Beysenbi, 18 Şilde 2019
Anıq 4920 20 pikir 21 Mamır, 2019 sağat 15:34

Bilik tranziti häm TOQAEV

1991 jılı wzaqqa sozılğan äskeri bäseke, byurokratiyağa qwrılğan josparlı ekonomika aqırı Sovet odağı sındı super derjavannıñ qwlauına alıp keldi. Ğasırdıñ soñğı 10 jılı älem kartasında täuelsiz elderdiñ köbeyuimen este qaldı.

Sonıñ biri bükil ekonomikasınıñ, äsirese önerkäsibiniñ kindigi odaqtas eldermen baylanğan mwhittan alıs agrarlı el Qazaqstan edi. 51 jasında el tizginin wstağan Nwrswltan Äbişwlınıñ aldında köptegen tañdaular twrdı. Narıqtıñ dendep kiruimen dästürli josparlı ekonomika küyrep tındı. Qazba baylığı men yadrolıq qaruı bar jas memleket bükil älemniñ nazarın audarıp, qayşılıqtar men müddeler toğısınıñ nüktesine aynaldı.

Osı kezde wlt köşbasşısı strategiyalıq mañızı bar biraz şeşim qabıldadı. Äueli, yadrolıq qarudan bas tartıp, şetel investorlarınıñ elimizge kiruine keñ jol aştı. Ekinşi, qwrlımdıq aumaqtıq reformalar jasap, daliıp ketken audan, oblıstardı biriktirip, byujet qarjısın ünemdedi. Üşinşi, düniejüzi qazaqtarınıñ birinşi qwrıltayın ötkizip, Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığın qwrıp, älemge şaşırap ketken qazaqtardıñ elge oraluınıñ qwqıqtıq, zañdıq negizderin qaladı. Törtinşi, täuelsiz, derbes sırtqı sayasat jürgize otırıp, barlıq şekaramız twtasıp jatqan körşi eldermen şekara sızığın ayqındap aldı. Besinşi, josparlı ekonomikadan bas tartıp, narıqtıq qatınasqa köşti. Sol kezde auıl şaruaşılıq ministrinen bastap  kolhoz, sovhoz basşıları narıqtıq qatınastı tüsingisi kelmey, sol taptaurındı jolmen jüre bergisi keldi. Mine osı kezde barlıq salada jekeşelendiru küşpen äri sol äkim qaralardıñ müddesine beyimdelip jürdi dese de boladı. Singapurdıñ bwrınğı premer ministri Li Kuan yu mırzı bastağan köptegen şeteldik mamandar men sarapşılardı keñesşilikke aldı. Altınşı, sayasi-ekonomikalıq reformalardı tübegeyli jürgizu üşin Reseyde är salada közge tüsken mıqtı mamandardı attay qalap şaqırıp aldı. Mine osı kezde Ğalım Äbeuseitov, Toqtar Äubäkirov, marqwm Nağaşıbay Şäykenov, Qasım-Jomart Toqaev qatarlı twlğalar jarqırap körindi. Sonımen birge, sanası ulanbağan, narıqqa beyim, bizneste öz qabıletin körsetken täuekelşil jastardı tekedey taldap, saqaday saylap mañızdı orındarğa qoydı. Sonımen jaña memleket qwru, narıqqa ötu üderisi qatar jürip, «qazaqtıñ jas türikteri» atanğan jastar buını qalıptastı. Jetinşi, barlıq qiındıqtarğa qaramay Astananı soltüstikke köşirdi. Bwl köş qazaq ekonomikasınıñ boyına qan jügirtti, qwrlıs pen jañarudıñ parovozı boldı. Soltüstik oblıstarda wlttıq tepe-teñdiktiñ saqtaluına igi äserin tigizdi.

Wlt köşbasşısınıñ bwl sayasi-ekonomikalıq şeşimderiniñ nätijesi tez arada körindi. Jeke menşik qalıptasıp, wlttıq burjuaziya qoğamnıñ belsendi faktorına aynaldı. Şağın-orta käsip öz ırğağına tüsip, şetelden investiciya tartudan TMD boyınşa birinşi orınğa şıqtıq. Almatınıñ işki önimi Qırğızstannıñ 5 esesi, Täjikstannıñ 7 esesi bolıp, bükil Orta aziyanıñ qarjı finanıs ortalığına aynaldı. Arqa tösinde ertegidey qala boy köterdi. Täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarı türli tarihi, ekonomikalıq sebeptermen 17 millionnan 14 millionğa tüsip qalğan halıq jan sanı qaytadan 18 millionnan astı. Älemniñ är qiırınan 1 millionnan astam qandasımız Otanına oralıp, irge qalap, jersinip ketti.

Basta aytqanımızday elimizde jaña memleket qwru men narıqqa ötu qatar jürgen kezde ülken urbanizaciya kün tärtibine qoyıldı. Qwrlımdıq reformada oblıstar jabılıp, audandar biriktirilgennen keyin sırtqı köş pen işki köştiñ ağını iri qalalarğa bet aldı. Jwmıssızdıq, qılmıs örşip ketti. Bwrınğı keybir  oblıs ortalıqtarı şıqpa janım şıqpanıñ kebin kidi.  Mine osı kezde Elbası Taldıqorğanğa, Kökşetauğa oblıs ortalıqtarın köşirdi. Semeyge şığıs äskeri okurgti, Tarazğa oñtüstik äskeri okurgti, Aqtöbege batıs äskeri okurgti ornalastıru arqılı qalalardıñ tınısın aşıp, tamırına qan jügirtti. Sonımen qala qazaq ömiriniñ nağız aynasına aynaldı.

Tübi bir türki halıqtarınıñ ortaq müddesi jolında wlt köşbasşısı ayanıp qalğan joq. Türki halıqtarınıñ qara şañırağında köptegen bilim oşaqtarın düniege äkeldi. Alıstap qalğan ağayınmen qatınastı qayta jalğasa, jaqındağı tuıstardıñ bası auırıp, baltırı sızdağanda qasınan tabıldı. Arqada türik akedemiyası boy köterse, Türiksoydıñ wyımdastırıluı men damuın Qazaqstannan böle qarauğa bolmaydı. Äsirese, ötken men bügindi, alıs pen jaqındı saralay kele wtımdı oraydı paydalana otırıp, latın jazuına köşuge pärmen berui türki birliginiñ, türki örkenietiniñ temirqazığı dep ayta alamız äri Täuelsiz Qazaqstannıñ bügini men erteñine ayırıqşa ıqpal jasaytın wlı şeşim boldı. Ärine bwl şeşimge wlt köşbasşısı wzaq oylanıp barıp, barlıq qauip-qaterdi saraptay kele bekimge kelgenin añğaru qiın emes. Äsirese, sol kezde qırğız basşısı Atambaevtıñ latınğa köşsek, Resey qwramındağı tatar, başqwrt siyaqtı tuıstarımızdan alıstap ketemiz dep baybalam saluı jeldiñ qaydan şığıp jatqanın añğartsa kerek.

«Mädeni mwra» bağdarlaması auqımdı jwmıstardan keyin «Ruhani jañğıru – bolaşaqqa bağdar», «Wlı dalanıñ 7 qırı» bolıp sapalıq sekiriske köterildi. Otarşıldar ötkenimizge tas atıp, jadımızdı barınşa öşiruge tırıssa, tizgin şılbır qolımızğa tigen soñ wlt köşbasşısı eñsemizdi tiktep, ruhımızdı ösiru üşin jelkeden töngen ekonomikalıq dağdarısqa qaramay, abızdar men batılar toyın dürildetip ötkizdi. Onıñ ayağı YUNESKO deñgeyinde toylanğan Abay, Jambıl, Mwhtar, Qwrmanğazı sındı wlılar şoğırınıñ merey toyına wlastı. Bwl şaralar Aziyada, Spartakiada, OBCE qauipsizdik keñesi, Älemdik dinder s'ezi, Ekspo siyaqtı halıqaralıq qauımdastıqtıñ şaralarına aynalıp, kök tuımız älem nazarında jelbirey tüsti.

Täbiğatı jäyli, adamdarı eñbekşil, halıq sanı tığız ornalasqan tüstiktegi ülken oblısımız Almatınıñ örkendeuine, Astananıñ demografiyasına mol üles qosqanı qazir de ekiniñ biriniñ auızında aytıladı. Mine osı kezde wlt köşbasşısı halıqtıñ jüregine jol tapqan, tarihi üderiste bir bel bolıp qalatın şeşimin halıqqa jariyaladı. Şımkent respublikalıq qala bolıp mereyi össe, Türkistan oblısı qwrılıp, qasietti Türkistan oblıs ortalığına aynaldı. Orta şığıstağı qauip faktorlarınıñ Auğanstanğa jıljuı, Täjikstandağı tınışsızdıqtar oñtüstik şekaramızdı bekemdeudi äri örkendetudi qajet etedi. Qwrılstar salınıp, öndiris önimi artsa älemdik dağdarıstı ekonomikalıq damudıñ betalısına aynaldırudıñ tiimdi täsili emes pe? Onıñ üstine ekinşi meke atanğan qasietti Türkistan bükil Twran dalasınıñ kieli oşağı edi.

Resey imperiyasınıñ mwrageri bolğan, Ahañnıñ (Ahmet Baytwrsınwlı) sözimen aytsaq «Näjisti näjisben juğan» Sovet imperiyası qazaqtı wlt retinde joyudıñ barlıq täsilderin paydalandı. Aştıq, repressiya, küştep jazu özgertudi aytpağannıñ özinde tarihi qalalar men eskertkişterdi eleusiz qaldırıp, halıqtıñ jadın öşirip, ötkenin wmıttıruğa bar küşin saldı. Resey kezinde okurg ortalıqtarı bolğan Türkistan, Ayaköz, siyaqtı tarihi qalalardı audan deñgeyine tüsirse, ejelgi Jibek jolınıñ mañızdı beketteri Jarkent, Merki, Qapal siyaqtı qalalardıñ damuın toqtatıp, bükil Sovetti şikizatpen qamdaytın kelimsekter qonıs tepken, jergilikti halıqqa mandımdı paydası joq Tekeli, Balqaş, Jañatas, Jezqazğan qatarlı şıt jaña qalalar saldı. Oñtüstik qazaqtarınıñ ortalığı Taşkent, batıs qazaqtarınıñ ortalığı orınbor, şığıs-teristik qazaqtarınıñ ortalığı bolğan Ombı uısımızdan şığıp ketti. Bälkim, sol şekara böliske tüsken kelissözderge 22 jastağı Älimhan Ermekov emes, kemeline kelgen Alaş kösemderi Älihan, Ahmet, Halel, Jahanşalar barğanda nätije basqaşa bolar ma edi? Bwl endi mäñgilik arman, sızdağan küyik bolıp jadımıza qaldı. Mine osı twrğıdan kelgende Türkistannıñ oblıs ortalığı boluı tarihi ädildiktiñ saltanat qwruı, elimizdiñ twtastığı men örkendeuiniñ kepili desek artıq aytqandıq emes.

Snimok.PNG

2019 jıldı naurız ayınıñ 19 küni keşki sağat 19-da wlt köşbasşısı 3 jıldıq wzaq tolğanıstan keyin (öz sözi) öz ökilettiligin toqtatıp, kezekten tıs saylauğa deyin el basqarudı Qasım-Jomart Kemelwlı Toqaev mırzağa ötkizetinin jariyaladı. Elbasınıñ bwl tosın qadamı el işi-sırtına zor silkinis tudırdı. Bireu quattap közine jas aldı, endi bireuler kezekti bir közboyau eseptep, qarañqı üyden qara mısıq izdeu dağdısın jalğastırdı.  Desede, biz tarihi faktilerge jügine, qazirgi orta aziyanıñ sayasi-tarihi jağına süyene otırıp taldau jasap köreyik. Äueli, Sovet odağınıñ şekpeninen şıqqan täuelsiz elderdiñ tağdırı qilı-qilı boldı. Odaqqa ekinşi düniejüzilik soğıstan keyin küşpen qosılğan Baltıq jağalauı elderi ekonomikalıq dağdarıstan esterin jiya sala ıñ-dıñsız örkenietti, demokratiyalı elderdiñ qatarına qosılıp ketti. Tipti bilik tranzitınıñ qanşalıqtı auısqanın sezbey de qaldıq. Imperiyanıñ jwrtına ie bolğan elde demokrat El'cin öz missiyasın ayaqtağan soñ bilikke kelgen twlğalar taqqa kezek otıru qoyılımın bastap ketti. Halıqtıñ jağdayı jaqsarğan joq, älem qırği-qabaq soğıs kezindegi jağdayğa bet alıp baradı. Jas sayasatkerlerdiñ ambiciyası men batıstıñ standarttarına köbirek boy wrğan Gruziya men Ukraina territoriyalıq twtastığına nwqsan keltirip aldı. Batıs jağınan orta aziyadağı birden bir bostandıq aralı atanğan qırğız ağayındar töñkeris oşağına aynalıp ketip, jazıqsız qan tögildi, beyuaz jwrt japa şekti. Äzerbayjan mwragerlik jolına tüsip, eldi otbası bolıp basqaratın boldı. İrgedegi öz ağamız ben tör bermeytin tuıstarımızdıñ biligi Allanıñ esebimen ğana retteldi. Sonımen investiciya tartuda, qala saluda, şeteldegi qandastarın qamqorlıq jasauda TMD boyınşa top jarsaq, biliktiñ beybit auısuında Twran Dalasına ülgi boldıq.

Ärine, wlt köşbasşısınıñ Qauipsizdik keñes pen Nwr Otandağı orının saqtap qalğanın qısır keñeske aynaldırıp, küñkildeytinder barşlıq. Bizşe bwl öte dwrıs äri parasattı şeşim boldı. Tarihqa üñile otırıp, bir tarihi twlğanıñ tarihi sätte, şeşuşi kezeñde atqarar rolın eşqaşan kem bağaluğa bolmaydı dep ayta alamız. Bwl jeke basqa tabınu emes, wlt pen memleket tağdırı sınğa tüskende tarihtıñ tañdauı, halıqtıñ qalauı twlğağa tüsetini däleldengen aksioma.

Ötken ğasırda eki jahandıq soğıstıñ aldı artında älemdegi azulı imperiyalar ıdırap, adamzat örkenietke wmtılıp, konistituticiyalıq reformalar zaman ağımına aynaldı. Wlı britaniyanıñ, Franciyanıñ, Ispaniyanıñ, Osmanlı imperiyasınıñ ielikterinen respblika men swltandıqtar, monarhiyalar düniege keldi. Osı kezde arıstannan qwtılıp, jolbarısqa twtıldıq degendey otarlıq, feodaldıq qamıttan qwtılğan, ekonomikası kedey, örkenieti twralağan osı elderde öz atqa minerleri jağınan dini patiharddıq üstemdik pen kommunistik diktarturiyalıq rejim ornau qauipi töndi. Aldına ornap ta ülgerdi. Orayşıl sayasatkerler halıqtıñ senimine kirip alğan soñ birtindep töbesine şığıp, arsızdıq pen jauızdıqtıñ qwlaq estip, köz körmegen qoyılımdarın sahanağa şığardı. Halqı qalay bolsa, kösemi solay boladı degen sözdi batıs sarapşıları osığan qaratsa kerek. Bwl künde bükil älemniñ ortaq tanımına say keletin sayasattağı demokratiya, kisilik qwqıq, erkin saylau, ekonomikadağı erkin bäseke, äleumettik tepe-teñdik degen qasterli wğımdar köp elde tegeuirindi twlğanıñ qatañ poziciyası, tübegeyli şarası arqılı ornıqtı. Mısalı, Japoniyada Evropada tälim-tärbie alğan bas uäzir Meydzi reformasınan bastalğan dästürli konservativtik küşterge qaratılğan qatañ jazalau şarasın üzilissiz jürgizdi.

Osımanlı imperiyasınıñ oyranı şığa bastağanda bilikke kelgen Mwstafa Kemal Atatürik jaulauşılarğa qarsı kürestiñ jeñisine qol jetkizgen soñ reformatorlar men armiyağa süyene otırıp, swltandıq tüzimdi joyıp, respublika qwrdı. Halifalıq inistituttı küşinen qaldırdı, dindi bilikten beytaranptandırdı. Zayırlı qoğam qwrdı. Jazudı özgertti. Söytip Türkiya halqınıñ ğasırlıq damuın qamtamasız etti. 1906 jılı Türkiyamen birge konitituciyalıq reforma jasağan Iran 1950-1960 jıldarı ekonomikalıq ösude Japoniya men Koriyanıñ aldında bolsa da aşıq oylı, älsiz koroldıñ aldın orap ketken Homeynidıñ Irandı qanday qalge tüsirgenin bwl künde aqıl esti adamğa aytpasa da anıq. Örkenietke wmtılğan aşıq oylı şahtarın quıp jibergen Auğanstannıñ jağdayı tipti de ökinişti äri ayanıştı. Auızı asqa, iini kiimge jarığan, şekarası tınıştalğan Mısır halqı baqıttı kezeñge Mubaraktiñ zamanında jetti. «Arab köktemi» kezinde tegeuirindi kösemin bilikten taydırıp, mwsılman bauırlarğa qarağan kezdegi bwlğaqtı bwl künde batıs sarapşıları da moyındap otır.

Qızıl indet Aziyanı keulegende Qıtay, Vetanam, Kambodja, Laos siyaqtı elder soğıs oşağına aynalıp, aynalasındağı Malayziya-Singapur, Indoneziya, Taylandtarda Karl Marks aytqan «kommunizm – elestiñ» swlbası körine bastadı. Mine osı kezde Oñtüstik Koriyadan Pak Çon hi (1962-1978), Indoneziyadan Suharto, Malayziyada Mahadır, Singaupurda Li Kuan yu qatarlı tegeurindi kösemder biliktiñ qwlağın wzaq wstay otırıp, baqıttı, erkin, zañ saltanat qwrğan qoğamdı küşpen qwrdı äri jalğastı damuına kepil boldı. Batıs äriptesteriniñ kömeginde aldı, sının estip, tayağın da jedi. Biraq öz elderiniñ jaña damu modelderin qalıptastırdı. Qıtay reformasınıñ atası Dıñ aqsaqal özi ortağa qoyğan reforma, esik aşu sayasatın tabandı atqaru üşin Qıtay kommunistik partiyası ortalıq äskeri komitetiniñ biligin öz qolına mıqtı wstap, konservotorlarmen jan alıp, jan berip küresti. Sol küres jolında özi tarbielep ösirgen eki şäkirtin qwrbandıqqa şaldı. 1989 jılı Tiyan anmın alañında qolın qanğa maluğa da mäjbür boldı. Mao zamanında mısıq nazariyasın ortağa qoysa, izmder qaqtığısı kezinde «damu birden-bir ölşem, kim reforma jasamasa sol tabanın jaltıratsın» dep kesti. Dıñ aqsaqaldıñ tegeuirini men parasatına bwl künde Qıtay ğana emes bükil älem kuä, riza.

Jaqınğı jıldan bergi Türkiya men Qıtaydıñ sayasi bağıtındağı özgerister dästür men din sabaqtasqan aziyalıq mentaliettiñ qanşalıq swrapıl küşke ie ekenin, demokratiya men kisilik qwqıq qanşama tätti arman bolsa da adamdar sanasına birden ornığa almaytındığın bağamdauğa boladı.

Orta Aziya äli de şoqtıñ üstinde otırğanday, kim qay jaqtan qattıraq ürlese lauıldap janğalı twr. Ötken ğasırdıñ ortasınan beri işki kikiljiñ men sırtqı ozbırlıqtıñ kesirinen narkotiktiñ oşağına, jañadan tapıqırlanğan soğıs qwraldarınıñ sınaq alañına aynalğan Auğanstannıñ qazir tınıştalatın türi körinbeydi. Orta şığıstan ığısqan sodırlar toptala bastadı. Qıtaydıñ batısı men Reseydiñ Kavkaz öñiri äupirimdep äreñ twr. Mıñ kün sınbas şölmek bir küni sınsa, Orta Aziyadağı qauğa saqaldar qolın ısqılap şığa kelmey me? Demek, köñildi keñge salıp, kösilip jatuğa äli erte. Wlt köşbasşısı osı 30 jılda bekemdegen şekara nığaytılıp, jüyege keltirgen ekonomikalıq model jalğasın tabuı, sayasi qwqıqtıq reformanıñ jaña kezeñi bastaluı kerek. Tumısınan sabırlı, ambiciyası bäseñ, klandıq toptardıñ dodasına tüspegen, älemdik jağdaymen etene tanıs, atqaruşı bilik pen zañ şığaruşı biliktiñ twtqasın wstap körgen Qasım-Jomart Kemelwlı Eldiñ ümiti men Wlt köşbasşısınıñ senimin abıroymen aqtaydı dep senuge boladı. Sayasatta mol täjiribesi, el işi-sırtında ülken ıqpalı bar, wlt köşbasşısı Nwr Otan men Qauipsizdik keñestiñ barlıq mümkindigin paydalana otırıp, elimizdiñ üzdiksiz damu qıbılanamasın belgilep otıradı äri biliktegi barlıq küşterdiñ tepe-teñdigin saqtaydı.

IMG_20190322_141129_150.jpg

Joğarıda aytqanımızday biliktiñ barlıq ötkelinen ötken Qasım-jomart Kemelwlı bilik dälizin attağan alğaşqı qadamdarında-aq özin ısılğan, derbes sayasatker retinde wlt köşbasşısınıñ maqsat - mwratın jalğastıratının däleldedi.

Alğaşqı el işi qızmettik saparın qasietti Türkistannan bastauı tegin emes. Jañadan oblıs ortalığına aynalğan Türkistan isi türik halqınıñ qasietti ordası äri tarihımız, dinimiz, salt-sanamızdıñ şeşjiresi sonda saqtalğan. Ruhımız jinaqtalıp, örkenimiz sonda ösip jatır. Bwl sapar ötkenimizge qwrmet, keleşegimizge ümit artqızadı. Ekinşi saparın elimiz byudjetin qazba baylıqpen toltırıp otırğan er jürek, eñbekşil, aq köñil halqı bar Mañğıstauğa arnauı jaña komandanıñ ötken-ketkendi dwrıs saralap, el auqımın jiti baqılap otırğanın körsetedi.

Prezidenttiñ alğaşqı şetelge saparı mäñgilik körşimiz Reseyden bastalıp, tübi bir tuıs Özbekstanmen jalğastı. Bwl saparlar täuelsiz Qazaqstannıñ halıqaralıq baylanısta täuelsiz oyınşı ekenin däleldep, mına qım-quıt düniede özgelerdi sıylap, özimizdi sıylata alatınımızdı diplomatiyalıq tilmen ädemilep jetkizdi. Aq Orda apparatınıñ jañaruı, joğarğı sot 5 sud'yasınıñ jañadan tağayındaluı, soñğı jıldarı qazaqi bolmısımen el esinde qalıp, qoğamda özin moyındatqan sayasattanuşılardıñ keñesşi bolıp, prezidenttiñ aynalasına jinaluı, alğaşqı swhbattıñ «Egemen Qazaqstan» men «Ayqın» gazetterinde qazaq tilinde örbui Toqaev mırzanıñ derbes twlğa, halqına jaqın qayratker ekenin körsetedi.

19 ğasırda qalıñ eli qazağın wlı Abay ruhaniyat şıñına süyrep, sanamızğa silkinis tudırsa 20 ğasır men 21 ğasırdıñ tüylisinde wlt köşbasşısı Nwrswltan Äbişwlı narıqtıñ qatañ tezinen, körşiniñ swq közinen jol tauıp otırıp, berekesi bar keleşegi zor memleket qwrıp şıqtı. Aqıldı adam eldiñ qateliginen, aqımaq öz qateliginen ğibarat aladı degen söz bar. Joğarıda talay tarihi mümkindikterdi jiberip alğan elderdi atap kettik. Bayırğı Rim, Grekten kele jatqan biliktiñ üş bwtarlanıp, tepe-teñdik saqtauın biz de qwp körsek te, ötpeli däuirdegi tarihi twlğanıñ rolın tömendete almaymız. Qayta belgili därejede basımdılıq bergendi jön sanaymız.

Tarihi şeşim qabıldandı. Bilik tranzitınıñ beybit almasuınıñ alğı şarttarı jasaldı. Endi wlt köşbasşısınıñ wlı mwrattarı birte-birte, kezeñ – kezeñimen iske assın dep tileyik.

Omaräli Ädilbek

Abai.kz

20 pikir