Seysenbi, 20 Tamız 2019
Bilgenge marjan 2427 3 pikir 1 Tamız, 2019 sağat 10:39

Dala Qwnanbayı

Wlı Abaydı wlıqtağanda, onıñ äkesi - Qwnanbaydıñ el tarihındağı eñbegin wmıtpauımız qajet. Ol - Semeyde ğana emes, twtas qazaq tarihında öz ornı bar twlğa. Onı halqımız jaqsı biledi, qadir twtadı.

QR Prezidenti Qasım-Jomart Toqaev

Tarihi twlğa, bi, ağa swltan, zamanınıñ körnekti qayratkeri Qwnanbay Öskenbaywlı turalı sözimizdi bastamas bwrın abaytanu iliminiñ negizin saluşı Mwhtar Äuezovtiñ mına sözderine toqtalayıq: «Qwnanbaydıñ kim ekenin bilmesek, Abaydıñ kim bolğanın bilu qiın, bwlar zamannıñ tuındısı...».

Qarqaralı duanınıñ bolısı bolğan Qwnanbay Öskenbaywlın alğaş kezdeskennen, onıñ tabiğatınan oyşıldıq pen kemeñgerliktiñ, taza aqıldıñ iesi ekenin birden bayqağan polyaktıñ belgili demokratı Adol'f YAnuşkeviçten bastap ol jaylı birşama derekter bizge jetti. Onıñ saparnamalıq kündeliginde: «Qwnanbay öñirge atı jayılğan adam, qarapayım qazaqtıñ balası. Ğajayıp aqıl-es jäne jüyrik tildiñ iesi. İsker, atalastarınıñ igiligi turalı qam jeydi, dala zañdarı men Qwran qağidalarınıñ jetik bilgiri, qazaqtarğa qatıstı reseylik jarğılardı bes sausağınday biledi, qara qıldı qaq jarğan bi jäne önegeli mwsılman. Jwrt payğambarday sıylaydı. Odan aqıl swrauğa jas ta, käri de, kedey de, bay da şalğay auıldardan kelip jatadı. Tobıqtı ruınıñ senimine ie bolıp, bolıstıqqa saylanğan…, ädiletsizdik pen däulettilerdiñ zorlığına qarsı qalqan bolğan».  

Qwnanbay Öskenbaywlı - öz zamanında da, tarihımızdı bwrmalağan kommunistik tanımdağı keñes ökimeti kezinde de, täuelsizdik alğan jıldarı da qızığuşılıqta twrğan dara twlğa. Onıñ ğwmırnaması turalı aytqanda eñ birinşi negizge alınatın materialdar - zamandastarı men tuıstıq aynalası ökilderiniñ estelikteri ekendigi dausız. Qwrbanğali Halidtıñ «Tauarih Hamsası», Ärham Isqaqovtıñ «Abaydıñ ömir jolı», Turağwldıñ «Äkem Abay turalı» esteligi, Kökbay aqınnıñ jazğandarı, Ärham Isqaqov pen Niyazbek Aldajarovtıñ şejireleri, äsirese Ahat Şäkärimwlınıñ «Qwnanbay turalı» jäne «Meniñ äkem, halıq wlı – Şäkärim» estelikteri Qwnanbay jönindegi alğaşqı derek közderi. M.Äuezovtiñ eñbekteri, ğalımnıñ arhivinde kezdesetin jazbalar jäne «Abay jolı» roman-epopeyasındağı oqiğalar dara twlğa turalı köptegen mälimetterdi beredi.

Qwnanbay Öskenbaywlınıñ ömirbayanına qatıstı kelesi bir bay derek közi - arhiv qwjattarı. Ombı memlekettik tarihi arhivinde saqtalğan Qwnanbaydıñ, Maybasardıñ qılmıstı isi jönindegi derekteri Mäskeudiñ äskeri-tarih arhivinde saqtalğan derekter; Peterburgtegi yusticiya ministrligine Qwnanbay jöninde kelip tüsken jazbalar; Semey äskeri-gubernatorı jazbaları; Orıstıñ Geografiyalıq qoğamı arhivterindegi, kitaphanalardağı, ğalımdardıñ jeke arhivterindegi saqtalğan jazbalar; Abay Qwnanbaev jayındağı derekter işinen Qwnanbay turasında kezdesetin jazbalar; Qazaqstannıñ, Ombınıñ, Peterburgtıñ, Mäskeudiñ arhivterindegi Tobıqtı eliniñ jay-küyi bayandalatın derekterdegi Qwnanbay turalı jazbalar.

Körsetilgen derek közderi Abay qorıq-mwrajayınıñ qorına är jıldarı jinaqtalıp, ğılımi aynalımğa kirgen bolatın. Qwnanbay jaylı izdenis jasauşılarğa Abay muzeyindegi derek qorı molınşa kömek bereri anıq.

Ahat Şäkärimwlı: «Qwnanbaydıñ denesi öte sımbattı, tolıq, boyı zor, jüzi nwrlı, bota köz, mañdaylı, qır mwrın, swlu bolğan. Balğın zor denesi – baluandıqqa, ötkir közi – erlikke, bası – aqıldılıqqa säykestene bitken»,- dep jazadı.

Qwnanbay jastayınan özdiginen oqıp, şağatay tilin meñgerip, türikşe jaza da bilgen. Keyin zamanınıñ talabına say orıs tilin de barınşa meñgerip,  qara jayau bolmağan degen de derekter kezdesedi.

Zerek, alğır, öte wğımtal, sonımen qatar qatal, pısıq, eti tiri Qwnanbay jastayınan özindik qasietterimen közge tüsip ösedi. Atası Irğızbay siyaqtı 15 jasınan bastap küreske tüsip, el arasındağı özi şamalas baluan degenderdi jığıp, baluan atanğan. Kökirek közi aşıq, äri batıl Qwnanbay äuel bastan nayza wstap, batırlıq pen baluandıqtıñ maydanına qatar bel şeşe kiredi. Aytulı wrıstarda da qorqıp-qaymıqpastan bir şetinen türe tiip, mıqtı, er, nayzager atanadı. «... odan şığıp, sözge, şeşendikke, bilikke aralasıp, aytqış, ötkir tildi, alğır ekendigin körsetedi»,- deydi Jirenşin.

Mine, jastayınan baluan, nayzager bolğan, qatal da ädildigimen erekşelengen Qwnanbay Öskenbaydıñ tärbiesimen el biligine aralasıp, äke mwrası, ata tizginin wstaydı. 20-25 jastağı Qwnanbaydıñ Tobıqtı eli qonıstağan Şıñğıs tauınıñ işi-sırtın qalay qorğap-qorğaştap janwşırğanın arhiv derekteri, M.Äuezov jazbaları, abaytanuşı ğalımdardıñ eñbekteri ayğaqtaydı.

Jastayınan äkesiniñ janında jürip el bileu isine aralasıp jön-josıq körip qalğan Qwnanbay bilik jwmısın tez igerip ilgeri alıp ketedi. Onıñ el bileu ädisteri äkesi Öskenbaydan erekşeleu boladı. Keybir minez, bilik kesimderi äkesinen asıp tüsedi. Qaysar, qatal minezdi Qwnanbay ärdayım alğan betinen qaytpaytın, alısqanın alıp jıqpay qoymaytın, jer dauı, jesir dauı, kün dauı jäne sonday el arasındağı dau-janjaldarğa bilik aytarda bwltarmay, jaltaqtamay bilikti kese-kese batıl aytatın aduındı da qatal bi boladı. El bileui 1831 jılı äkesiniñ ornına Küşik-Tobıqtı bolısınıñ starşındığına saylanudan bastaladı. Osıdan 1856 jılğa deyin bilik tizginin qolınan şığarmağan.

  • 1844 jılı 30 şildede – Küşik-Tobıqtı bolısınıñ upraviteli bolıp saylanadı.
  • 1846 jılı 11 mausımda Kenesarı Qasımovtıñ qozğalısına qatıstı horunjiy atağı berildi.
  • 1846 jılı general Vişnevskiydiñ arnayı ekspediciyasına qatısadı.

Qwnanbay öz zamanında bilim beru isine de erekşe män bergen. «Eski tam» degen jerde mektep aşıp, onda orısşa sauattı Ğabithan Ğabdınazarwlı degen noğaydı mwğalim etip tağayındaydı. Söytip, öz balaları men rulastarınıñ balaların oqıta bastaydı. Öz balaları Qwdayberdi, Täñirberdi, Abay (Ibrahim), Isqaq, Ospan, Haliollalar alğaşqı sauatın osı mektepten aşqan.

1847 jılı bir top el basşıları Ombı general-gubernatorına barıp, Qarqaralı mwsılmandarı üşin meşit saluğa rwqsat swrağan. Akt jasap, qol qoyuşı 16 adam bolğan. Onıñ işinde mına adamdar bar:

  1. Äyteke-Sarım bolısı – Janqwttı Botantaev
  2. Nwrbike-Şanşar bolısı – Tätimbet Qazanğapov
  3. Kärsön-Kerney bolısı – Esbergen Sadırbaev
  4. Küşik Tobıqtı bolısı – Horunjiy Qwnanbay Öskenbaev t.b.

Meşit saluğa rwqsat sol jılı alınğanmen 1851 jılı Qwnanbay Öskenbaywlı Qarqaralı duanına ağa swltan bolıp tağayındalğan soñ meşittiñ salınuın wyımdastırğan. «Osı meşitke birinşi imam Hasan Sayfulla wlı Sarıtaulıq tağayındalğan edi...», - dep jazadı Qwrbanğali Halid. Bwl meşit mwsılmandardıñ dini ortalığı bolıp köp jıldar qızmet etti. Meşit aşılğannan bastap, Keñes ükimeti ornağanğa deyin halıqqa qız­met körsetip, tarihi orındardıñ biri retinde mwsılman qauımnıñ uağız-nasihat aytıp, ädeptilik, ädet-ğwrıp pen dindi qatar jetektep kelgen qasietti ornı bolğan. Qazirgi tañda da osı meşit imandılıq pen adamgerşiliktiñ wytqısına aynalıp otır.

Qwnanbay öz elin otarşılıqqa, eginşilikke üyretu maqsatında, el arasın jaylağan apat-şeşekke qarsı egin jwmısın jürgizuge, kedey jataqtarğa zeket-järdem jiıp, bölip, berip kömektesuge niet etken alğaşqı qızmetteri de arhiv qağazdarında körinis berip otıradı. Sonımen qatar:

  • 1850 jılı el arasında joqşılıq jaylap, qayırşı-aştar köbeyip ketkende zeket-järdem jiğızğan;
  • 1851 jılı Batıs-Sibir general-gubernatorına hat jazıp, Qarağaylı degen jerge kedey-jataqtardı ornalastırıp, olardı eginşilik käsippen şwğıldandıru üşin rwqsat swrap alğan;
  • 1850 jılı är bolıstan bir wl baladan jinap alıp, şeşek auruına qarsı egu oquına jibergen;
  • Ombıdağı Batıs-Sibir äskeri-gubernatorı wyımdastırğan jinalıstarğa qatısıp jürgen. Tättimbet Qazanğapovpen birge qatısqan degen derekter bar.

Qwnanbay 1849-1853 jıldarı Qarqaralı okruginiñ ağa swltandığına saylanadı. Qarqaralı okrugi 1824 - 1868 jıldar aralığında qwrılğan 8 okrugtiñ işindegi eñ ülkeni. Okrugtiñ aşılu qarsañında onıñ qwramında 20 000 asa şañıraq jäne 80 000 asa halıq boladı. Keyin, yağni 1868 jılı Qarqaralı Semey oblısınıñ qwramındağı uezdik qala bolıp bekitiledi.

Qwrbanğali Halid «Tauarih Hamsa» kitabında: «...Qwsbek alınğan soñ ornına Tobıqtı Qwnanbay mırza Öskenbay wlı 1849, yaki 50 jılı ağa swltandıqqa saylandı. Mwnan bwrın ağa swltandar bolar-keter bolıp ötken bolsa, bwl saylanısımen, sol jılı-aq meşit saldırıp, qwrbandıq şalıp resmi aştı. Onıñ täuir-aq ädilettiligi men jomarttığı da bar edi, alayda keşikpey jaqındarımen bir dauşarğa kiligip qaqtığıs bolıp, 1855 jıldarı ornınan tüsti. Qwnanbay ornınan alınğan soñ, tobıqtınıñ köbi Semeyge qarap ketti», - deydi.  Isi Sarıarqağa atağı keñ tarağan, qaradan şığıp han atanğan, qarapayım qazaqtardıñ arasınan jarıp şığıp, Qarqaralı duanına ağa swltan bolğanı Qwnanbay Öskenbaywlınıñ qazaq tarihındağı körnekti twlğalardıñ biri bolğanın däleldeydi.

Ağa swltan Qwnanbay Öskenbaywlınıñ atın üş jüzge äygili etken is – 1851 jılı şilde ayında Arğın işinde Qambar ruı jaylağan Kökjaydaq degen jerde äkesi Öskenbayğa bergen wlı dübir as. Öskenbay bi 1850 jılı 72 jasında qaytıs boladı. «Qwnanbay äkesine bergen astı Şıñğıstauda emes, jer ortası Qarqaralı, Kökşetauğa tayau keñ, alqap, jazıq jerde ötkizedi. Bwl asqa qalıñ Arğınnıñ jeti momın, bes meyram ruların, qosımşa Uaq, Kerey, Nayman ğana emes,  Kişi jüz, Wlı jüzdiñ de bay bağlandarın şaqıradı. Bwl as bwrınğı, soñğı astardıñ eñ irisi boladı», - dep jazadı Ä.Jirenşin «Aqınnıñ ömiri» attı maqalasında.

Asına Öskenbaydıñ el jinaldı,

Bas qosıp üş jüz birdey mwnarlandı.

Boyında Qarqaralı, Qu, Ereymen,

Mıñ san qol bwtşa şögip jatıp aldı

Qaynağan qıbır-qıbır qwrttay bolıp,

Sarıarqa mal men basqa ketti tolıp.

Teñizdey jer qayısqan kelgen janğa,

Twmanday şañ tozañı kökti şolıp. (İ.Jansügirov)

Osı astıñ wlı dübir as bolğanı turalı sol asqa qatısqan Balta aqınnıñ Qwnanbayğa aytqanı:

Üş jüzdi jiıp as berdiñ,

Kelistirip säykesin.

Arğındı tügel bilediñ,

Alşısı men täykesin, -

degen öleñi dälel.

Qwnanbay Öskenbaywlı 1874-75 jıldarı qajılıq jolmen Mekkege barğan. «Qwnanbay el basqaru jwmısın balalarına qaldırıp, özi tağat, ğibadat, oraza, namazğa boy wrıp üyine otırıp qaldı dep joğarıda jazğan edik. Endi ol kisi jetpis bir jasqa kelgende barlıq balaların jinap alıp: «Qağıbatolla, qwday üyine – Mekkege barıp tauap qıp qaytayın dap edim», - dep aqıldasadı. Oğan balaları qarsı bolmaydı. Köp mal satıp, jetkilikti qarajat jinap berisedi.

Abay özi basqarıp Mekke jaqtıñ jolın, jönin jazıp berip jäne auızşa wqtırıp jiberedi. Ol künde jol qatınasadı öte qiın, Semeyden at-arbamen şığıp Qarqaralığa soğıp, odan Ombı qalasına barıp poezğa minip, Qara teñizden parohodqa otırıp köp mihnat körip bir aydan asqanda Mekke qalasına jetedi», - dep jazadı Ärham Käkitaywlı esteliginde.

1911 jılı jarıq körgen «Türik, qırğız-qazaq häm handar şejiresinde» Şäkärim Qwdayberdiwlı: «1874 jılı qajığa barğanında qazaq qajıları tüsetwğın Mekede bir täkiä, yağni üy satıp alıp, qwdayı qılıp edi. Osı künde kişi täkiä dep ataydı. Marqwm qajınıñ din turalı qılğan isterin tügel aytıp, bwl kitapşağa siğıza almaspın, qazaq işinde atın üş jüzdiñ qazağı tügel biletwğın ornı bar edi. Biraq bwl künde ertegi söz sıqıldanıp wmıtılğan şığar», - deydi.

M.Äuezov jazbalarınan: «Sonımen qajığa barıp, qajıdan qaytıp kelgen soñ, 8-9 jıl ömirin ılği din jolındağı qwlşılıqpen ötkizgen. Bwl jıldardağı ömiri öziniñ jaratılısında boyna bitken qattılıq, beriktiginiñ belgisimen erekşe küyde ötken. Mekeden kelgen soñ «dünie sözin söylemeymin» dep, eşbir janmen til qatpay qoyıp, oñaşa üyde şımıldıqtıñ işinde jalğız otırıp, qwdayğa qwlşılıq qıluda bolğan... Osımen Qwnanbay 1886 jılı 82 jasında qaytıs bolğan», - dep jazadı.

Qwnanbay Öskenbaywlı öziniñ qıstauı Kişi Aqşoqıda jerlendi.

El arasında Qwnanbay ayttı degen naqıl sözder keñ taralğan, onıñ el arasındağı bedelin jır etken Balta, Quanışbay siyaqtı aqındardıñ öleñ-jırları bar.

Abayday kemeñger twlğanıñ äkesi Qwnanbay Öskenbaywlınıñ wlttıq ruhaniyatımızdan, tarihımızdan alatın ornı erekşe.  Prezidentimiz aytqanday Qwnanbaydı tolıq tanıp-bilu baydı da mwqiyat oqıp-zertteuimizge septigin tigizedi.

Jandos Äubäkir,

filologiya ğılımdarınıñ kandidatı, docent

Abai.kz

3 pikir