قازاقستان ۇلتتىق بانكى (قۇب) توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اقىلجان بايماعامبەتوۆتىڭ مالىمدەمەسى ەل ەكونوميكاسىنداعى باعا تۇراقتىلىعى مەن اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ الداعى باعىتىن ايقىنداپ بەردى.

رەتتەۋشى ورگاننىڭ بولجامى بويىنشا، 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ينفلياتسيا ءبىر تاڭبالى دەڭگەيدە (10%-دان تومەن) ساقتالىپ، 2027 جىلى 6,5–8,5% دالىزىنە دەيىن باياۋلايدى دەپ كۇتىلىنىپ وتىر.

ينفلياتسيانىڭ باياۋلاۋى مەن دەفلياتسيانىڭ اراجىگى

قوعامدا «ينفلياتسيا تومەندەسە، دۇكەندەگى باعالار ارزاندايدى» دەگەن جاڭساق تۇسىنىك ءجيى كەزدەسەدى. الايدا ەكونوميكالىق زاڭدىلىق تۇرعىسىنان بۇل ەكى ءتۇرلى قۇبىلىس بولىپ تابىلادى. اتاپ ايتار بولساق:

دەزينفلياتسيا (ينفلياتسيانىڭ باياۋلاۋى): قازىرگى قازاقستان ەكونوميكاسىندا كۇتىلىپ وتىرعان ءۇردىس. بۇل باعانىڭ ءوسۋى توقتايدى دەگەن ءسوز ەمەس، تەك ونىڭ قىمباتتاۋ قارقىنى باسەڭدەيدى دەگەندى بىلدىرەدى. ياعني، تاۋارلار مەن قىزمەتتەر بۇرىنعىداي جىلدام قىمباتتامايدى، ال حالىقتىڭ ناقتى تابىسى مەن زەينەتاقى، جالاقى ءوسىمى ينفلياتسيانى باسىپ وزا باستايدى.

دەفلياتسيا (جالپى باعا دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى): ۇلتتىق بانك وكىلى اتاپ وتكەندەي، بۇل — ەكونوميكا ءۇشىن اسا قاۋىپتى «دەپرەسسيۆتى» قۇبىلىس بولىپ تابىلادى. ەگەر جاپپاي باعا تومەندەي باستاسا، تۇتىنۋشىلار «ەرتەڭ ودان دا ارزاندايدى» دەگەن ۇمىتپەن ءىرى ساتىپ الۋلاردى كەيىنگە شەگەرەدى. سۇرانىستىڭ قۇلدىراۋى كاسىپورىنداردىڭ تابىسىن ازايتىپ، ءوندىرىستىڭ قىسقارۋىنا، جالاقىنىڭ تومەندەۋىنە جانە جاپپاي جۇمىسسىزدىققا باستاپ الىپ كەلەدى. سوندىقتان كەز كەلگەن ورتالىق بانكتىڭ باستى ماقساتى — باعانى ارزانداتۋ ەمەس، ونى قالىپتى ءارى بولجامدى دەڭگەيدە (تارگەتتەلگەن دالىزدە) ۇستاپ تۇرۋ.

سونىمەن قاتار، تەڭگەنىڭ نىعايۋى يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ قىمباتتاۋىن تەجەپ، ينفلياتسيالىق قىسىمدى ازايتۋعا تىكەلەي سەپتىگىن تيگىزۋدە.

وسى ورايدا، ورتالىق ازيا ۆاليۋتالارىنىڭ ينفلياتسياعا ىقپالىگا زەر سالا كەتەيىك. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالارى سىرتقى ساۋداعا، اسىرەسە يمپورتقا جانە ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ اقشا اۋدارىمدارىنا تاۋەلدى بولعاندىقتان، ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامى ينفلياتسيانى انىقتايتىن باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

قازاقستان (تەڭگە — KZT) ۆاليۋتا باعامىنىڭ رەجيمى ەركىن وزگەرمەلى باعام (ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ). ينفلياتسياعا اسەر ەتۋ مەحانيزمى مەن ەرەكشەلىگى: تەڭگە باعامى مۇناي باعاسىنا، بازالىق مولشەرلەمەگە جانە ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن ترانسفەرتتەرگە تىكەلەي تاۋەلدى. ۆاليۋتانىڭ نىعايۋى تۇتىنۋ سەبەتىندەگى يمپورتتىق ازىق-تۇلىك پەن تەحنيكا باعاسىن تەجەپ، ينفلياتسيانى 10%-دان تومەن ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

وزبەكستان (سۋم — UZS) ۆاليۋتا باعامىنىڭ رەجيمى باسقارىلاتىن وزگەرمەلى باعام. ينفلياتسياعا اسەر ەتۋ مەحانيزمى مەن ەرەكشەلىگى: سوڭعى جىلدارى نارىقتىق رەفورمالار مەن ەنەرگيا تاريفتەرىنىڭ ليبەراليزاتسياسى ينفلياتسياعا قىسىم جاساۋدا. سۋمنىڭ بىرتىندەپ السىرەۋى (دەۆالۆاتسيالىق ءۇردىس) ىشكى نارىقتاعى يمپورتتىق شيكىزات پەن تاۋارلاردى قىمباتتاتادى. دەگەنمەن، التىن ەكسپورتى مەن جوعارى پايىزدىق مولشەرلەمە سۋمدى كۇرت قۇلدىراۋدان ساقتاپ، ينفلياتسيانى بىرتىندەپ تەجەۋگە كومەكتەسۋدە.

قىرعىزستان (سوم — KGS) ۆاليۋتا باعامىنىڭ رەجيمى ەركىن وزگەرمەلى باعام (ورتالىق بانكتىڭ ينتەرۆەنتسيالارىمەن). ينفلياتسياعا اسەر ەتۋ مەحانيزمى مەن ەرەكشەلىگى: قىرعىز ەكونوميكاسى يمپورتقا وتە جوعارى دەڭگەيدە تاۋەلدى (تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ باسىم بولىگى شەتەلدەن كەلەدى). سومنىڭ تۇراقتىلىعى ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ اقشا اۋدارىمدارى مەن رەەكسپورت كولەمىنە بايلانىستى. سوم باعامى ءسال السىرەسە، ىشكى نارىقتاعى باعالار بىردەن كوتەرىلەدى، ال سوڭعى كەزەڭدەگى سومنىڭ سالىستىرمالى تۇراقتىلىعى ينفلياتسيانى ءبىر تاڭبالى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋدىڭ نەگىزگى كەپىلىنە اينالدى.

تۇرىكمەنستان (مانات — TMT) ۆاليۋتا باعامىنىڭ رەجيمى قاتاڭ تىركەلگەن رەسمي باعام (جانە بەيرەسمي «قارا نارىق» باعامى). ينفلياتسياعا اسەر ەتۋ مەحانيزمى مەن ەرەكشەلىگى: تۇرىكمەن ماناتىنىڭ رەسمي باعامى جىلدار بويى وزگەرىسسىز ۇستالىپ تۇرعانىمەن، ىشكى نارىقتاعى باعالار بەيرەسمي نارىقتاعى دوللار باعامىنا قاراي قالىپتاسادى. رەسمي ستاتيستيكا ينفلياتسيانى تومەن كورسەتكەنىمەن، ناقتى ەكونوميكادا ۆاليۋتالىق شەكتەۋلەر مەن يمپورتتىق تاۋارلار تاپشىلىعى باعانىڭ قۇبىلمالىلىعىن ساقتاپ وتىر.

ورتالىق ازياداعى ماكروەكونوميكالىق احۋالدى سالىستىرا كەلە، قازاقستان مەن قىرعىزستان ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋدا نارىقتىق قۇرالدار مەن ۆاليۋتا باعامىنىڭ يكەمدىلىگىنە سۇيەنسە، وزبەكستان قۇرىلىمدىق رەفورمالار مەن باعانى ىرىقتاندىرۋ كەزەڭىنەن وتۋدە، ال تۇرىكمەنستان اكىمشىلىك-رەتتەۋشىلىك تەتىكتەرگە باسىمدىق بەرەدى. قازاقستان ءۇشىن الداعى 2027 جىلعى باستى مىندەت — تەڭگەنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاي وتىرىپ، ەكونوميكانى دەفلياتسيالىق توقىراۋعا ۇرىندىرماي، 6,5–8,5% ارالىعىنداعى قالىپتى ينفلياتسيالىق دالىزگە شىعارۋ بولىپ تابىلادى. تەڭگە باعامى: «اۋدى جىرتپاي، بالىقتى دا ولتىرمەي» قارا حالىقتىڭ كادەسىنە جاراي بەرسىن دەپ تىلەيىك!

Abai.kz