke akparattıq kızmetter arkılı psihologiyalıq äser etudiñ jüyelik täsili

Sayasi manipulyaciya - azamattardı köbinese öz müddelerine qarsı äreket etuge (nemese tipti eşqanday äreket etpeuge) mäjbür etetin olardıñ sayasi sanası men minez-qwlqın äleumettik baskarudıñ jasırın täsilderi men amaldarı. [1]

Psihokorekciyalıq- psihologiyalıq kömektiñ bir türi [2]

 Emociya (fr. emotionlat. enoveo — tolğanu) — adam men januarlardıñ sırtqı jäne işki titirkendirgişter äserine reakciyası; qorşağan ortamen qarım-qatınas negizinde payda bolatın köñil-küy.[3]

Reprezentativ — neyrolingvistikalıq programmalau

adamnıñ sırtıq dünieden aqparat aludağı basımdı ädis.

Adamnıñ reprezentativti jüyesi:

  • vizualdı— köru beynelerine süyenetin;
  • audialdı— estu aqparat arnasına süyenetin
  • audialdı-ündestik— birinşi kezekte dıbıstıñ  ündestik rettiligine  nazar saladı.
  • kinestetikalıq— iis sezu men negizgi sezu aqparat arnasına süyenedi.
  • diskretti (digital'naya)—  joğarıda körsetilgen arnalar boyınşa adamnıñ signaldardı sub'ektivti-logikalıq wğınuı.[4]

Kinestetikalıq-  aqparattı, älemdi dene sezui arqılı qabıldaytın jeke twlğanıñ tipi. Kinestetikalıq tüysikter qimıl müşeleri keñistiktegi qalpın özgertkende payda bolatın procesterge baylanıstı.

Tüysikter sezim müşelerimizge baylanıstı köru tüysigi, dəm tüysigi, iis tüysigi, teri tüysigi, kinestetikalıq, vibraciyalıq jəne organikalıq bolıp birneşe türge bölinedi. Ejeldenaq adam öziniñ sırtqı bes sezim müşesine oray köru, estu, sipau, iis jəne dəm tüysikterin ajıratqan.[5]

Vizualdı - qarapayım jäne qarulanğan közben köru, baqılau.[6]

Regréssiya (lat. Regressus — keri äreket) — adamnıñ beysanalı türde qaqtığıs, janjal jağdaylarında bwrınğı aqıl esi tolıqpay twrğandağı özin qorğanıspen qauipsizdikti kepildendiretin sekildi äreketter ülgisine süyenetin qorğanıs mehanizmi regressiya dep ataladı.[7]

Kompensáciya —şınayı jäne oydan qwrastırılğan kemşilikterdi jeñudegi beysanalıq psihikanıñ qorğanıs mehanizmi. Termindi Z. Freyd engizgen. Jeke twlğalıq psihologiya boyınşa Al'fred Adlerdiñ eñbekterinde ömirlik strategiya retinde qoldandı. Mısalı: mügedek adamnıñ sportpen şwğıldanuı kompensaciya bolıp sanaladı. [8].

Sublimaciyanıñ köptegen mağınaları men mağınaları bar. «Sublimated Iquot» degen sözde; libidindik energiyanı şığarmaşılıqqa nemese kez kelgen betke tüsirilgen keskinge köşirudiñ mağınasın qamtuı mümkin.

Sublimaciya degenimiz - bwl «men» dep özgerdi; Bwl öz energiyasın qwruğa jäne basqaruğa qabiletti adamnıñ böligi. Sublimaciyalanğan «men» özimdi özgertkendi bildiredi. Sublimaciya (psihologiyalıq termin) adamnıñ ömirinde oñ, paydalı, jağımdı nätijelerge qorğanış funkciyaların qosu nemese, mümkin, qayta bölu, jağımsız qasietter men wmtılıstar. [9].

 

  1. «Qazaqstan»: Wlttıq encklopediya / Bas redaktor Ä. Nısanbaev – Almatı Qazaq enciklopediyası» Bas redakciyası, 1998 ISBN 5-89800-123-9
  2. Jantanu ataularınıñ tüsindirme sözdigi. — Almatı: "Sözdik-Slovar'", 2006. - 384 bet. ISBN 9965-409-98-6
  3. Jantanu negizderi // Almatı, 2006
  4. Konsul'tirovanie trevojnıh klientov // Osnovı psihologiçeskogo konsul'tirovaniya. — MoskvaAkademiçeskiy proekt, 1999. — 240 s. — (Biblioteka psihologii, psihoanaliza, psihoterapii). — 5000 ekz. — ISBN 5-8291-0002-9.
  5. Belyaev, I. AOgraniçenie i kompensaciya sposobnostey i potrebnostey celostnogo çeloveçeskogo suşestva/ I. A. Belyaev // Vestnik Orenburgskogo gosudarstvennogo universiteta. — 2009. — № 2 (96), fevral'. — S. 24-30

Läzzat Mırzaşova

Abai.kz

0 pikir