Jeksenbi, 22 Qırküyek 2019
Tarih 2967 17 pikir 13 Şilde, 2018 sağat 04:04

Euraziyanı bilegen Asılwya dinastiyası

(Jalğası)

Türki qağanatı, Avar qağanatı,

On aq tütin-Batıs türki qağanatı

7)      Türki qağanatı. Orhonda qalğan hwñdardı IV ğasırda bilegen ru qıtay jazbasında «tuge», «asyan'-şe» degen eki ataumen kezdesedi. Olardıñ dwrıs atauı «törgi aswyañ-şı», yağni Asılwya taypasınıñ Törgi degen ruı. Soltüstik Qıtaydı bilegen üysündik hun'mo-toba (tabın) dinastiyası V ğasırda Orhon hwñdarın basıp aldı, bilikten ayrılğan «törgi aswyañ-şı» (tuge asyan'-şe) ruı Altay tauına barıp ornıqtı. Olardıñ «Hun' hanzadası wrpaqtarı» ekeni jäne tarihqa «Tyurki aşina» bolıp engeni belgili. Osı törgi aswyañ-şı ruı äyeldi tek swrböri (syuybu) taypasınan aludı dästür etken, yağni törgi aswyañ-şı (tyurki aşina) ruı anaları swrböri taypasınıñ qızdarı bolğan. Swrbörilik bolğandıqtan olardı «böri qız» dep te atağan. Osını dwrıs tüsinbeuden «Tyurki aşinlardı böri qanşıq emizip ösirgen» degen qisınsız añız qaldı. Osığan wqsas jağday: Zakavkazedegi Savir imperiyasın Bolah (Bwlaq) patşanıñ jesiri Boariks hanım bilegeni belgili. Ğalımdar Boariks esimi dwrısında Böriqız ekenin birauızdan maqwldağanı mälim, yağni ol swrböri taypasınıñ qızı bolğandıqtan «böri qız» dep atalğan (küyeui Bolah Attilanıñ tuısı, yağni ol Asılwya taypası adamı).

Törgi aswya (Tyurki aşina) ruınıñ nağaşıları swrböri taypası bolğandıqtan, Jujan patşalığın bilegen «swrböras» dinastiyasımen jaqındasa aldı  (Tyurki aşinalar jujandarğa temir öndirip bergen, yağni jujandardıñ qamqorlığında bolğan). Bwl jağday Tyurki aşinalar bilikti swrböras tobınan tartıp alğanşa jalğastı. Äueli swrböras dinastiyasımen jaqın bolğan «Törgi aswya» (Tyurki aşina) tobı keyin bilikti tartıp alıp, Jujan imperiyası ornına VI ğasırda Törgi qağanatın ornattı (Türki qağanatı). Osılayşa, Asılwyanıñ «Törgi aswyañ-şı» (qıtayşa – tuge asyan'-şe) ruı tarihqa «Türki qağanatın ornatqan Tyurki Aşina dinastiyası» bolıp endi.

Türki (törgi) qağanatı zamanında qazirgi Qazaqstandağı hwñzaq halqı «hazaq» dep atalatın, yağni qazaq halqı öz atauımen qalıptasıp qoyğan. Aldıñğı maqalalarda arğın, kerey, oşaq, uaq, qañlı, alban, sıban (suan), jappas, qoñırat, mañğı (aday), tazjürek (taz), tana taypalarınıñ qalıptasu tarihın ayttıq, al Qıtay şekarasında qalğan «oñtüstik qwñdarı» İV ğasırdan keyin «nay» (qıtayşa «süt eli» degen mağına beredi) dep atalıp ketti. Olardıñ qıtaylanudan aman qalıp, Vİ ğasırda soltüstik-batısqa ketkeni qazaq halqı qwramına naymañ (nayman) atauımen jeke taypa bolıp kirdi (qwramına mañğı ruları da kirigip ketkendikten, «nay» atauı nayman bolıp özgerdi). Atalğan taypalar Vİİ ğasırda özderin qazaq dep tanıp ülgergen (Qıtay jazbası Vİİ ğasırda Qaşqar aymağında «hasa» degen halıq bolğanın däleldeydi, qıtay bertinge deyin qazaqtı «hasa» dep atağanı dausız. Osı derek qazaq halqınıñ sol jüz jıldıqtağı şığıs şekarası Qaşqar aymağı bolğanın añğartadı). Alayda, bileuşi Törgi aswya (Tyurki aşina) ruı taulı Altaydan kelgendikten äri han äuletinen bolğandıqtan, äuelde özderin «qazaq» dep atay qoymağan. Bileuşi sol ru bolğandıqtan memleket Törgi (tyurki) qağanatı dep atalıp, memleket halqınıñ «qazaq» degen öz atauı eleusiz qaldı. Ündistan aymağına jetken Türki qağanatı äskeriniñ jeke adamdarı arab äripti jazbalarda «halaj» nemese «hilj» dep körsetilgen (olardıñ jeke ru-taypanıñ atauı emestigi, kerisinşe, barlıq ru-taypa jauıngerlerine ortaq atau ekeni däleldengen). Osı eki atau men «qazaq» atauı arabşada wqsas jazılatını Türki qağanatı äskeri qazaq halqı ekenin ayğaqtaydı («Qazaq» atauın bilmeytin zertteuşiler olardı «hilj» nemese «halaj» dep tüsinip, tarihqa solay engizgen).

حذح (hazah)      حلج (halaj)

Türki qağanatı batıstağı biligin Qara teñizge deyin jaydı, ol aymaqtağı äskeri küşi bwlğar taypası boldı. Türki qağanatı Orta Aziyanı bilegen Eftalit-üz patşalığın joyıp, Iranğa deyingi aymaqtı da bağındırdı. Sol qısımnan qazirgi Türkimenstan aymağındağı üz (oğız) halqınıñ Hazar taypası Vİ ğasırda Zakavkazege auıp ketken (hazarlar 555 jılı Zakavkazede bolğanın Psevdo-Zahariy jazbası rastaydı, al 562 jılı hazarlardıñ Zakavkazege anıq ornıqqanın ğalımdar da moyındaydı). Osılayşa Tyurki aşina, naqtıraq aytsaq Törgi Aswya dinastiyası ornatqan ataqtı Türki qağanatın ornatqandar Asılwyanıñ Törgi degen ruı bolıp tabıladı.

8) Europadağı Avar qağanatı. Zakavkaz'edegi Savir memleketi Vİ ğasırda Iran-Vizantiya odağınan jeñilip, joyıldı. Osı soğısta Irannıñ äskeri küşi Hazar taypası bolğan (hazarlar 555 jılı Zakavkazede ornıqqanın Psevdo-Zahariy jazbası rastaydı). Savir memleketi halqı – jurjandar bwl kezde Vizantiyalıq hristiandıqtı wstanatın. Savir memleketi joyılğanda onıñ halqınıñ kişi Kavkaz tauına ketkenderi keyin jurjan (gurjan-gruzin) halqın qalıptastırdı. Olardı Swrböras dinastiyası bilep qaldı, gruzinniñ ataqtı patşası David Astartöli (David Stroitel') – sol dinastiya ökili (Gruzinderdiñ negizgi sözderi men jalğauları qazaq tiline wqsaytındığı jäne gruzin wlttıq muzıkalıq aspabı men dombıra birdey ekeni sözimizge kuä. Alayda, Vizantiyalıq şirkeu tili men qwramına engen özge etnostar jurjan-gruzin tilin qattı özgertken).  Arap tarihşısı Ibn äl Asir jazbasında «XIII ğasırda gurjandardı  (gruzinderdi) bilegen äyel patşağa öz elinen patşa äuletinen bolatın layıqtı küyeu tabılmağanı, sol sebepten özge eldi bilegen Türki seldjuk dinastiyası adamın aldırıp üylengeni» körsetetilgen. Al «seldjuk» -Asıljik, yağni Asılwyadan taraytın dinastiya. Osı derektiñ özi Jurjan (gurzan-gruzin) halqı bileuşi dep tek Asılwya dinastiyası adamın moyındağanın däleldeydi. Gruzin astanası Tbilisi eltañbasında tazqara qwsı beynelengen, ol – swrböras-jujandıq tañba.

Savir memleketi halqınıñ ülken Kavkazda qalğandarı (negizinen, hunzah halqınıñ Abar taypası) keyin onda taulıq Sarir memleketin ornattı. Köp wzamay Sarir memleketi biligin Törgi Aswya (Tyurki aşina) dinastiyası tartıp alğanın avar handarı tuındağı böri beynesi däleldeydi. Alayda avarlardıñ batıs böliginiñ tañbasında bürkit beynelengen (tazqara keyin bürkit delinip ketken deu orındı, yağni, ol da swrböras-jujandıq tañba). Dağıstandıq avarlardıñ ata qonısı Hunzah dep ataladı, onda Sarir memleketiniñ astanası Hunzah qalaşığı ornı saqtalğan jäne Hunzah atauınıñ avarşa mağınası «hun jeri» degendi bildiredi.

Arab tarihşısı Äl Masudidiñ: «Armiyandardıñ eñ jauınger böligi – sıyavurda» degen deregi H ğasırda taudağı armiyan eli biliginde sıyavurda-swrböras dinastiyası otırğanın bayqatadı.

Swrböras dinastiyası Qırımdağı urus-sakalban elinde de öz biligin saqtap qalğanın derekter ayğaqtaydı. Urus-sakalban elin bilegen swrböras tobı qısqaşa «böri» dep atalıp ketken, keyin hristian-bolgarlar köpşe türde olardı «Byuriki» dep atağandıqtan, «börik» bolıp özgerip ornıqtı. Osı atau europalıq jazbalarğa «varyag» bolıp engen, al Resey iezuidteriniñ zımiyan sayasatı «Börik» atauın «Ryurik» etip bwrmalap tarihqa engizdi («B» ärpin «R» etip özgertti, sol urus-sakalban eliniñ türkitildi qoljazbasın «slavyandau» arqılı «Slova o polke Igorevo» jazbası payda bolğanın Oljas Süleymenov «AZiYA» kitabında bwltartpas däleldermen bergen).

Resey eltañbasındağı eki bastı bürkit emes, ol üşkir qwyrıqtı tazqara ekenin HVII ğasırdağı Resey imperiyası eltañbasınan anıq körinedi. (ortasındağı «salt attınıñ nayzamen aydahardı tüyrep twrğan» beynesi, Börik-Ryurik äuleti «aydaharlı Qıtaymen alısıp ötken Hun' patşaları wrpağı ekenin» däleldeydi).  Tazqara beynesi jujandıq Swrböras dinastiyasına tiesili, Resey imperiyasın ornatqan Ryurik-Börik äuleti sol dinastiya wrpaqtarı bolıp tabıladı.

Demek, Asılwyalıq Swrböras dinastiyası öz biligin Kişi Kavkazdıñ jetui qiın taulı aymaqtarında (gruzin men armiyan elinde) jäne Qırım jartı aralında ğana saqtap qaldı (urus pen sakalban elinde). Gruzin, armiyan jäne qırımdıq urus-sakalban elderin bilegen Swrböras toptarı özara baylanısta bolğanın tarihi derekter anıq körsetedi. Osı Swrbörastıq «üştik odaq» H ğasırdıñ soñında ataqtı Hazar qağanatı men Wlı Bwlğar imperiyasın jäne taudağı avarlardıñ Sarir memleketin joydı, yağni, baqtalastarı Tyurki aşina tobı bileytin üş memleketti de joyğan sol «üştik odaq» ekenin keyin däleldep beremiz.                                                                                                                    

Taz Qara (Çernıy Grif) Gerb Rossiy XVII v.                             

Joyılğan Savir memleketi halqınıñ ülken tobı (negizgi böligi Abar taypası) Vİ ğasırda Europa aymağına qonıs audardı. Olar qazirgi Don-Ukrayna dalalarınan orın tappadı, öytkeni ol aymaq baqtalastarı bileytin Türki qağanatı qwramına enip qoyğan bolatın (Vizantiyağa jorıq jasağan bwlğar äskeriniñ öz jerine avarlar kelgenin estip keri qaytqanı jazba derekterde saqtalğan). Savir-avarlardı bastağan Swrböras dinastiyasınıñ Bayan hanı Europada Avar qağanatın (ortalığı Vengriya aymağı) ornattı. Avar taypası ol jaqqa «hunzah» degen halıqtıq atauın alıp bardı, Venrgiyadağı «kişkunzak» pen «nadkunzak» atauları sonıñ däleli (Abar taypası I-IV ğasırlarda Tarbağatayda otırğan, hwñ men saq qosılıp «hwñzaq» halqına aynalğan, IV ğasırda Kavkazğa ketken, al otanında qalğan hwñzaq halqı atauı qısqarıp keyin hazaq boldı).

Vengriyadağı qazirgi Sombathey qalası Avar qağanatı zamanında «Savar» degen ortalıq qala bolğanı, Avar qağanatın bilegen Savir-swrböras tobı ekeninen habar beredi. YAğni, Europada VI-İH ğasırlarda ömir sürgen Avar qağanatın jujandıq Asılwya wrpağı – Swrböras dinastiyası bilegen.

9) «On aq tütin» – Batıs Türki qağanatı. Swrböras dinastiyası qol qusırıp qarap otırmağan. Olar VIİ ğasırda oñtaylı sätti paydalanıp Türki qağanatın ekige ıdıratıp, qazirgi Qazaqstan aymağındağı bilikti qayta qoldarına aldı. Osılayşa tarihi jazbalarda «On aq tütin» dep kezdesetin Batıs Türki qağanatı payda boldı (arapşa jazıluındağı wqsastıqtarın paydalanıp, «on aq tütin» atauın «on oq butun» dep bwrmalağan Resey). Al Tyurki aşina (Törgi aswya) dinastiyası tek Şığıs Türki qağanatında jäne batıstağı bwlğar dalasında bilikterin saqtap qaldı. Qazirgi Qazaqstan aumağındağı Tyurki aşinalar jauları Swrböras dinastiyasın «şiböraş» (şakal golodnıy) dep, özderin «börişi» (volkodav) dep atap ketti. Qazaqstan aymağındağı bilikten ayrılğan sol börişi-tyurki aşinalar (törgi aswya) VIİ ğasırda qazaq halqınıñ özderin qoldaytın böligin ertip, batısqa ketuge mäjbür boldı. Sol börişi-türki aşinalardıñ bwlğar dalasına barğandarı ondağı bilikti qoldarına alıp, nığaytıp, ol aymaqta Wlı Bwlğar memleketin ornattı. Olarmen barğan qazaqtar H ğasırdağı äl Masudi jazbasında «ğazaq köşpendileri» dep körsetilse (Reseylikter bwrmalap «koçevniki guzi» dep audarğan), Hİ ğasırdağı tarihi derekterde «kasog köşpendiler» dep jazılğan, al Hİİİ ğasırdağı Qırım jazbalarında olardı «kazak» dep bayandaydı.

Börişi-türki aşinalardıñ Zakavkazege barğandarı ondağı hazar taypasın öz biligine köndirip, ol aymaqtı Iran-Vizantiya odağınan tartıp alıp, Zakavkazede Hazar qağanatın ornattı. Olarmen ilesip barğan qazaqtar eki Kavkaz tauı arasındağı qırattı dalağa ornıqtı (Kolhida jäne Kura-Araks jazıqtarı). Zakavkazedegi qazirgi Qazaq qalası VIİİ ğasırdağı äskeri bekinis ekenin arab jazbaları bayandaydı. Vizantiya imperatorı İH ğasırda eki Kavkaz tauı arasındağı eldi «strana Kasahiya» dep körsetti, al arab tarihşısı äri geografı äl Masudi H ğasırda sol jerdiñ halqın «Kaşak» dep jazdı. Osı derekter qazaq halqınıñ ülken böligi VIİ ğasırda Zakavkazege barıp ornığıp, onda kem degende HİV ğasırğa deyin ömir sürgenin, sosın Don (döñ) aymağın mekendep, keyin HVI-HVIİ ğasırlarda Resey äskerine aynalıp, hristiandıq qabıldap, wlttıq kiimderi – zakavkazelik, al tili orısşa kazak degen topqa aynalğanın däleldeydi. Don kazaktarınıñ eski sözderi «kirgiz-kaysakskiy» bolğanın orıs tarihşıları moyındaydı. Lev Tolstoy Kavkaz kazaktarı orıstarmen orıs tilinde, al özara «tatarşa» söylesetinin jazğan («terskie kazaki» - teriskey qazaqtarı). Ataqtı akademik Bartol'd «Kazaktar kirgiz-kaysaktardan tarağan» dep anıqtap ketken.

Türki qağanatın ıdıratqan «jujandıq Asılwya» qazirgi Qazaqstan aymağında On aq tütin qağanatın (Batıs türki qağanatı) ornattı, olardıñ swrböras atauı «şiböraş» bolıp özgergenin ayttıq. Böten ataulardı qısqartqış äri «r» dıbısı joq qıtay jazbaları «şiböraş» atauın «şivey», «nuşivi» dep atadı. Şıñğıshan äuleti «ejelgi şivey» wrpağı dep körsetiledi. Al nuşivi dwrısında «on üy-şivi» ekenin bayqau qiın emes, yağni «on taypa şiböraş». Olar ornatqan memlekettiñ «On aq tütin» dep ataluı da sözimizge dälel. «On aq tütin – Batıs türki» qağandarınıñ qıtayşa jazbadağı «şabalokehan'»  (şiböri qağan), «silibidolukehan'»  (swriböride wlı qağan), laqap atı «nuşibi batırı» delinetin «irbis ışbara han» (erbas şiböri han), «şabolohilişi-kehan'» (şiböri hılışı qağan), «tongalp silibidolu-kehan'» (tänge alıp swrböride wlı qağan), «sibir han» (swrbör han) degen atauları olardıñ swrböraş-şiböraş tobı ekenin bayqatadı.

Keyin osı «On aq tütin – Batıs türki» qağanatı nuşivi men dula taypaları arasındağı azamattıq soğıstar nätijesinde joyıldı. «Bes taypa odağı» delinetin dula taypası qwramında 5 ru bolğan, onıñ biri – «tyurkaş» degen Türki Aşina dinastiyası. Osı derek Türki Aşina dinastiyasınıñ negizgi äskeri küşi Dula taypası ekenin anıqtaydı (alan taypası Dula kösemniñ esimimen atalıp ketken). Dula qwramındağı «çumukun'», «şunişi»,  «huluczuy» degen rular dwrısında «şımırqwñ», «janısı»,  «qwlsızüy» ekeni anıq. Al şımır, janıs, qwli – qazirgi dulat taypası qwramındağı rular.

Swrböras dinastiyasınıñ «şiböraş» dep özgerui olardıñ jaqın odaqtası, tuısı Swrböri taypasınıñ da atauınıñ özgeruine sebep bolğan tärizdi. Jağımsız «şiböri» atauı tañıluınan qorıqqan taypa kösemderi atauların Jalayır kösemniñ esimine özgertken desek, qatelese qoymaymız. YAğni, jalayır ejelgi swrböri taypasınıñ özi bolıp tabıladı. Jalayır taypasınıñ üysündik taypalar arasında jolı ülken sanaluı, şejirede Jalayır atauı batır-kösemniñ esimimen baylanıstı tarqatıluı jäne Şıñğıshannıñ negizgi senimdi tiregi jalayır taypası bolğanı bizdiñ twjırımnıñ dwrıstığın nığırlay tüsedi.  Şıñğıshannıñ ata-babaları sol «şiböraş» (şivey) atauın H ğasırdan keyin «börijigiñ» etip özgertkeni qıtay derekterinde bayqaladı («Börijigiñ» atauınıñ özi Şıñğıshannıñ halqa-mañğol emes, qazaq tildi halıqtan ekenin ayqın däleldeydi).

Qosımşa: 

A) «Savir imperiyası joyılğan soñ, Iran-Vizantiya odağı hazarlardıñ bir tobın VI ğasırda Zakavkazege zorlap köşirdi» degen qisınsız twjırımdı engizgen Resey ğalımdarı. Iran-Vizantiya odağı Zakavkazege parsılardı nemese grekterdi emes, özderine eş tuıstığı joq hazarlardı köşirui aqılğa simaydı. Reseydiñ olay bwrmalau sebebi, Zakavkazeni VIİ ğasırda jaulap alğan Batıs Türki qağanatı äskeriniñ hazaq ekenin jasıru qajet boldı. Orıs oqımıstıları hazar men hazaq atauları wqsastığın paydalanıp, «Zakavkazeni VIİ ğasırda jaulap alğan Batıs Türki qağanatı äskeri – hazarlar» degen twjırımdı engizdi. Osılayşa Batıs Türki qağanatı äskeri qazaqtar ekenin jasırıp baqtı. Qıtay derekterindegi «hasa» atauın da «hazar» dep twjırımdattı. Hazar taypasınıñ Zakavkazege VI ğasırda ornığıp qoyğanın körsetetin derekti öz ötirikterine säykestendiru üşin «Iran-Vizantiya odağı hazarlardıñ bir tobın VI ğasırda Zakavkazege zorlap köşirdi» degen twjırım jasadı. Zakavkazeni jaulap alğan börişi-tyurki aşinalardıñ äskeri qazaqtar bolğanımen, onda ornağan memleket Hazar qağanatı dep ataldı. Öytkeni ol aymaqta hazarlar VI ğasırda otırğandıqtan, onda ornağan memleketti körşi halıqtar Hazariya dep atağan. Osı jayt ta Reseydiñ jalğan twjırımınıñ ornığuına septesti.

B) Qazaq halqınıñ äuelgi atauı Qwñzaq (hunzah) ekenin abar taypasımen baylanıstı derekter däleldeydi. Hwñ halqınıñ abar taypası İ ğasırda Tarbağataydı mekendegenin, İV ğasırda Kavkazğa auıp barğanın tarihşılar rastaydı. Resey, ärine bayırğı ädetimen «Abar taypası men dağıstandıq avarlardıñ eş baylanısı joq» deydi. Alayda, avarlar da savirler tärizdi şaştarın artına buıu dästüri bolğan), avarlarda şığıs jekpe-jegine wqsas küres türi bar. Bwl avarlardıñ şığıstan, yağni Tarbağataydan kelgen abar taypasınan qalıptasqanın anıq añğartadı. Öytkeni, şaştı artına buu köşpendilerge tän, qıtaymen tığız qarım-qatınasta bolğan hwñ halqında şığıs jekpe-jegi öneri boluı zañdılıq.

Avarlardıñ hwñ halqınıñ abar taypasınan ekenin däleldeuge «hunzah» degen bir atau da jetkilikti. Öytkeni, Dağıstan avarlarınıñ ata qonısı Hunzah dep ataladı, al onıñ mağınası avarlar tilinde «hun aymağı» degendi bildiredi. Hun' imperiyası joyılğan İ ğasırda hwñ (hun') halqı bizdiñ ölkemizge kelip, saq halqına qosılğanı anıq derek. Hun' halqınıñ ülken böligi batısqa ketkenin qıtay jazbaları däleldeydi, yağni hwñdar bizdegi saqtar dalasına kelgen. Bilik qwñdarda bolğanına, Edil özeni boyındağı gunnderdiñ Attila patşasınıñ arğı babası Hun' imperiyasın ornatqan Mode şan'yu ekeni dälel, yağni qwñdar biligi üzilmey jalğasqan. Bilik Hwñdarda bolğandıqtan bizdiñ dalanı Altaydağı türkilik etnostar «Qwñzaq» dep atap ketken («Qwñ jaq», yağni «qwñdar aymağı» degen mağınada). Al İV ğasırda osı Qwñzaq atauı sol aymaq halqınıñ atı bolıp ketken, yağni, qwñ men saq halıqtarı birtwtas Qwñzaq degen halıq bolıp qalıptasqan. Abar taypası osı halıqtıñ atauın Dağıstanğa da, Vengriya aymağına da alıp bardı. Dağıstandağı avarlardıñ qonısı Hunzah dep ataluı, kezinde Avar qağanatınıñ ortalığı bolğan Vengriyadağı Kunzak ataulı jerler sol abar taypasınıñ halıqtıq atauı qanday bolğanın paş etedi. Al öz jerindegi Qwñzaq halqınıñ atauı VIİ ğasırğa deyin özgerip, qazaq bolğanın naqtı tarihi derekter däleldeydi. Qazaq atauınıñ şığu tarihınıñ özi wltımızdıñ ejelgi qwñ (hun') men saq (skif) halıqtarınıñ üzilmegen zañdı jalğası ekenin ayğaqtaydı.

V) Qazaq halqı VIİ ğasırda öz jerinde öz atauımen qalıptasqanı anıq. Dälel mine: Qıtay dereginde VIİ ğasırda «hasa» dep atalatın halıq bolğanı körsetilgen, al qıtaylar qazaqtardı bertinge deyin «hasa» dep atadı; Ündistanğa deyin jaulağan Türki qağanatı äskeriniñ jeke adamdarı  arab jazbalarında «halaj» dep kezdesedi, ol atau men «qazaq» söziniñ arabşa jazıluı öte wqsas; VII ğasırda qazirgi Qazaqstan jerinen barıp Zakavkazeni jaulap alğan jalpaq bet, qısıq köz aziattar qazaq dep atalğan, olardıñ wrpağı kiimderi – kavkazdıq, türleri – qara, eski tilderi kirgiz-kaysakşa bolğan – kazaktar. Sol VII ğasırda Qırımğa jaqın batıs dalağa ornıqqan qazaqtardı H ğasırda äl Masudi «ğazaq köşpendileri» dep jazdı. Onı Resey audarmaşısı «koçevniki guzi» dep bwrmalağan. Al Hİ ğasır oqiğaların bayandaytın «Drevnerusskie letopisi» derekterinde ol qazaqtar «kasog» dep körsetiledi.

Orıs, gruzin, armiyan wlttarı özderi jaylı osınday naqtı derekter tapsa, onı wtımdı paydalanar edi. Orıstar özderine üş qaynasa sorpası qosılmaytın qırımdıq urus-sakalban elin «rus-slavyan» dep bwrmalap, öz atalarına aynaldırıp jiberdi. Osılayşa «Orıs erteden bar» degen twjırımğa ötirik bolsa da sendirdi. Gruzinder atam zamanda Kolhida oypatında bolğan eldi eş dälelsiz babalarımız dese, armiyandar odan da arı jatqan ejelgi Urartu jwrtın eş dereksiz arğı atalarımız dep soqtı. Al «Ivanov, Sidorovtardıñ» aytqanına senip qalğan  qazaq ğalımdarı eşkim talasa almas ayqın derekterdi paydalana almay, beyşara küyde otır. Tipti, qıpşaq ruınan taraytın key bedeldi tarihşılarımız qazaq halqı erteden bar bolğanı däleldense, qazaqtıñ qıpşaqtan qalıptasqanı ötirik bolıp şığatınına küyinip, şınayı tarihtı qauzauğa qarsılıq tanıtuda.

V) Törgi Aswya (Tyurki aşina) dinastiyasın bilegen Isdemi men Isıq qağandar esimi qazaq tilinde «As» (asılwya) atauınıñ balaması retinde «Is» atauı ornığa bastağanın bayqatadı. Kişi jüz qwramındağı Issıq pen Wlı jüz qwramındağı Istı taypaların Törgi Aswya (Tyurki aşina) dinastiyasınan qalıptasqan deuge negiz bar. Istı men Issıq taypaları Türki qağanatı men Türgeş qağanatı zamandarında qazirgi Qazaqstan aumağın bilegen Törgi Aswya (Tyurki aşina nemese Tyurgeş) dinastiyasınan qalıptasqan.

G) Al Törgi aswya dinastiyasınıñ batısqa ketken «Börişi» degen tobı Zakavkazege jäne Qara teñiz jağasına ornıqqanın ayttıq. Azarbayjandar qwramındağı qarapapaqtarda «Han taypası» dep atalatın «borçala» degen ru bar, osı borçala dwrısında – börişiler. Arab tarihşısı äl Masudi urus-sakalban eliniñ bir böligi Hazar qağanatımen odaqtas bolğanın jazadı, yağni, urus-sakalban eliniñ bir böligin aşinalıq Börişi tobı bilegen (negizgi böligin aşinalardıñ jauı swrböras tobı bilegenin ayttıq).

Mısırdı bilegen Beybarıs swltan Qırımnan şıqqanı, onıñ ruı arab derekterinde «Burşi» dep körsetilgeni belgili. Qırımdıq urus-sakalban eli kemelermen teñiz saudasın jasağan, Beybarıs swltan bala kezinde qwldıqqa tüsip, kemede eskek esuşi bolğanı da mälim. Onı qwldıqqa salıp, keyin Egipette satıp jibergen Aşina Börşi dinastiyasına jau Swrböras tobı adamdarı. Beybarıs swltan bilikke kelgen soñ, Qırımda Islam dinin ornatuğa qattı küş saldı, onda Beybarıs saldırğan meşittiñ ornı saqtalğan. Keyin Beybarıs swltan şıqqan Börişi ruı Beriş bolıp özgerip ornıqtı. Olardıñ birazı bileuşi tap bolğandıqtan ukrayn, kazak, alban jäne basqa da europalıq wlttar qwramına siñdi. Olardan aman qalıp saqtalğanı qazaqtıñ käzirgi Beriş taypası ekeni tüsinikti.

Bekjan Ädenwlı

(Jalğası bar)

Abai.kz

17 pikir