Jwma, 6 Jeltoqsan 2019
Zertteu 1078 3 pikir 21 Qazan, 2019 sağat 10:52

Wlt-azattıq köterilisi kezindegi bosqındıq mäselesi

(Jalğası. Bası: birinşi, ekinşi)

Qatipa degen şeşemiz boldı. Abısındarı men qwrdastarı ol apamızdı: «Bir qap tarığa satılıp kelgensiñ», dep äzildep jatatın. Ol kezde ol äzildiñ tereñine boylamaytın edik. Keyin tüsindik qoy. Söytsek, Qatipa apamız bosqın qırğızdıñ qızı eken. Jayau-jalpı jan sauğalap qaşıp bara jatqan qalıñ qaşqın jol jüruge kedergi keltire bergen soñ bolar Qatipa apamızdı köş joldıñ boyına otırğızıp, janına bir qap tarısın qoyıp, arı qaray kete beripti. «Jolay ötken bir janaşır jan kezdesse, janı qalar» degen jansebil ümit bolsa kerek. Qwday oñdap Kürege (QHR, Qorğas audanınıñ bwrınğı ortalığı) s'ezge bara jatqan atam Omaraqın Jansarbaywlına kezdesip, bauırına salıp, bağıp, erjetkizedi. Keyin kele balasın jolğa tastap ketken qatigezdikke öşige qarap, sanama sıydıra almay jürdim. Endi sol ayanıştı tarihtı sarğayğan gazet betterinen oıqıp otırıp, ötkenge degen ökpem taray bastadı. Biraq basqağa degen jaña bir reniş jüregimde qaulay bastağan sıñaylı.

Rasında, 1916 jılğı wlt-azattıq köterilisin tanuda bügingi oqırmanğa eñ bir kömeski jağı – bosqıdıq mäselesi. Büginde «Qıtay auıp ketip, bosqın bolıptı» degen sözdi jii estimiz. Birdi-ekili mamannıñ jazğandarı bolmasa, osı mäsele tübegeyli zerttelip, halıqqa egjey-tegjeyli tüsindirilmedi. Qwğın-sürginniñ auqımı men qataldığı keremet boldı. Ol jayındağı mağlwmattardı joğarıda keltirdik. Bwl aradağı şındıqtı Reseydiñ demokratiyalıq jwrtşılığına jetkize bilgen qazaq ziyalıları kösemderiniñ eñbegi az emes. 1916 jıldıñ qırküyeginde-aq Gos Dumanıñ eñbekqorlar frakciyasınıñ kösemi, Reseydiñ bolaşaq Prem'er-Ministri A.F. Kerenskiy istiñ jayımen tanısu üşin Türkistan ölkesine şığadı. IV dumanıñ isi bastalar twsta Älihan Bökeyhanov Petrogradqa attanadı, ondağı maqsatı jazalauşılardıñ ayuandığı turalı jinalğan dereketer boyınşa deputattardan sauğa swrau  edi.

«Qazaq» gazetiniñ №231 nömerinde «A. Nayman Qoja balası» degen atpen jariyalanğan mına bir maqalanı oqığan adamnıñ töbe qwyqası şımırlaydı: «Özim 25 aprel'de Qapaldan Qwljağa kelip edim. Bwl Qwlja alabına bosıp kelgen qırğızdar orıs äskerleriniñ talauınan qalğan maldarın Qıtay jerine alıp ötken soñ, Qıtay şerigi, Qwlja aqsaqalı Nwr-Ahun, konsul – bäri kompaniya bolıp, «orıs jerine qayta aydaymız» dep qorqıtıp, ... bwl maldarıñ qoldarıñda twrsa, qıtay kisileri talap aladı. Meniñ atıma şığarıp beriñder, saqtap beremin», – dep 9000 mıñ jılqını Tekeske qırküyek ayında aydatıp jibergen eken. Osı künge deyin jılqıdan da Nwr-Ahunnan de derek joq. Qıtay jerine azğırıp ötkizip alıp, orıstı mınaday qılğan qırğız Qıtayğa kelip ne oñdıradı. Odanda qwrtıñdar dep, qalmaq, Qıtay äskerine söz berip talatqanı – adam balası tügil hayuandı ayarlıq boldı desedi. Aştıqtan, suıqtan bosqın qırğızdardıñ jüzden üş eseniñ ekisi ölgen. Qazir topalañ tigen qoyday aştan qırılıp jatır. Ölgenin kömuge de halderi keler emes.

Bwl bosqın qırğızdardıñ qatın-qızdarın Qıtay soldatı, qıtay, düngen, qaşqarlıq sart qatındanıp alğan. ...Qwljanıñ köşelerinde qırğız tilenşilerinen kisi jüre alatın emes. Tilenşilik etken qırğız äyelderiniñ kiimderi tozğandıqtan qwrım kiizden denesin jabarlıq lıpa jamılıp jür. Qırğız halin körgen qazaq jigiti bolsa şıday almaydı, jılaydı: qaysıbireuleri köşede şalqasınan jığılıp öleyin dep jatqanı. Qaysıbireuleri şahardıñ tısında, dalada auırıp öleyin dep jatqanı».

Bwl kezde biligi ğasırlarğa sozılğan Cin dinastiyası ömir süruin toqtatıp, Qıtaydıñ ortalıq biliginde almağayıp künder tuıp twrğan edi. Qırğız-qazaqtıñ bosqınşılıq dürbeleñi osığan twspa-tws keldi. «Qazaq Wlt-azattıq qozğalısı» attı köptomdıqtıñ 11 tomına 1912–1928 jıldarı Şıñjañ ölkesiniñ general-gubernatorı bolğan YAñ Zıñşinniñ «Ötken jazbalardıñ tolıqtaması» kitabınan 1916 jılğa qatıstı 16 qwjat tarihşı Näbijan Mwhamedhanwlınıñ audarmasımen berilipti. Ol qwjattarda şekara asıp ketpek bolğan qazaqtardıñ mal-mülkin orıs soldattarınıñ talan-tarajı qılğanı jäne köptegen adamdı atıp öltirgendigi aytıladı. Tipti, orıs soldattarı äyelder men balalarğa, käri-qwrtañ men jaralılarğa oq jaudırğan. Sonday-aq, bosqındardıñ betin qaytarudı közdegen qıtay äskeri birneşe dürkin oq atıp, toqtatpaq boladı. Biraq eki jaqtan borağan oqtıñ astında qalğan halıq şekaranı bwzıp ötedi. №11 qwjattağı Go Ibao mälimetinde: «Reseydiñ qolbastauşısı öziniñ bes oficerin bizdiñ qarauılımızğa jiberip: «Reseydiñ bülikşi qazaqtarı Qıtay jerine kirse, nege olardı atıp öltirip, bizge tapsırıp bermeysiñder?» degen. Bügin sizderdiñ äskerleriñiz ol qazaqtardı kenetten zeñbirekpen atqıladı. Ol qazaqtar amalsızdan qıtay jerine qayta japırıla qaştı. Dünie jüzi halqınıñ aldında gumanizmdik twrğıdan qaşıp kelgen birneşe tümen qazaqtı tiridey senderge wstap berip, öltire almaydı», – dep anıq jazılğan.

Al, №12 qwjatta İle batal'onınıñ komandiri Bao Jüyşüydiñ mälimeti berilgen. Onda batal'on komandiri bosqındardıñ ayırılıp qalğan malın Resey konsuldıq basqarması hat jazıp, orıs oficerlerine tapsırudı talap etkendigi aytıladı. «Tabılğan mal qazaqtardıñ jan bağasınıñ közi. Onı Resey şeneunikterine qaytarıp bersek, onda qazaqtardıñ tamağı men kier kiiminen ayırıladı da aştan qırıladı. Resey örkenietti, wlı el bola twrıp, ne üşin osınşama raqımsızdıq isteydi?», – dep jazılğan.

Qıtay biligi qwğın-sürgin körgen elge osılay qayırımdılıq jasap jatqan kezde ol jaqtağı mwsılman bauırlar olardı aman saqtap qaludıñ jolın qarastıradı. Bwl jaylı da «Qazaq» gazeti tiisinşe jazıp qaldırudı maqsat etkeni gazet betindegi maqalalardan körinip twr.

«Qwlja qalası atqaru komitetiniñ törağası YUvaşev mwsılmandar twratın qalalarğa habar berip, nätijesinde Almatı qazaqtarınıñ komiteti «Uaqıt» basqarması, Irğız uezi komiteti, Aqtöbe mwsılmandarı byurosı, Semey mwsılmandarı komiteti, Qwlja mwsılmandarı, sonday-aq Türkistannan Näsirov, Ombı imamı Ponomarev, Troyckiden YAuşev – barlığı 14716 som qarjı jinap, aştan qırılıp jatqan qırğızdar men qazaqtardıñ aş özegine talğajau jasaydı.

Osınday twsta1917 jıldıñ 2-5 tamız aralığında Taşkent qalasında Türkistan aymağı qazaq jäne qırğızdarınıñ s'ezi ötedi. Sol jiınnıñ Jetisu mäselesine qatıstı qabıldağan qaulısı "Birlik tuı "gazeti, 1917 jıldıñ 20 tamızındağı  № 6 sanında jarıq köredi. Ol «Jetisudağı oqiğalar» degen taqırppen berilipti. Wzın ırğası:

1. Soğıs ministrine, işki ictep ministrine Petrogadtağı soldat häm jwmısşılar ökilderiniñ mäjilisine, äskeri häm basqa türli mwsılman wyımdarınıñ qazaq - qırğızdardı qırudı toqtatuğa "şara tabıñdar" dep telegramm berilsin. Krest'yandardıñ häm qaytqan soldattardıñ qoldarınan qaru alınsın. Qazaq - qırğızdar orısqa zorlıq qılmasın. Jiılıs kepiline aladı.

2. Bıltırğı jılı qaşqan qazaq - qırğızdardan tartıp alıp qalıp satqan qoylardıñ pwlı Merke uçastoginde 6400 som eken. Bwl pwl jerde öziniñ qazaq - qırğızınıñ wyımına qaytu tiic.

3. Aymaqtağı oblıstardıñ bäpi de Jetisuda aşarşılıqtan qırılıp jatqan qazaq - qırğızğa tezdep şın järdem beruin jiılıs wnatadı. "Birlik tuı" gazeti arqılı Sırdariya, Samarqand häm Ferğana oblıstarındağı qazaq - qırğız komitetterinde Jetisu qazaq - qırğızdarına järdem pwl jiılsın».

Sonımen qatar, «Qazaq» gezeti Qıtaydağı Qwdja imwsılmandarınıñ da auıp barğan qazaq-qırğızğa kömek körsetkeni turalı köptegen derekter körsetedi.

«... Qwsayın qajı (Bwl kisi bir mıñday qırğızdı qıs boyı bağıp şıqtı. Qala kisileriniñ aytuınşa, bosqın qırğızdar üşin 35 mıñ som wstaydı). Däkirjan Aldiyarov 1000 som, «Tiyan Şan' seriktestigi» 100 som,Mırzaayıt Qabılbaev 500 som, Juaşevtar 400 som, Mashwt Sabırov 200 som, Seydälim Qisınov, Ğabdulhamit Baraqov, mosı Äbilqasım Bayov, Qwjahmet Mwqtarov, Anğaljan ahun, Rozımwhamet Ahunbaev 100 somnan, Ğabit Ğajipov, Sabır Burnaşev, Şerip Külenov, Bwqarbay Mosıbayev, Ziyadın Maqtwm 50 somnan, Däkir Mağdwm, Nığımetalla Ğisınov, Akmal Ahmetov, Ğabit Ğojayev, Merğayım Mahmwtov 25 somnan, Äseyin aqın, Ğopur aqsaqal 5 somnan .

Qwlja mwsılmandarı bwdan basqa da järdem jinap jatır. Komitet aştırarğa tiisti järdemin berip jatır. Qıtay, düngenge satılıp häm tamaq üşin ıqtiyarsız twrğan qırğız qatın-qızdarın bosatıp jatır. Tekes jağındağı talandı, ölgen, kimder talanğan, ölgenin jazıp aluğa tört kisi jibergen: üşeui noğay-sart, bireui qazaq». [«Qazaq», №232].

«Qazaq» gazeti, №233 nömerinde Älihan Bökeyhanov, Ahmet Baytwrsınov, Mirjaqıp Dulatov, Seydälim Kädirbaev, Aman Älimbekov, Janwzaq Janıbekov, Ahmet Mämetov, Eldes  Ğwmarov bastağan qazaq ziyalılarınıñ küllli qazaqqa bosqın qazaq-qırğızdarğa kömek körsetu turalı «Alaş azamattarına hat» degen maqalası basılıp, osı bir igilikti iske qozğay saladı. Hatta: «25-iyun' jarlığınıñ kesirinen bwlinşilikke tüsir, Qıtayğa qaşqan qırğızdardıñ haldarınıñ qanday naşarlığın közimen körgen tilşi «Qazaqtıñ» 213 nömerinde jazıp otır. Är jerden barğan järdemniñ qanşa ekenin ötken nömerde jazıp körsetip otırmız. Berilip jatqan järdem aş-jalağaş qalğan qırğızdardıñ haldarına qarağanda joq esebinde. Sondıqtan Türkistan komitetiniñ ağzası (Torğay oblısınıñ komissarı) Älihan Bökeyhanov sol komitettiñ ağzası (Jetisu oblısınıñ komissarı) Mwhametjan Tınışpaevqa telegramma berdi: «Bosqın qırğızdar üşin 200 mıñ som qazınadan qarız swrau kerek» dep. Sonday bir ret beriletin molıraq somamen qırğızdar halın jiıp almasa, azdap jinalğan kömek qırğızdardıñ tolıp jatqan mawqtajdığınıñ birine jetse, birine jetpey tapşılıq qıla bermekşi», – delingen. Osı nömerde qazaq qalamgeri Jüsipbek Aymautovtıñ «OYAN QAZAQ!» (Bosqın qırğız bauırlarıma arnau!) attı maqala jazıp, saqtaulı twrğan mıñ dana «Oyan qazaq!» kitabın satıp, qoldan keler kömegin jasamaq bolğan azamattıq nieti jazıladı.

Osı oqiğa 6-7 ay jalğasıp, baspasöz betine jazılıp, dabıl köterilip, bosqındarğa järdem beru isi aqırı ökimettiñ nazarın audaradı. Nätijesinde, 1917 jılı Uaqıtşa ükimettiñ közqarası özgerip, el işi biraz tınış tarttı. Resey imperiyası endi köterilisşilerdi jazalamaq tügili öz basımen qayğı bop, alasapıran bolıp jattı. Uaqıtşa ükimetti alqımınan alğan bol'şevikter patşalıq ükimet wstanımdarınan özgeşeleu şeşimder qabıldauğa mäjbür boldı. Sonımen, Uaqıtşa ükimettiñ 1917 jılğı 7 qırküyektegi Jarlığımen memlekettik qazınadan Türkistan komitetine 11.150 000 rubl' bölinip, Jetisu oblısınıñ halqına qaytarımsız kömek retinde taratıldı.       6-şı oktyabr'de şıqqan «Qazaq» gazetiniñ 234-şi nömerinde: «Jaña ükimet Jetisu oblısında 25-şi iyun' jarlığı taqırıptı bülinşilikke wşırağan orıs häm bwratana halıqtarğa järdemge qazınadan 11 million 150 mıñ aqşa şığardı» dedi. Bwl aqşanı bılay böluge bwyrıq qılğan: şapqınşılıq körgen qara şekpendilerge üy bas sayın bir mıñ somnan, qazaq-qırğızğa är bas sayın bir jüz somnan berilsin delingen. «Bwl bölu dwrıs pa, ädil me, qazaq-qırğızdıñ ziyanınan qara şekpenniñ ziyanı 10 ese artıq pa? Onı qoya twrıp, biz bwl arada 100 somnıñ bir üyge eş närsege jetpeytindigin aytıp ötemiz», – dep kemsituşilikke narazılığın bildiredi.

Sonday-aq, «Birlik tuı» gazetiniñ 1917 jılğı 12 tamızdağı №5 nömerinde  Töreqwl Janwzaqovtıñ qırğız bauırlarına arnap jazğan maqalasına oray,  "Birlik tuı " gazetiniñ № 11 sanında I. Jaynaqovtıñ Petrogradtan Taşkentke Türkistan mäselelerine baylanıstı arnayı kelgen komissiya atına joldağan 7 tarmaqtı jedelhatı basıladı. Al Töreqwl Janwzaqov pen Qasımbek ĞALIMBEKOV (Haşımbek) 1917 jılğı tamızdağı  "Birlik tuı" gazetiniñ № 7 sanındağı «Aq qalpaqtı qırğızdarğa» attı maqalasındağı qazaq-qırğızğa kömek beru turalı aytılğan oyların qoldağan  qazaq ziyalılarınıñ pikiri "Qazaq" gazetiniñ  1917 jıldıñ 14 qırküyegindegi № 243 nömerge basıladı. Onda: «Endi Töreqwl, Äşimbek sekildi wltşıl azamattar şığıp bauırlarına basşılıq etip, közin aşıp, kösemdik qıluına biz tilektespiz» delingen.

«Qazaq» gazeti, 236-şı «Qazaqta» bir qırğız azamatınıñ hatı basıldı. Sonda: «Ölim halında qolımızdı bwlğap, közimizben işara qılıp järdem swraymız» dep bükil qırğız atınan qazaq tuğandarına mwñ şağadı. №237 nömerinde Jetisu qamı üşin 15-şi iyul'de Orınbor arqılı Jetisu komissarı Mwhametjan Tınışbaev Petrogradqa barğanı turalı: «Mwhametjan ükimetke Jetisu oblısınıñ hal-jayın doklad qılıp, 25-şi iyun' jarlığı taqırıptı bülinşilikke wşırağan qazaq-qırğızğa häm orıstarğa qazınadan järdem swramaq. Söytip birin-biri qırğınğa wşıratqan häm bwl künge şeyin bir-birine kek saqtap, işterine qan qatqan eki jwrttı tatulastıru qamına kirispek», - dep jazılğan.

Osınday alasapıran jağday bolıp jatqan da Semeyde Jetisu oblısındağı bosqın qazaq-qırğızğa kömek kömiteti qwrıladı. Bwl turalı anıq aqparattı «Sarı arqa» gazetinen tauıp aldıq. Onda:

«...Aş - jalañaş qazaq - qırğız bauırlarğa jwrttan jılu jinap, rulı elimizdi elimnen aman saqtap, qalu maqsatımen Semey oblısınıñ Alaş qalasında qazaq komiteti häm jastardıñ "Janar" attı wyımı basşılıq etip, qauım jasadı. Qauım ortasınan ic basqaratın 5 kisilik komitet saylap şığardı. Qauımnıñ qwrmetti bastığı - Ä. Bökeyhanov, jay bastığı - Mwqış Boştaywlı boldı. Komitet predsedatelde - Miryakub Dulatwlı, orınbasarı - J.Aymauıtov, hatşısı - Mwhtar Äuezov, qazınaşısı Esirkepwlı Ğabdolla, tağı bip ­­- Ğabdolla Koskenwlı. («Sarı arqa». 1918. № 33).

Osıdan bastap el işindegi belsendi azamattar meylinşe kömek körsetuge tırısadı. Ol turalı gazet tigindilerinde san türli dälel-däyekter jetkilikti.

«Almatı qazaqtarınıñ komitetinen 10000 som, «Uaqıt» basqarmasınan 598 som 22 tiın, Irğız uezni komitetinen 251 som 65 tiın, Pavlodar mwsılmandar komitetinen 275 som, Aqtöbe mwsılmandar byurosınan 300 som, Semey mwsılmandar komitetinen 1000 som,Türkistannan nazırıptan 1000 som, Ombı märi Ponomarovtan 117 som, Troyskiden YAuışevtan 835 som, Qwlja mwsılmandarınan 1240 som – bäri 14760 som».

«Qazaq» gazetiniñ 1917 jılğı 255 nömerinde qazaq-qırğızğa kömek qolın sozğan adamdar men wyımdardıñ twtas tizimi berilgen. Gazet materialında: «Wltuğan Toybazarova, Isa Amantaev, Almwhamet Bayzaqwlı, Baqtıkerey Bayzaq balası, Şalqardağı qazaq mwğalimderi Sırlıbay Qarataywlı, Mwhametjan Äzirmambet,  Mwhametjan Jäñgirwlı, Merkidegi eki kılastıq şkol, Bayğazı Naurızbaywlı, Qaysa Älimjanwlı, Ufadağı medrese Ğaliya şäkirtteri, Älihan, Ğabdulhamit, Ğabit Alımwlı, Ahmet Mämetov, Janwzaq, Mwhametjan Tınışpaywlı atınan Lepsi wlısınıñ 1-, 2, 3-şi auılı, Äbişwlı, Abdırahim, Baqıbay Jılkeldi, Nüsiraldiın Baltabay, Qostanaydan Kerim Bätişwlı häm Ädires Köşerbaywlı, Köpey Mahmwtwlı,  Şalqardağı uşitel Sırlıbay Mwhametjan, Basqwnşaqtağı mwsılman igilik qauımı, Bökeylikten Ayşanğali Qosqarwlı, Qwanışqali Sataywlı, Düysenäli Ğabdülrahımwlı häm Aymanğazı Mısınjıpwlı, Şalqardağı uşitel Sırlıbay, Mwhametjan häm Qazıwlı, Düysekey Maldıbaywlı, Swltanğazı Ashatwlı, Serğazı Arıstanwlı, Bayğazı Temirtanwlı, Meñdiqara Ajığwlwlı, Ğabdulahım Birmwhametwlı, Almen Alibanwlı, Amanbay Jılqıbaywlı, Lepsinski zauıt jwmısşısı Minaev, uşitel Sıpa Äjigereywlı, Ğiyas Damirwlı, Ombı oyazındağı Paltafka şkolda oquşı şäkirtteri, Qızıljar oyazındağı Prisnogor kovskı şkolında oquşı şäkirtteri, Ashat Bektaswlı arqılı Jambı Jandılda jamağatı, Jayıp Mwhamethanwlı arqılı joldas uşitelder, Zıkıriya Abırğwlıwlı, Baymwhambet Qazanğapwlı arqılı Aybas Jaldaywlınıñ fıdiyasınan 60 som häm Qadişa Äbdi jamağatı fıdiyasınan, Ğabdwlhar Boranqwlwlı häm Şahmardan Sätekwlı, Ğabitalla Orazbaywlı, Ualiolla Esenbaywlı,. Ğamit Qarsaqbaywlı, Seyitqajıbek Aydarov, Salıq Wajıwlı, Hasanğali Jwbanışqaliwlı, Mosı Ömirbekwlı, Silambek Temirbekwlı, Bilal Maldıbaywlı arqılı Nwrbek Dayır balasınıñ fıdiyasınan, Zwlqarnayın Şolaqov, İskendir Şolaqov, , Sälim, Äbilqasım häm Ömirwzaq, Mwqametqali Esenkeldiwlı, Aydarbek Masanwlı, Qadırqazı Esqazıwlı, Smağwl Dosmwhametwlı, Torğaydan Salıq Asanwlı, Dekabr' jaluniyası, Eldes häm Mirjaqıp, Aqmoladan Smağwl Qarıqbaywlı, Qajı Ahmet Şalabaywlı, Kökşetau oyazınan Bayğabıl Jäutikwlı, Aqılbek Qaşbaywlı, Pavlodardan Qabış Sılimanwlı, Ahmet Isataywlı, Temirğwl Eşmwhametwlı, Bekbau Aymwhamet wlı, Noyabır häm dekabr' jalaqılarınıñ 5 procentin bergen uşitelder: Mwhametjan, Sırlıbay, Qazı, Taran, Düysenqwl, Nwrjan, Hamitbek. Ombıdağı «Birlik» qauımı, Mwqaş Esipkepwlınıñ» attaarı atalıp, jılpı 14945 som 86 tiın järdem jiılğanı turalı jazıladı. Al gazet betine jazılmay, ata-jöni wmıtılğan jomart jandar qanşa ma? Alayda, osınday kömek qanşalağan beykünä jandı ölimnen araşalap qaldı, ol bölek äñgime.

Qısqası, «Jesirin qañğıtıp, jetimin jılatpağan» qazaqı qasietti boyına jiıp, auzındağısın jırıp bergen joğarıda atalğan esimderdi anıqtap, tügendep, kim ekenin bilie jürgenniñ de artıqtığı joq. Öytkeni qazaqta: «Qanına tartpağannıñ qarı sınsın» degen söz bar. Tım bolmasa atalarınıñ esimin osı jerden oqığan bügingi wrpaqtarınıñ kökeyinge elge degen maqtanış, wltqa degen süyinişi oyanatın şığar.

Alaştanuşı-ğalım, akademik Keñes Nwrpeyis «Alaş häm Alaşorda» attı zertteuinde: «Qazaq intelligentteriniñ alğaşqı alğaşqı tobınıñ basım köpşiligi ämbebap mamandar boldı: olar ğılımi jwmıstarmen de, oqu-ağartu isimen de, alğaşqı qazaq tilinde basılımdar şığaru qareketimen de, körkem tvorçestvosımen de qatar aynalıstı. Basqa sözben aytqanda, olar sol kezdegi qazaq qauımınıñ ruhani swranıstarına mümkindikterinşe tolıq jauap beruge atsalıstı. «Ayqap» jurnalın jäne jalpıwlttıq «Qazaq» gazetin şığaru arqılı olar halıqtı oquğa, köşpeli şarualardı otırıqşılıqqa şaqıruda, şaruaşılıqtı jürgizudiñ progerssivti formaların, äyel teñdigin nasihattauda, patşa ükimeti tarapınan jürgizilip otırğan otarşıldıq sayasatqa qarsı qoğamdıq pikir qalıptastıruda aytarlıqtay oñdı ister tıñdırdı» («Alaş häm Alaşorda». Atatek, 1995, 123-bet].

Qazaqstannıñ  HH  ğasırdıñ  basındağı  tarihın  zertteude  “Qazaq” jäne basqa da gazettiñ  tarihi  derek  közi  retinde  alar  ornı  erekşe  ekendigine, onıñ  ğılımğa    berer  mağlwmattarınıñ    qwndılığınıñ  joğarı  ekendigine  bügingi  küni  bärimizdiñ  de  közimiz  jetti. Keñestik  tarihnamanıñ  “Qazaq”  siyaqtı  qazaq  tarihınıñ  derektik  möldir  köziniñ  birin, 70  jıldan  astam  uaqıt  boyı, ğılım  üşin  jauıp  tastağandığı  wlttıq  tarih  ğılımına  ölşeusiz  ziyan  keltirgendigin  däleldep  jatudıñ  qajeti  bolmas  dep  oylaymız.

Bizdiñ  bwğan  qosarımız  “Qazaq”  tek  alaswrğan  zamannıñ, alasapıran  oqiğalardıñ  sırttan  qarağan  baqılauşısı  ğana  bolıp  qoyğan  joq. Ol  sol  buırqanğan  oqiğalardıñ  bel  ortasında  jürdi. Qaynağan  qwbılıstar  barısın  suretke  tüsirgendey  öz  betterinde  beyneledi. Olar  turalı  mälimetterdi  tasqa  basıp  öz  betterinde  qattadı. Söytip  “Qazaq”  qazaq  ömiriniñ  asa  bir  kürdeli  kezeñiniñ  şejiresine, bağa  jetpes  derek  közine  aynaldı. Bol'şeviktik-kommunistik  sayasi  basqaru  jüyesiniñ, uaqıt  sınına  şıdamay, tarih  arenasınan  ketui  jäne  KSRO  siyaqtı  alıp  imperiyanıñ  küyreui  nätijesinde  elimizdiñ  täuelsizdik  jolına  tüsuine  baylanıstı  tuındağan  qazaq  halqınıñ  ğılımi  tarihın  qayta  jazudıñ  ob'ektivti  qajettigi, jalpı  tuma  töl  derekterimizge, onıñ  işinde  wlttıq  beyresmi  basılımdarğa, äsirese,  “Qazaq”  gazetine  degen  qızığuşılıqtı  tudırdı

Degenmen, tarihi  derek  közi  retinde  “Qazaq”  gazeti  de  tarihi  sınnan  ötkizudi  qajet  etedi. Sebebi  basqa  da  tarihi  derekter  siyaqtı, “Qazaq”  ta  äleumettik  swranıstarğa  say, naqtı  tarihi  jağdayda, özin  qorşağan  qoğamdıq-sayasi  ortada,  belgili  bir  sub'ekterdiñ  sanalı  is-äreketteriniñ  jemisi  retinde  payda  bolğan  ob'ektivti  dünie.  Sondıqtan, gazettiñ  jarıqqa  şığuınıñ  ob'ektivti  tarihi  alğışarttarın  jäne  onıñ  şığaruşılarınıñ  qoğamdıq  poziciyaları  men  äleumettik  jağdayların  tereñ  biludiñ  ondağı  mağlwmattardıñ  ğılımi  aqparattıq  jäne  tanımdıq  mañızın  aşuğa  kömekteseri  dausız.

Jalğası bar...

Qajet Andas

Abai.kz

3 pikir