Düysenbi, 21 Qazan 2019
Bilgenge marjan 2229 1 pikir 19 Şilde, 2018 sağat 09:13

Bwl köne qarular qazaq dalasına qalay äkelindi?

Qaru tarihı öte erteden, adamzat tarihı bastalğan kezeñnen bastau aladı. Sebebi, tabiğatta kez kelgen jändik siyaqtı adam balası da barlıq uaqıtta qauip-qaterge tolı ortada ömir sürdi. Qatal da qayırımsız ömirde qorğanu üşin qanday da bir qaru türi qajet edi. Qaru ağaş pen tastan bastap közge körinbeytin säulelik qarularğa, kosmostıq äskeri qondırğılarğa deyingi är kezeñde är türli damu satısınan ötti.

Alğaşqı adamdardar özderin qorğau, añ aulau, kün köris qajettilikteri qarudıñ jaña türlerin tabuğa üzdiksiz itermeledi. Ottı paydalana bilu köptegen jañalıqtarğa jol aştı. Ottı paydalanudıñ nätijesinde metall öñdeu öndirisiniñ damuı twrmısta mıstan, qoladan, temirden jäne basqada metall qospalarınan jasalğan bwyımdardı qoldanısqa endirdi. Solardıñ işinde eñ qarqındı damığan qaru jasau salası boldı.  Hİİ ğasırda aşılğan jañalıq – oq däriniñ (poroh) şığuı bwl salada ğılımi – tehnikalıq revolyuciya jasadı deuge boladı. Alğaşqı ottı qarudıñ türi 1132 jılı Qıtayda jasaldı. Ol Bambuk «ottı nayzası» dep ataladı. Bwl qazirgi mıltıqtıñ alğaşqı nwsqası edi. Osıdan keyin – aq älemde ottı qarudıñ neşe türli nwsqaları jasala bastadı. Älemdik örkeniettiñ bir bölşegi retinde qazaq halqınıñ da bwl ürdisten şet qalmağanı belgili.  

Qazaq halqınıñ arğı tübi sanalatın saqtardıñ ğwn-sarmattardıñ, kangyulerdiñ, türkilerdiñ, qimaq-qıpşaqtardıñ qaru-jaraq soğu öneri damu satısında birneşe kezeñdi bastan ötkerdi jäne jalpı adamzattıq örkenietke üles qostı. 

Qazaq memlekettiligi qalıptasqannan keyingi jaugerşilik zamanda qaru-jaraq jasau isiniñ özektiligi artpasa kemimedi. Bwl rette tek öz qaru jasau isimen ğana şektelmey älemdik qaru jasau tehnologiyasımen tanısıp, qır-sırın meñgeru de mañızdı edi. Şet elde şığarılğan, äsirese Batıs Evropa elderinde şığarılğan qarular elimizge äkelingen. Oğan dälel «Äziret Swltan» memlekettik tarihi-mädeni qorıq muzeyiniñ  qorında saqtalğan ottı qarular.

Muzey qorında saqtalğan Lefoşe revol'veri HİH ğasırdan qalğan jädiger. Jädigerdi tapsıruşı qaydan nemese qay jerden tabılğanı turalı mälimet bermegendikten, metaldıñ tot basuına jäne ağaştan jasalğan bölşekteri şirip, saqtalmauına qarap biraz uaqıt topıraq astında kömilep jatqan dep topşılaymız.

Ädebietterden alınğan mälimetter men suretterge qarağanda revol'ver qañqası metaldan, twtqası ağaştan jasalğan. Ağaş twtqa vint arqılı qañqağa bekitilgen. Twtqa şüydesi sopaqşa formada metaldan  qwyılğan.

Barabanı qarapayım äri mığım, qalpaqşa oñnan solğa qaray jartı şeñber jasay aşılıp, oqtaladı. Şappanı qayırıp, şürippeni är basqan sayın baraban şeñber boyımen bir qadam jasap qozğalıp, oqşantaydağı bürtikti (şpil'eçnıy) oqtı kezekpen wñğığa berip otıradı. Osılay altı atar revol'verdiñ jwmıs stili jüzege asadı.   

Saqtandırğış şegesi men twtqanıñ ağaştan jasalğan qaptaması saqtalmağan.

1853 jıldan bastap Franciyada Kazimir Lefoşe jasap şığarğan. Lefoşe atımen  atalatın zavodta jasalğan.

Lefoşe revol'veriniñ bürtikti oqqa arnalğan alğaşqı nwsqası. 1853 jılı Franciya äskerine qoldanısqa engizilgen. Franciya revol'verdi äskerge paydalanuğa engizgen älemdigi birinşi memleket. Revol'verdiñ bwl nwsqası Belgiyada İ - Düniejüzilik soğısqa deyin şığarılğan.

Rossiyada Lefoşe jüyesinedegi revol'verlerge 1859 jılı sınaq ötkiziledi. Oficerlerdiñ atqıştar mektebinde sol kezdegi aldıñğı qatarlı qarulardıñ işinen öziniñ qarapayımdılığı, qoldanıluı, atıluı boyınşa  Lefoşe jüyesindegi revol'verler tañdap alındı. HİH ğasırdıñ 60 jıldarında jandarmdar korpusınıñ jekelegen bölimderiniñ tömengi lauazımdı oficerlerin qayta qarulandıru maqsatında resmi memlekettik satıp alular jürgizile bastadı.

Ol üşin Resey memleketi Kazimir Lefoşege 4500 dana, Belgiyalıq fabrikant Tannerge 1600 dana jäne Sankt – Peterburg qalasındağı Sestroreckom zavodına 1000 dana revol'verge tapsırıs beriledi, 1871 jılı Artileriya bas basqarmasınan Tula qaru jasauşısı Gal'tyakovqa tağı da 500 dana revol'verge tapsırıs beriledi. Sonımen, memlekettik tapsırıs boyınşa barlığı Resey imperiyasında 7600 dana revol'ver jasalınğan. Memlekettik tapsırıs boyınşa jasalğan revol'verlerdiñ oñ qaptalında eki bastı samwrıq qws beynelengen tañba bar. Jeke satıp aluşılar şekeradan ötkizgen qarularda ol tañba mörlenbegen. Degenmen, bwl revol'verler satılıp alınğanımen el äskeriniñ jappay qoldanısına resmi türde enbegen, tek qana basqa da qarularmen qatar qoldanuğa wsınıs jasalğan. Oficerlerge öz esepterinen satıp aluğa da wsınılğan. Bwl qarudı orıs armiyasında qızmet etken qazaq oficerleri nemese qazaq saudagerleri alıp kelui mümkin. Eşqanday jazba nemese tañba saqtalmağandıqtan kimge tiesili qaru ekenin anıqtau mümkin bolmadı.

Atalğan kezeñge jatatın kelesi tağı bir Ottı qaru, KRNKA vintovkası. Wñğısı bolattan, bederli kanal tartılğan jwmır wñğılı. Kalibr-15,24 mm, däldigi: alğaşqıda jayau äsker 600 m eseptelgen, keyin atu alañında 1200 m – ge deyin jetildirilgen.

Biltesi (zatvor) aşpalı (surette), jartılay celindr formalı, oñnan solğa qaray jartı şeñber jasap aşıladı, bilteniñ (zatvor) ortasında sırtqı şürippeniñ soqısı arqılı oq pıstanına soqqı beretin özekşe (sterjn) ornalasqan.

Mıltıq dümi ağaştan, äskeri-ğılımi ädebietterden alınğan mälimetter (surette) boyınşa sabınıñ wñğığa bekitiletin twsı wzın boluı tiis, bwl jädigerde ol qısqa, qisıqtau äri naşar öñdelgen, sondıqtan ağaş dümi keyinnen qoldan jasalğan deuge boladı. Wñğı ağaş dümge eki jerden metal qamıt arqılı bekitilgen. Düminiñ tübi metall qañıltırmen qwrsaulanğan.

Wñğını tazalauğa arnalğan sümbi (Şompol), mıltıq süñgisi (Ştık) jäne aspa beldigi jetispeydi (surette).

KRNKA vintovkasın (resmi atauı–Krınka) 1869 Avstriya tuması, Çeh qaru jasauşısı Gogenburg baronı Sil'vestr Krnka  jasağan. Sol jılı Resey imperiyası äskerge resmi türde qabıldağan. 1856 jılı mergenderge, 1859 jılı jayau äskerge aranalğan Berdanka oğına layıqtalğan nwsqaları jasalğan.

HİH ğasırdıñ 60 – şı jıldarı Resey äskeri vedmostvası armiyanı qayta qarulandıru üşin metall gil'zalı bir oqtıq qarudı belsendi izdestire bastadı.  Qajetti qaruğa biltesi (zatvor) qarapayım jäne basqa nwsqağa tez auıstırılatın boluı kerek degen talap qoyılğan. Osı talapqa jauap beretin Krnkanıñ vintovkasına Resey äskeri vedmostvosınıñ nazarı auadı. Bwl vintovkanıñ negizgi artıqşılığı qarapayımdılığı men qayta jabdıqtauınıñ jeñildigi edi.

Bwl qarudıñ negizgi kemşiligi jıldam oqtalıp, jıldam atılmaytındığında. Sebebi qaru taza kezinde bos gil'zanı wñğıdan özi şığaratın bolsa, biraz jwmıs istegen soñ qolımen aluğa, keyde, sümbimen (şompal) iteru arqılı aluğa tura keledi. Bwl qarudı qayta jabdıqtau nwsqası Reseyde 1869 jılı 18 martta bekitildi. Qarudı qayta jabdıqtau memlekettik jäne jeke käsiporındarda jappay jürgizildi.

Orıs – türik soğısında osı Krnka vintovkası orıs äskeriniñ negizgi qarularınıñ biri boldı.

Köşpelilik ömir saltın 20 ğasırdıñ basına deyin saqtap kelgen qazaqtarda qaru-jaraqtıñ özindik etnikalıq sipatı qalıptastı. Qazaqtıñ dästürli qaru-jaraqtarı at üstinde soğıs jürgizuge säykestendirilip jasalsa, tarihi oqiğalarğa baylanıstı,  körşi halıqtardıñ, älemdik örkeniettiñ ıqpalımen damıp, jetildirilip otırğandığın köremiz.

S.Şametov, «Äziret Swltan» memlekettik tarihi-mädeni qorıq-muzeyiniñ kişi ğılımi qızmetkeri

Abai.kz

1 pikir