XX ғасыр адамзат тарихындағы ең күрделі де қайшылыққа толы кезеңдердің бірі. Үстіміздегі ғасыр ғылым мен техниканың бұрын-соңды болмаған қарқынмен дамуына жол ашты.

Бір жағынан адам баласы аспанға ұшып, ғарышты игеруге қадам жасаса, екінші жағынан миллиондаған адамның өмірін жалмаған жойқын қаруларды дүниеге әкелді. Солардың ішінде әлем тарихын түбегейлі өзгерткен ең ірі ғылыми-әскери жоба – «Манхэттен» жобасы болды. Осы жоба ғылымның ұлы жетістігі ретінде де, адамзатқа төнген ең ауыр қатердің бастауы ретінде де бағаланады.

1938 жылы Германияда жұмыс істеген ғалымдар Отто Ган мен Фриц Штрассман уран ядросының бөліну құбылысын ашты. Кейін бұл жаңалықты физиктер Лиза Мейтнер мен Отто Фриш ғылыми тұрғыдан түсіндіріп берді. Ядроның бөлінуі кезінде орасан зор энергия бөлінетіні анықталған сәттен бастап әлемнің жетекші мемлекеттері бұл жаңалықтың әскери маңызын бірден аңғарды. Егер осы энергияны басқаруға мүмкіндік болса, әлемде болмаған қуатты қару жасауға жол ашылатыны белгілі еді.

Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде әлемнің көптеген көрнекті ғалымдары фашистік Германия атом бомбасын алғашқы болып жасап шығуы мүмкін деген қауіпке алаңдады. Осы алаңдаушылықтың нәтижесінде әйгілі физик Альберт Эйнштейн мен Лео Силард АҚШ Президенті Франклин Рузвельтке хат жазып, Германияның ядролық қару жасап үлгеруі бүкіл адамзатқа орны толмас қауіп әкелетінін ескертті. Бұл хат кейін тарихтағы ең маңызды ғылыми-саяси құжаттардың біріне айналды. Дәл осы үндеу Америка Құрама Штаттарында атом қаруын жасау жөніндегі аса құпия бағдарламаның құрылуына түрткі болды.

1942 жылы АҚШ-та «Манхэттен» жобасы ресми түрде іске қосылды. Жобаның атауы Нью-Йорк қаласындағы Манхэттен инженерлік округінің атымен тығыз болғанымен, оның негізгі зертханалары Нью-Мексико, Теннесси және Вашингтон штаттарында орналасты. Бұл жобаға сол кездегі ең таңдаулы физиктер, инженерлер, математиктер мен химиктер тартылды. Ғалымдардың жалпы саны жүздеген болса, құрылысшыларды, инженерлерді және техникалық мамандарды қосқанда жобаға 130 мыңнан астам адам қатысты. Оның үстіне қатысушылардың көп бөлігі нақты қандай қару жасап жатқанын білмеді. Әркім өзіне жүктелген міндетті ғана орындап, жұмыстың жалпы мақсаты бірнеше адамның ғана құпиясында сақталды.

Жобаның ғылыми жетекшісі ретінде америкалық физик Роберт Оппенгеймер тағайындалды. Кейін ол «атом бомбасының әкесі» деген атпен тарихта қалды. Оның басшылығымен Нью-Мексико штатындағы Лос-Аламос қалашығында әлемнің ең дарынды ғалымдары жиналып, ядролық қарудың алғашқы үлгілерін жасауға кірісті. Сол жерде Энрико Ферми, Ричард Фейнман, Нильс Бор, Ханс Бете секілді ғылымның алып тұлғалары еңбек етті. Олар тәулік бойы үздіксіз жұмыс істеп, бұрын ғылымда болмаған есептерді шешуге мәжбүр болды.

«Манхэттен» жобасының құны сол кезеңнің өзінде шамамен 2 миллиард АҚШ долларына жетті. Бұл қазіргі есеппен ондаған миллиард долларға тең келеді. Осындай ауқымды қаржы, мыңдаған маман және өндірістік қуат бір ғана мақсатқа – Германиядан бұрын атом бомбасын жасап шығуға жұмылдырылды. Кейін Германия жеңілгенімен, жоба тоқтатылған жоқ. Өйткені соғыс әлі жалғасып жатқан еді және АҚШ басшылығы жаңа қаруды Жапонияға қарсы қолдануды қарастырды.

1945 жылдың 16 шілдесінде Нью-Мексико шөлінде адамзат тарихындағы алғашқы ядролық сынақ өткізілді. Бұл сынаққа «Тринити» деген атау берілді. Таңғы уақытта жарылған бомбаның жарқылы ондаған шақырымнан көрінді. Алып саңырауқұлақ тәрізді бұлт аспанға көтеріліп, жарылыстың қуаты бүкіл әлемді таңғалдырды. Сол сәтте Роберт Оппенгеймер үнді халқының қасиетті «Бхагавад-гита» кітабындағы: «Енді мен өлімге айналдым, әлемдерді жоюшы болдым» деген сөздерді еске алғанын кейінірек айтқан. Бұл сөздер ғылыми жеңістің қуанышынан гөрі, адамзат алдында туған зор жауапкершіліктің белгісі еді.

Арада үш апта өткенде тарихтағы ең қайғылы оқиғалардың бірі орын алды. 1945 жылдың 6 тамызында АҚШ әскери ұшағы Жапонияның Хиросима қаласына «Little Boy» деп аталған уран бомбасын тастады. Бірнеше секундтың ішінде қала орталығы толықтай жойылып, ондаған мың адам қаза тапты. Үш күннен кейін, 9 тамызда, Нагасаки қаласына плутоний негізінде жасалған «Fat Man» атом бомбасы тасталды. Бұл екі шабуылдың салдарынан жүз мыңдаған адам көз жұмды немесе кейін радиацияның әсерінен ауыр дертке шалдықты. Көптеген отбасы бір күннің ішінде түгелдей жойылып кетті. Ядролық сәулеленудің зардабы ондаған жылдар бойы сақталып, бірнеше ұрпаққа әсер етті.

Атом бомбасының қолданылуы жөніндегі пікірталас бүгінге дейін жалғасып келеді. Бір тарап бұл әрекет Жапонияны тезірек тізе бүктіруге мүмкіндік беріп, миллиондаған адамның өмірін сақтап қалды деп есептейді. Ал екінші тарап бейбіт тұрғындарға қарсы мұндай жойқын қаруды қолдануды адамзат тарихындағы ең үлкен моральдық қателіктердің бірі ретінде бағалайды. Осы жағдай төңірегіндегі ғылыми және саяси пікірталастар әлі күнге дейін тоқтаған жоқ.

«Манхэттен» жобасы аяқталғаннан кейін әлемде ядролық қару жарысы басталды. 1949 жылы Кеңес Одағы өзінің алғашқы атом бомбасын сынады. Кейін Ұлыбритания, Франция, Қытай және басқа да мемлекеттер ядролық қаруға ие болды. Осылайша «қырғи-қабақ соғыс» кезеңінде жер шарын бірнеше рет жоюға жететін ядролық арсенал жиналды. Мемлекеттер арасындағы сенімсіздік пен әскери жарыс бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті.

Сонымен қатар атом энергиясы тек әскери мақсатта ғана қолданылған жоқ. Ғалымдар бейбіт атом технологияларын дамытып, атом электр станцияларын салды, ядролық медицинаны жетілдірді, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында жаңа мүмкіндіктер ашты. Бұл ғылымның екі қыры бар екенін көрсетті: бір жағынан ол адам өмірін жақсарта алады, екінші жағынан адамзаттың өзін құрдымға жіберуі мүмкін.

Бүгінде әлемде ядролық қаруды таратпау және қысқарту проблемасына ерекше көңіл бөлінеді. Қазақстан да осы бағытта маңызды үлгі көрсетті. Тәуелсіздік алғаннан кейін еліміз әлемдегі төртінші ірі ядролық арсеналдан өз еркімен бас тартып, Семей ядролық сынақ полигонын жапты. Бұл қадам халықаралық қауымдастық тарапынан жоғары бағаланып, Қазақстанның бейбітшілік пен ядролық қарусыздануды қолдайтын мемлекет ретіндегі беделін нығайтты.

«Манхэттен» жобасының тарихы – ғылымның адамзат өміріне қаншалықты зор ықпал ете алатынын дәлелдейтін ерекше оқиға. Ол мыңдаған ғалымның ақыл-ойын біріктірген ұлы ғылыми жетістік болғанымен, оның нәтижесі миллиондаған адамның тағдырына әсер етті. Бұл тарих бізге ғылымның өзі ешқашан жаман да, жақсы да болмайтынын, оның қандай мақсатқа пайдаланылатыны адамзаттың ар-ожданы мен жауапкершілігіне байланысты екенін еске салады. Сондықтан өткеннің ащы сабақтарын ұмытпай, ғылыми прогресті бейбітшілікке, өркениетті дамытуға және адам өмірін қорғауға бағыттау – қазіргі және келешек ұрпақтың ең маңызды міндеттерінің бірі.

Бейсенғазы Ұлықбек,

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz