Қазақстан Ұлттық банкі (ҚҰБ) төрағасының орынбасары Ақылжан Баймағамбетовтің мәлімдемесі ел экономикасындағы баға тұрақтылығы мен ақша-несие саясатының алдағы бағытын айқындап берді.

Реттеуші органның болжамы бойынша, 2026 жылдың соңына дейін инфляция бір таңбалы деңгейде (10%-дан төмен) сақталып, 2027 жылы 6,5–8,5% дәлізіне дейін баяулайды деп күтілініп отыр.

Инфляцияның баяулауы мен дефляцияның аражігі

Қоғамда «инфляция төмендесе, дүкендегі бағалар арзандайды» деген жаңсақ түсінік жиі кездеседі. Алайда экономикалық заңдылық тұрғысынан бұл екі түрлі құбылыс болып табылады. Атап айтар болсақ:

Дезинфляция (инфляцияның баяулауы): Қазіргі Қазақстан экономикасында күтіліп отырған үрдіс. Бұл бағаның өсуі тоқтайды деген сөз емес, тек оның қымбаттау қарқыны бәсеңдейді дегенді білдіреді. Яғни, тауарлар мен қызметтер бұрынғыдай жылдам қымбаттамайды, ал халықтың нақты табысы мен зейнетақы, жалақы өсімі инфляцияны басып оза бастайды.

Дефляция (жалпы баға деңгейінің төмендеуі): Ұлттық банк өкілі атап өткендей, бұл — экономика үшін аса қауіпті «депрессивті» құбылыс болып табылады. Егер жаппай баға төмендей бастаса, тұтынушылар «ертең одан да арзандайды» деген үмітпен ірі сатып алуларды кейінге шегереді. Сұраныстың құлдырауы кәсіпорындардың табысын азайтып, өндірістің қысқаруына, жалақының төмендеуіне және жаппай жұмыссыздыққа бастап алып келеді. Сондықтан кез келген орталық банктің басты мақсаты — бағаны арзандату емес, оны қалыпты әрі болжамды деңгейде (таргеттелген дәлізде) ұстап тұру.

Сонымен қатар, теңгенің нығаюы импорттық тауарлардың қымбаттауын тежеп, инфляциялық қысымды азайтуға тікелей септігін тигізуде.

Осы орайда, Орталық Азия валюталарының инфляцияға ықпалыга зер сала кетейік. Орталық Азия елдерінің экономикалары сыртқы саудаға, әсіресе импортқа және еңбек мигранттарының ақша аударымдарына тәуелді болғандықтан, ұлттық валюта бағамы инфляцияны анықтайтын басты факторлардың бірі болып табылады.

Қазақстан (Теңге — KZT) Валюта бағамының режимі Еркін өзгермелі бағам (инфляциялық таргеттеу). Инфляцияға әсер ету механизмі мен ерекшелігі: Теңге бағамы мұнай бағасына, базалық мөлшерлемеге және Ұлттық қордан бөлінетін трансферттерге тікелей тәуелді. Валютаның нығаюы тұтыну себетіндегі импорттық азық-түлік пен техника бағасын тежеп, инфляцияны 10%-дан төмен ұстауға мүмкіндік береді.

Өзбекстан (Сум — UZS) Валюта бағамының режимі Басқарылатын өзгермелі бағам. Инфляцияға әсер ету механизмі мен ерекшелігі: Соңғы жылдары нарықтық реформалар мен энергия тарифтерінің либерализациясы инфляцияға қысым жасауда. Сумның біртіндеп әлсіреуі (девальвациялық үрдіс) ішкі нарықтағы импорттық шикізат пен тауарларды қымбаттатады. Дегенмен, алтын экспорты мен жоғары пайыздық мөлшерлеме сумды күрт құлдыраудан сақтап, инфляцияны біртіндеп тежеуге көмектесуде.

Қырғызстан (Сом — KGS) Валюта бағамының режимі Еркін өзгермелі бағам (Орталық банктің интервенцияларымен). Инфляцияға әсер ету механизмі мен ерекшелігі: Қырғыз экономикасы импортқа өте жоғары деңгейде тәуелді (тұтыну тауарларының басым бөлігі шетелден келеді). Сомның тұрақтылығы еңбек мигранттарының ақша аударымдары мен реэкспорт көлеміне байланысты. Сом бағамы сәл әлсіресе, ішкі нарықтағы бағалар бірден көтеріледі, ал соңғы кезеңдегі сомның салыстырмалы тұрақтылығы инфляцияны бір таңбалы деңгейде ұстап тұрудың негізгі кепіліне айналды.

Түрікменстан (Манат — TMT) Валюта бағамының режимі Қатаң тіркелген ресми бағам (және бейресми «қара нарық» бағамы). Инфляцияға әсер ету механизмі мен ерекшелігі: Түрікмен манатының ресми бағамы жылдар бойы өзгеріссіз ұсталып тұрғанымен, ішкі нарықтағы бағалар бейресми нарықтағы доллар бағамына қарай қалыптасады. Ресми статистика инфляцияны төмен көрсеткенімен, нақты экономикада валюталық шектеулер мен импорттық тауарлар тапшылығы бағаның құбылмалылығын сақтап отыр.

Орталық Азиядағы макроэкономикалық ахуалды салыстыра келе, Қазақстан мен Қырғызстан инфляцияны ауыздықтауда нарықтық құралдар мен валюта бағамының икемділігіне сүйенсе, Өзбекстан құрылымдық реформалар мен бағаны ырықтандыру кезеңінен өтуде, ал Түрікменстан әкімшілік-реттеушілік тетіктерге басымдық береді. Қазақстан үшін алдағы 2027 жылғы басты міндет — теңгенің тұрақтылығын сақтай отырып, экономиканы дефляциялық тоқырауға ұрындырмай, 6,5–8,5% аралығындағы қалыпты инфляциялық дәлізге шығару болып табылады. Теңге бағамы: «Ауды жыртпай, балықты да өлтірмей» қара халықтың кәдесіне жарай берсін деп тілейік!

Abai.kz