XX عاسىر ادامزات تاريحىنداعى ەڭ كۇردەلى دە قايشىلىققا تولى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى. ۇستىمىزدەگى عاسىر عىلىم مەن تەحنيكانىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنمەن دامۋىنا جول اشتى.

ءبىر جاعىنان ادام بالاسى اسپانعا ۇشىپ، عارىشتى يگەرۋگە قادام جاساسا، ەكىنشى جاعىنان ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان جويقىن قارۋلاردى دۇنيەگە اكەلدى. سولاردىڭ ىشىندە الەم تاريحىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن ەڭ ءىرى عىلىمي-اسكەري جوبا – «مانحەتتەن» جوباسى بولدى. وسى جوبا عىلىمنىڭ ۇلى جەتىستىگى رەتىندە دە، ادامزاتقا تونگەن ەڭ اۋىر قاتەردىڭ باستاۋى رەتىندە دە باعالانادى.

1938 جىلى گەرمانيادا جۇمىس ىستەگەن عالىمدار وتتو گان مەن فريتس شتراسسمان ۋران يادروسىنىڭ ءبولىنۋ قۇبىلىسىن اشتى. كەيىن بۇل جاڭالىقتى فيزيكتەر ليزا مەيتنەر مەن وتتو فريش عىلىمي تۇرعىدان ءتۇسىندىرىپ بەردى. يادرونىڭ ءبولىنۋى كەزىندە وراسان زور ەنەرگيا بولىنەتىنى انىقتالعان ساتتەن باستاپ الەمنىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرى بۇل جاڭالىقتىڭ اسكەري ماڭىزىن بىردەن اڭعاردى. ەگەر وسى ەنەرگيانى باسقارۋعا مۇمكىندىك بولسا، الەمدە بولماعان قۋاتتى قارۋ جاساۋعا جول اشىلاتىنى بەلگىلى ەدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان كەزدە الەمنىڭ كوپتەگەن كورنەكتى عالىمدارى فاشيستىك گەرمانيا اتوم بومباسىن العاشقى بولىپ جاساپ شىعۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپكە الاڭدادى. وسى الاڭداۋشىلىقتىڭ ناتيجەسىندە ايگىلى فيزيك البەرت ەينشتەين مەن لەو سيلارد اقش پرەزيدەنتى فرانكلين رۋزۆەلتكە حات جازىپ، گەرمانيانىڭ يادرولىق قارۋ جاساپ ۇلگەرۋى بۇكىل ادامزاتقا ورنى تولماس قاۋىپ اكەلەتىنىن ەسكەرتتى. بۇل حات كەيىن تاريحتاعى ەڭ ماڭىزدى عىلىمي-ساياسي قۇجاتتاردىڭ بىرىنە اينالدى. ءدال وسى ۇندەۋ امەريكا قۇراما شتاتتارىندا اتوم قارۋىن جاساۋ جونىندەگى اسا قۇپيا باعدارلامانىڭ قۇرىلۋىنا تۇرتكى بولدى.

1942 جىلى اقش-تا «مانحەتتەن» جوباسى رەسمي تۇردە ىسكە قوسىلدى. جوبانىڭ اتاۋى نيۋ-يورك قالاسىنداعى مانحەتتەن ينجەنەرلىك وكرۋگىنىڭ اتىمەن تىعىز بولعانىمەن، ونىڭ نەگىزگى زەرتحانالارى نيۋ-مەكسيكو، تەننەسسي جانە ۆاشينگتون شتاتتارىندا ورنالاستى. بۇل جوباعا سول كەزدەگى ەڭ تاڭداۋلى فيزيكتەر، ينجەنەرلەر، ماتەماتيكتەر مەن حيميكتەر تارتىلدى. عالىمداردىڭ جالپى سانى جۇزدەگەن بولسا، قۇرىلىسشىلاردى، ينجەنەرلەردى جانە تەحنيكالىق مامانداردى قوسقاندا جوباعا 130 مىڭنان استام ادام قاتىستى. ونىڭ ۇستىنە قاتىسۋشىلاردىڭ كوپ بولىگى ناقتى قانداي قارۋ جاساپ جاتقانىن بىلمەدى. اركىم وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى عانا ورىنداپ، جۇمىستىڭ جالپى ماقساتى بىرنەشە ادامنىڭ عانا قۇپياسىندا ساقتالدى.

جوبانىڭ عىلىمي جەتەكشىسى رەتىندە امەريكالىق فيزيك روبەرت وپپەنگەيمەر تاعايىندالدى. كەيىن ول «اتوم بومباسىنىڭ اكەسى» دەگەن اتپەن تاريحتا قالدى. ونىڭ باسشىلىعىمەن نيۋ-مەكسيكو شتاتىنداعى لوس-الاموس قالاشىعىندا الەمنىڭ ەڭ دارىندى عالىمدارى جينالىپ، يادرولىق قارۋدىڭ العاشقى ۇلگىلەرىن جاساۋعا كىرىستى. سول جەردە ەنريكو فەرمي، ريچارد فەينمان، نيلس بور، حانس بەتە سەكىلدى عىلىمنىڭ الىپ تۇلعالارى ەڭبەك ەتتى. ولار تاۋلىك بويى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ، بۇرىن عىلىمدا بولماعان ەسەپتەردى شەشۋگە ءماجبۇر بولدى.

«مانحەتتەن» جوباسىنىڭ قۇنى سول كەزەڭنىڭ وزىندە شامامەن 2 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتتى. بۇل قازىرگى ەسەپپەن ونداعان ميلليارد دوللارعا تەڭ كەلەدى. وسىنداي اۋقىمدى قارجى، مىڭداعان مامان جانە وندىرىستىك قۋات ءبىر عانا ماقساتقا – گەرمانيادان بۇرىن اتوم بومباسىن جاساپ شىعۋعا جۇمىلدىرىلدى. كەيىن گەرمانيا جەڭىلگەنىمەن، جوبا توقتاتىلعان جوق. ويتكەنى سوعىس ءالى جالعاسىپ جاتقان ەدى جانە اقش باسشىلىعى جاڭا قارۋدى جاپونياعا قارسى قولدانۋدى قاراستىردى.

1945 جىلدىڭ 16 شىلدەسىندە نيۋ-مەكسيكو شولىندە ادامزات تاريحىنداعى العاشقى يادرولىق سىناق وتكىزىلدى. بۇل سىناققا «ترينيتي» دەگەن اتاۋ بەرىلدى. تاڭعى ۋاقىتتا جارىلعان بومبانىڭ جارقىلى ونداعان شاقىرىمنان كورىندى. الىپ ساڭىراۋقۇلاق ءتارىزدى بۇلت اسپانعا كوتەرىلىپ، جارىلىستىڭ قۋاتى بۇكىل الەمدى تاڭعالدىردى. سول ساتتە روبەرت وپپەنگەيمەر ءۇندى حالقىنىڭ قاسيەتتى «بحاگاۆاد-گيتا» كىتابىنداعى: «ەندى مەن ولىمگە اينالدىم، الەمدەردى جويۋشى بولدىم» دەگەن سوزدەردى ەسكە العانىن كەيىنىرەك ايتقان. بۇل سوزدەر عىلىمي جەڭىستىڭ قۋانىشىنان گورى، ادامزات الدىندا تۋعان زور جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بەلگىسى ەدى.

ارادا ءۇش اپتا وتكەندە تاريحتاعى ەڭ قايعىلى وقيعالاردىڭ ءبىرى ورىن الدى. 1945 جىلدىڭ 6 تامىزىندا اقش اسكەري ۇشاعى جاپونيانىڭ حيروسيما قالاسىنا «Little Boy» دەپ اتالعان ۋران بومباسىن تاستادى. بىرنەشە سەكۋندتىڭ ىشىندە قالا ورتالىعى تولىقتاي جويىلىپ، ونداعان مىڭ ادام قازا تاپتى. ءۇش كۇننەن كەيىن، 9 تامىزدا، ناگاساكي قالاسىنا پلۋتوني نەگىزىندە جاسالعان «Fat Man» اتوم بومباسى تاستالدى. بۇل ەكى شابۋىلدىڭ سالدارىنان ءجۇز مىڭداعان ادام كوز جۇمدى نەمەسە كەيىن رادياتسيانىڭ اسەرىنەن اۋىر دەرتكە شالدىقتى. كوپتەگەن وتباسى ءبىر كۇننىڭ ىشىندە تۇگەلدەي جويىلىپ كەتتى. يادرولىق ساۋلەلەنۋدىڭ زاردابى ونداعان جىلدار بويى ساقتالىپ، بىرنەشە ۇرپاققا اسەر ەتتى.

اتوم بومباسىنىڭ قولدانىلۋى جونىندەگى پىكىرتالاس بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ءبىر تاراپ بۇل ارەكەت جاپونيانى تەزىرەك تىزە بۇكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ، ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالدى دەپ ەسەپتەيدى. ال ەكىنشى تاراپ بەيبىت تۇرعىندارعا قارسى مۇنداي جويقىن قارۋدى قولدانۋدى ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ۇلكەن مورالدىق قاتەلىكتەردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالايدى. وسى جاعداي توڭىرەگىندەگى عىلىمي جانە ساياسي پىكىرتالاستار ءالى كۇنگە دەيىن توقتاعان جوق.

«مانحەتتەن» جوباسى اياقتالعاننان كەيىن الەمدە يادرولىق قارۋ جارىسى باستالدى. 1949 جىلى كەڭەس وداعى ءوزىنىڭ العاشقى اتوم بومباسىن سىنادى. كەيىن ۇلىبريتانيا، فرانتسيا، قىتاي جانە باسقا دا مەملەكەتتەر يادرولىق قارۋعا يە بولدى. وسىلايشا «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزەڭىندە جەر شارىن بىرنەشە رەت جويۋعا جەتەتىن يادرولىق ارسەنال جينالدى. مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىمسىزدىك پەن اسكەري جارىس بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە جەتتى.

سونىمەن قاتار اتوم ەنەرگياسى تەك اسكەري ماقساتتا عانا قولدانىلعان جوق. عالىمدار بەيبىت اتوم تەحنولوگيالارىن دامىتىپ، اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىن سالدى، يادرولىق مەديتسينانى جەتىلدىردى، ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشتى. بۇل عىلىمنىڭ ەكى قىرى بار ەكەنىن كورسەتتى: ءبىر جاعىنان ول ادام ءومىرىن جاقسارتا الادى، ەكىنشى جاعىنان ادامزاتتىڭ ءوزىن قۇردىمعا جىبەرۋى مۇمكىن.

بۇگىندە الەمدە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قىسقارتۋ پروبلەماسىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. قازاقستان دا وسى باعىتتا ماڭىزدى ۇلگى كورسەتتى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىز الەمدەگى ءتورتىنشى ءىرى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ، سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپتى. بۇل قادام حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان جوعارى باعالانىپ، قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىك پەن يادرولىق قارۋسىزدانۋدى قولدايتىن مەملەكەت رەتىندەگى بەدەلىن نىعايتتى.

«مانحەتتەن» جوباسىنىڭ تاريحى – عىلىمنىڭ ادامزات ومىرىنە قانشالىقتى زور ىقپال ەتە الاتىنىن دالەلدەيتىن ەرەكشە وقيعا. ول مىڭداعان عالىمنىڭ اقىل-ويىن بىرىكتىرگەن ۇلى عىلىمي جەتىستىك بولعانىمەن، ونىڭ ناتيجەسى ميلليونداعان ادامنىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتتى. بۇل تاريح بىزگە عىلىمنىڭ ءوزى ەشقاشان جامان دا، جاقسى دا بولمايتىنىن، ونىڭ قانداي ماقساتقا پايدالانىلاتىنى ادامزاتتىڭ ار-وجدانى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنە بايلانىستى ەكەنىن ەسكە سالادى. سوندىقتان وتكەننىڭ اششى ساباقتارىن ۇمىتپاي، عىلىمي پروگرەستى بەيبىتشىلىككە، وركەنيەتتى دامىتۋعا جانە ادام ءومىرىن قورعاۋعا باعىتتاۋ – قازىرگى جانە كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ەڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz