1956 жылғы Будапешт пен 1986 жылғы Желтоқсан оқиғаларының сабақтастығы

КСРО-ның тоталитарлық саясаты мен командалық-бюрократиялық басқару жүйесіне қарсы күресте Будапештегі 1956 жылғы венгр көтерілісі мен 1986 жылғы Алматыдағы Желтоқсан оқиғалары ерекше орын алады. Тарих ғылымдарының кандидаты Керімсал Жұбатқанов бұл екі оқиғаның саяси астары мен тарихи маңызын сарапқа салады.

Азаттыққа ұмтылыс: Қозғаушы себептер

Екі көтерілістің де түпкі себебі — Мәскеу тарапынан жүргізілген отаршылдық саясатқа, ұлттық мүдделердің елеусіз қалуына және жергілікті халықтың ырқына қарсы күштеп таңылған шешімдерге наразылық.

• Венгрия (1956 жыл): Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін елде орнатылған М. Ракошидің сталиндік режимі жаппай қуғын-сүргінге, 650 мыңнан астам азаматтың саяси қудалауға ұшырауына әкелді. Студенттер мен халық демократиялық реформаларды қолдайтын Имре Надты үкіметке қайтаруды, еркін сайлау өткізуді және кеңес әскерін елден шығаруды талап етті.

• Қазақстан (1986 жыл): Одақтық министрліктердің республика экономикасын отарлық жүйеде ұстауы, қазақ мектептерінің жабылуы және тілдік қысым халықтың наразылығын шоғырландырды. Түпкі түрткі — Орталықтың жергілікті халықтың пікірін ескерместен, Республика Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшылығына Қазақстанмен еш байланысы жоқ Г. Колбинді тағайындауы болды.

Ұқсастықтар мен айырмашылықтар

Тарихи салыстыру екі оқиғаның арасындағы тікелей байланыстар мен өзіндік ерекшеліктерді көрсетеді.

Негізгі ұқсастықтар:

• Орталық саясатына қарсылық: Екі оқиға да КСРО-ның мемлекеттер мен республикалардың ішкі игілігі мен басқару жүйесіне өктемдікпен араласуынан туындады.

• Жастардың жетекші рөлі: Будапеште де, Алматыда да наразылықтың басында білімді жастар мен студенттер тұрды.

• Биліктің қатал күш қолдануы: Кеңес үкіметі екі жағдайда да диалогтан бас тартып, демонстрацияларды әскер мен арнайы құралдардың (танктер, саперлік күректер, қызметтік иттер) көмегімен аяусыз басып-ныштады.

• Ұлттық қайта ояну: Екі көтеріліс де тоталитарлық режимнің іргесін шайқалтып, егемендікке деген ұмтылыстың символына айналды.

Басты айырмашылығы: 1956 жылғы Венгриядағы оқиғалар ауқымды қарулы көтеріліс сипатын алып, елдің Кеңестік блоктан толық шығуын мақсат етті. Ал 1986 жылғы Алматыдағы Желтоқсан оқиғасы бастапқыда кадрлық әділетсіздікке қарсы бейбіт демонстрация ретінде басталып, кейіннен жалпыұлттық саяси сипатқа ие болды.

Тарихи сабақтастық пен маңызы

1956 жылғы Венгр революциясы да, 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісі де Кеңес империясының ыдырауын жақындатқан тарихи белестер болып табылады. Орталық тарапынан «ұлтшылдық» немесе «бұзақылық» деп сипатталған бұл оқиғалар уақыт өте келе өздерінің тарихи әділ бағасын алды.

Қазіргі таңда бұл оқиғалар екі халықтың тәуелсіздігі мен ұлттық қадір-қасиетін сақтау жолындағы күресінің айқын дәлелі ретінде тарихта қалды.

Abai.kz