قازىرگى قوعامنىڭ گۋمانيستىك دامۋ ۆەكتورى ءاربىر ادامنىڭ، ونىڭ فيزيكالىق نەمەسە پسيحيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراماستان، قوعامنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولۋ قۇقىعىن مويىندايدى.

ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردى (ەقبا) قولداۋ جانە ولاردىڭ قوعامعا كەدەرگىسىز ينتەگراتسياسى – ينكليۋزيا – بۇكىل الەمدىك عىلىمي جانە الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ وزەكتى باعىتىنا اينالدى. ينكليۋزيا تەك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىندە عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە مادەنيەت، الەۋمەتتىك قاتىناستار جانە كاسىبي دايارلىق سالالارىندا دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قولعا الىنعان وسى باعىتتاعى ءىس-شارالاردىڭ باستى ماقساتى – دامىعان ەلدەردەگى زاماناۋي ۇردىستەردىڭ نەگىزىندە ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردى قولداۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى مەن قوعامداعى ينكليۋزيانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋگە تالپىنىس جاساۋ.

ءبىز كوبىنە باتىس تاجىريبەسىنە دەن قويامىز دا، تمد ەلدەرىندەگى وسى باعىتتاعى زەرتتەۋلەردى نازاردان تىس قالدىرىپ جاتامىز. ماقالامىز وسى نازاردان تىس قالعان دۇنيەلەرگە قاتىستى جازىلىپ وتىر.

ينكليۋزيا جانە سەگرەگاتسيا

2024 جىلى «پسيحولوگيچەسكايا ناۋكا ي وبرازوۆانيە» جۋرنالىندا جاريالانعان ىرگەلى زەرتتەۋ ينكليۋزيۆتى جانە سەگرەگاتسيالىق تاسىلدەردىڭ تيىمدىلىگىنە جارىق تۇسىرەدى. ت.ي. بونكالو مەن ونىڭ ارىپتەستەرى جۇرگىزگەن ەكسپەريمەنتكە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرى بار 68 ستۋدەنت قاتىستى. زەرتتەۋ بارىسىندا پسيحولوگيالىق ترەنينگتەردىڭ بىردەي باعدارلاماسى ەكى ءتۇرلى فورماتتا جۇرگىزىلدى: ينكليۋزيۆتى (ارالاس) توپتاردا جانە تەك ەقبا ستۋدەنتتەرىنەن قۇرالعان سەگرەگاتسيالىق توپتاردا.

ناتيجەلەر سەگرەگاتسيالىق توپتاردا وقىعان ستۋدەنتتەردىڭ پسيحولوگيالىق ساۋلىق ديناميكاسى ايتارلىقتاي تومەن ەكەنىن كورسەتتى. ك. ءريففتىڭ پسيحولوگيالىق ساۋلىق شكالاسى بويىنشا الىنعان مالىمەتتەر سەگرەگاتسيالىق توپتارداعى ستۋدەنتتەردىڭ كوڭىل-كۇي (t=7,55; p<0,001), ءوزىن-ءوزى سەزىنۋ (t=4,89; p<0,001), بەلسەندىلىك (t=4,78; p<0,001) جانە جالپى پسيحولوگيالىق ساۋلىق (t=4,65; p<0,001) كورسەتكىشتەرىنىڭ تەرىس ديناميكاسىن انىقتادى . سونىمەن قاتار، بۇل توپتاردا پسيحولوگيالىق قورعانىس مەحانيزمدەرىنىڭ كەرنەۋلىگى جوعارى بولدى (t=2,27; p<0,05). زەرتتەۋشىلەر ءتىپتى پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا دا ستۋدەنتتەردى جەكە توپتارعا ءبولۋدىڭ ورىنسىزدىعى تۋرالى تۇجىرىم جاسايدى. بۇل ينكليۋزيۆتى ورتانىڭ ەقبا ادامداردىڭ پسيحوەموتسيونالدى جاعدايىنا وڭ اسەرىن دالەلدەيتىن ماڭىزدى عىلىمي نەگىزدەمە بولىپ تابىلادى .

الەۋمەتتىك-مادەني ينكليۋزيانىڭ وزەكتى قاجەتتىلىكتەرى

ينكليۋزيا تەك ءبىلىم بەرۋ سالاسىمەن شەكتەلمەيدى. ە.ۆ. حيلكەۆيچ جانە اۆتورلار توبىنىڭ زەرتتەۋى مادەني مەكەمەلەرگە كەلۋشىلەر – ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن ايقىنداۋعا ارنالعان . "12MM!" جوباسى اياسىندا جۇرگىزىلگەن بۇل زەرتتەۋ ەرەسەك اۋتيزم سپەكترى بۇزىلىسى (اسب) بار ادامدار مەن ولاردىڭ اتا-انالارىنىڭ پىكىرلەرىن سالىستىرادى.

زەرتتەۋدىڭ قىزىقتى ناتيجەسى - رەسپوندەنتتەردىڭ ەكى توبى دا قاتىسۋشىلار قۇرامى الدىن الا بەلگىلى جانە ۇقساس سيپاتتامالارى بار شارالاردىڭ ارتىقشىلىعىن مويىنداعانىمەن، اسب بار ەرەسەكتەر مەن ولاردىڭ نەيروتيپتىك تۋىستارىنىڭ ينكليۋزيانى تۇسىنۋىندە ستاتيستيكالىق ماڭىزدى ايىرماشىلىقتار بار ەكەندىگى . بۇل ينكليۋزيۆتى باعدارلامالاردى ازىرلەۋ كەزىندە تىكەلەي ەقبا ادامداردىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ قاجەتتىگىن جانە ولاردىڭ اتىنان تۋىستارى نەمەسە كۇتۋشىلەرى سويلەگەندە، ناقتى قاجەتتىلىكتەردىڭ تولىق كورىنبەۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى مادەني مەكەمەلەردە ينكليۋزيۆتى باعدارلامالاردى جەتىلدىرۋ ءۇشىن كەرى بايلانىس جيناۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن دالەلدەيدى.

ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ ورتاسىنا دايىندىق

ينكليۋزيانىڭ تابىستىلىعى كوبىنەسە قوعامنىڭ، اسىرەسە جاستاردىڭ، بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋگە دايىندىعىنا بايلانىستى. بايكال مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ستۋدەنتتەردىڭ ينكليۋزيۆتى ءوزارا ارەكەتكە دايىندىعىن قاراستىرادى . زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا، ستۋدەنتتەردىڭ ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ يدەيالارىنا دەگەن كوزقاراسى وڭ، ولار تولەرانتتىلىقتىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەدى. اۆتورلار ينكليۋزيۆتى ءوزارا ارەكەت ۇعىمىن ناقتىلاپ، ونىڭ كريتەريلەرىن بەلگىلەيدى. ستۋدەنتتەردىڭ پىكىرىنشە، ءبىلىم بەرۋ ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردى الەۋمەتتەندىرۋدە شەشۋشى ءرول اتقارادى. الايدا، زەرتتەۋ ينكليۋزيانى جۇزەگە اسىرۋداعى قايشىلىقتار مەن پروبلەمالاردى دا اتاپ وتەدى، بۇل ينكليۋزيۆتى ورتانى قۇرۋدا جۇيەلى جۇمىس قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى.

پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋدىڭ ماڭىزى

ۋكراينانىڭ ۇلتتىق پەداگوگيكا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى ل.ي. پروحورەنكو ينكليۋزيانىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى پسيحولوگيالىق مەحانيزمدەردى تالدايدى . اۆتوردىڭ تۇجىرىمداۋىنشا، ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردى وقىتۋ مەن تاربيەلەۋدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى – ولاردىڭ قوعامعا الەۋمەتتىك ينتەگراتسياسى. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ارنايى پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋ جۇيەسىن قۇرۋ قاجەت. ينكليۋزيا ءتيىمدى بولۋى ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگى بالالاردىڭ جەكە ەرەكشەلىكتەرىنە بەيىمدەلۋى، ساپالى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرى قامتاماسىز ەتىلۋى، بالاعا، اتا-اناعا جانە ماماندارعا كەڭ اۋقىمدى پسيحولوگيالىق قولداۋ كورسەتىلۋى كەرەك. پروحورەنكو گۋمانيستىك قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن جانە كەدەرگىسىز ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىن قۇرۋعا باعىتتالعان زاماناۋي پراكتيكالاردىڭ ماڭىزدىلىعىنا باسا نازار اۋدارادى.

وڭىرلىك ستراتەگيالار جانە ءومىر ساپاسى

ينكليۋزيا ماسەلەسى وڭىرلىك دەڭگەيدە دە زەرتتەلۋدە. كازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ل.م. زاكيروۆا مەن ل.يۋ. كوماروۆا بەنچماركينگ ءادىسىن قولدانا وتىرىپ، ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ وڭىرلىك ستراتەگيالارىن تالدايدى . بۇل زەرتتەۋ ءارتۇرلى ايماقتارداعى ينكليۋزيۆتى تاجىريبەلەردى سالىستىرۋ جانە وزىق ۇلگىلەردى تاراتۋ ارقىلى ينكليۋزيا ساپاسىن ارتتىرۋعا بولاتىنىن كورسەتەدى. ينكليۋزيا تەك ورتالىقتاندىرىلعان ساياسات قانا ەمەس، سونىمەن بىرگە جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرەتىن يكەمدى تاسىلدەردى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى الەۋمەتتىك قۇبىلىس.

Abai.kz