Қазіргі қоғамның гуманистік даму векторы әрбір адамның, оның физикалық немесе психикалық ерекшеліктеріне қарамастан, қоғамның толыққанды мүшесі болу құқығын мойындайды.

Ерекше қажеттіліктері бар адамдарды (ЕҚБА) қолдау және олардың қоғамға кедергісіз интеграциясы – инклюзия – бүкіл әлемдік ғылыми және әлеуметтік саясаттың өзекті бағытына айналды. Инклюзия тек білім беру кеңістігінде ғана емес, сонымен бірге мәдениет, әлеуметтік қатынастар және кәсіби даярлық салаларында да маңызды рөл атқарады. Біздің елімізде қолға алынған осы бағыттағы іс-шаралардың басты мақсаты – дамыған елдердегі заманауи үрдістердің негізінде ерекше қажеттіліктері бар адамдарды қолдаудың тиімді жолдары мен қоғамдағы инклюзияның өзекті мәселелерін шешуге талпыныс жасау.

Біз көбіне Батыс тәжірибесіне ден қоямыз да, ТМД елдеріндегі осы бағыттағы зерттеулерді назардан тыс қалдырып жатамыз. Мақаламыз осы назардан тыс қалған дүниелерге қатысты жазылып отыр.

Инклюзия және Сегрегация

2024 жылы «Психологическая наука и образование» журналында жарияланған іргелі зерттеу инклюзивті және сегрегациялық тәсілдердің тиімділігіне жарық түсіреді. Т.И. Бонкало мен оның әріптестері жүргізген экспериментке ерекше білім беру қажеттіліктері бар 68 студент қатысты. Зерттеу барысында психологиялық тренингтердің бірдей бағдарламасы екі түрлі форматта жүргізілді: инклюзивті (аралас) топтарда және тек ЕҚБА студенттерінен құралған сегрегациялық топтарда.

Нәтижелер сегрегациялық топтарда оқыған студенттердің психологиялық саулық динамикасы айтарлықтай төмен екенін көрсетті. К. Риффтің Психологиялық саулық шкаласы бойынша алынған мәліметтер сегрегациялық топтардағы студенттердің көңіл-күй (t=7,55; p<0,001), өзін-өзі сезіну (t=4,89; p<0,001), белсенділік (t=4,78; p<0,001) және жалпы психологиялық саулық (t=4,65; p<0,001) көрсеткіштерінің теріс динамикасын анықтады . Сонымен қатар, бұл топтарда психологиялық қорғаныс механизмдерінің кернеулігі жоғары болды (t=2,27; p<0,05). Зерттеушілер тіпті психологиялық көмек көрсету мақсатында да студенттерді жеке топтарға бөлудің орынсыздығы туралы тұжырым жасайды. Бұл инклюзивті ортаның ЕҚБА адамдардың психоэмоционалды жағдайына оң әсерін дәлелдейтін маңызды ғылыми негіздеме болып табылады .

Әлеуметтік-мәдени инклюзияның өзекті қажеттіліктері

Инклюзия тек білім беру саласымен шектелмейді. Е.В. Хилькевич және авторлар тобының зерттеуі мәдени мекемелерге келушілер – ерекше қажеттіліктері бар адамдардың қажеттіліктерін айқындауға арналған . "12MM!" жобасы аясында жүргізілген бұл зерттеу ересек аутизм спектрі бұзылысы (АСБ) бар адамдар мен олардың ата-аналарының пікірлерін салыстырады.

Зерттеудің қызықты нәтижесі - респонденттердің екі тобы да қатысушылар құрамы алдын ала белгілі және ұқсас сипаттамалары бар шаралардың артықшылығын мойындағанымен, АСБ бар ересектер мен олардың нейротиптік туыстарының инклюзияны түсінуінде статистикалық маңызды айырмашылықтар бар екендігі . Бұл инклюзивті бағдарламаларды әзірлеу кезінде тікелей ЕҚБА адамдардың пікірін ескеру қажеттігін және олардың атынан туыстары немесе күтушілері сөйлегенде, нақты қажеттіліктердің толық көрінбеуі мүмкін екенін көрсетеді. Зерттеу нәтижелері мәдени мекемелерде инклюзивті бағдарламаларды жетілдіру үшін кері байланыс жинаудың маңыздылығын дәлелдейді.

Инклюзивті білім беру ортасына дайындық

Инклюзияның табыстылығы көбінесе қоғамның, әсіресе жастардың, бірлесіп әрекет етуге дайындығына байланысты. Байкал мемлекеттік университетінде жүргізілген зерттеу студенттердің инклюзивті өзара әрекетке дайындығын қарастырады . Зерттеу нәтижелері бойынша, студенттердің инклюзивті білім беру идеяларына деген көзқарасы оң, олар толеранттылықтың жоғары деңгейін көрсетеді. Авторлар инклюзивті өзара әрекет ұғымын нақтылап, оның критерийлерін белгілейді. Студенттердің пікірінше, білім беру ерекше қажеттіліктері бар адамдарды әлеуметтендіруде шешуші рөл атқарады. Алайда, зерттеу инклюзияны жүзеге асырудағы қайшылықтар мен проблемаларды да атап өтеді, бұл инклюзивті ортаны құруда жүйелі жұмыс қажет екенін көрсетеді.

Психологиялық-педагогикалық қолдаудың маңызы

Украинаның Ұлттық педагогика ғылымдары академиясының профессоры Л.И. Прохоренко инклюзияның тиімділігін қамтамасыз ететін негізгі психологиялық механизмдерді талдайды . Автордың тұжырымдауынша, ерекше қажеттіліктері бар балаларды оқыту мен тәрбиелеудің стратегиялық мақсаты – олардың қоғамға әлеуметтік интеграциясы. Бұл мақсатқа жету үшін арнайы психологиялық-педагогикалық қолдау жүйесін құру қажет. Инклюзия тиімді болуы үшін білім беру кеңістігі балалардың жеке ерекшеліктеріне бейімделуі, сапалы білім беру қызметтері қамтамасыз етілуі, балаға, ата-анаға және мамандарға кең ауқымды психологиялық қолдау көрсетілуі керек. Прохоренко гуманистік құндылықтарға негізделген және кедергісіз білім беру кеңістігін құруға бағытталған заманауи практикалардың маңыздылығына баса назар аударады.

Өңірлік стратегиялар және өмір сапасы

Инклюзия мәселесі өңірлік деңгейде де зерттелуде. Казан университетінің ғалымдары Л.М. Закирова мен Л.Ю. Комарова бенчмаркинг әдісін қолдана отырып, ерекше қажеттіліктері бар адамдардың өмір сапасын жақсартудың өңірлік стратегияларын талдайды . Бұл зерттеу әртүрлі аймақтардағы инклюзивті тәжірибелерді салыстыру және озық үлгілерді тарату арқылы инклюзия сапасын арттыруға болатынын көрсетеді. Инклюзия тек орталықтандырылған саясат қана емес, сонымен бірге жергілікті ерекшеліктерді ескеретін икемді тәсілдерді қажет ететін күрделі әлеуметтік құбылыс.

Abai.kz