Jalpy týrki últtarynyng mәdeny damuy, ruhany órleui ejelden bir-birimen tamyrlasyp, salalasyp jatady. Osyghan oray dýniyege kelgen qadau-qadau túlghalary da bir-birinen ýlgi-ónege alyp, ózara kem-ketigin tolyqtyryp, Úly Týran úrpaqtarynyng bay mazmúndy, san-salaly mәdeniyetin qalyptastyryp otyr. Ásirese, búl kýnde kórkem oilau kókjiyegining barynsha keneni barsha qauymgha ýlgi bolarlyqtay. Búlay zor sóileuimizge 20-shy ghasyrdyng tóli bolyp sanalatyn eki alyptyng –qazaq Múhtar Áuezov pen qyrghyz Shynghys Aytmatovtyng әdebiyet әlemindegi qol jetkizgen kesek tabysy sebep bolyp otyr.

     Endi kórpemizge qaray kósile otyryp, eki jazushynyng ómir joly men jasampazdyq jolyna qysqasha zer salyp kórelik. Júrtqa ayan, týrki halyqtarynyng ishinde kóshpeli sharuashylyqpen ainalysatyn qazaq, qyrghyzdyng auyz әdebiyeti barynsha damyghan. Biri әlem halyqtarynda siyrek kezdesetin kesek shygharma — «Manas» eposyn dýniyege әkelse, biri týri mol, mazmúny tereng úlaspaly hisalar tudyryp «jyr tenizi» atandy. Mine, osy san-salaly, bay auyz әdebiyeti — eki jazushynyng da bala kezinen susyndap ósken ruhany azyghy әri jasampazdyqtarynyng qaynar búlaghy boldy. M. Áuezov qolyna qalam alghan kýnnen bastap ómirining sonyna deyin bala kýninen qúlaghyna qúiylyp, kókeyine jattalyp qalghan tughan halqynyng bay auyz әdebiyetin, «Manas» eposyn jalyqpay zerttep, irgeli ghylymy enbekter jazsa, Sh. Aytmatov keyingi әlemdi jalt qaratqan ýzdik shygharmalarynda qazaq, qyrghyzgha ortaq anyzdardy, mifterdi molynan paydalanyp, shygharmasynyng filosofiyalyq quatyn arttyryp, kórkemdik boyauyn qúlpyrta týsti. Sóitip, dәstýr men imperiyalyq órkeniyetting qyspaghynan shyghar jol izdegen kóshpelilerding kýrdeli taghdyry men kýndelikti tirligindegi qayshylyqty astarlap jetkize bildi. Múhtar men Shynghystyng taghy bir úqsastyq jaghy – ekeui de orys tilin jetik mengere otyryp, Batys mәdeniyeti men órkeniyetinen susyndap, shygharmashylyq metodika jaghynan әlemdik standartpen oilaytyn jaghdaygha jetti. Múhtar 1915 jyly Semeydegi múghalim dayarlaytyn seminariyada oqyghan son, 1928 jyly Sankt-Peterburg uniyversiytetining filologiya fakulitetin, odan keyin Tashkenttegi Orta Aziya uniyversiytetining aspiranturasyn tamamdaghan. Al, Shynghys Kenestik nomenklaturanyng otbasynda dýniyege kelip, alghashqy sauatyn oryssha ashady. 1946 jyly Jambyldaghy mal sharuashylyq tehnikumyn ayaqtaghan son, 1956 jyly Mәskeudegi M. Gorikiy atyndaghy joghary әdeby kursta bilimin jalghastyrady. Orys pen Batystyng klassikalyq әdebiyetin meyiri qanghansha susyndaydy. Múhtar kóptegen ghylymy enbekterin orys tilinde jazyp, keybir basty kórkem shygharmalaryn audarmashymen birlese otyryp orys tiline audarsa, Shynghys keyingi әigili roman-povesterin orys tilinde jazdy. Sonymen ekeuining de shygharmashylyq kenistikteri keng bolyp, tanymaldyqtary arta týsti. Týrki tildi halyqtardyng oilau jýiesine әser etip, ruhany jaqyndyghyn arttyra týsumen birge, 20-shy ghasyrdaghy dýniyege әigili әdebiyet alyptaryna ainaldy.

        Eki jazushynyng da ómir joly, shygharmashylyq qalyptasu, tolysu joly búralang boldy. Kenes biyligi әbden ornyghyp alghan song bergen uәdesinen tayyp, ózgeshe oilaytyndar men últtyq maqsat-múraty bar túlghalardy qudalay bastaghanda, keshirimge ie bolyp, memlekettik qúrylysqa at salysqan Alashorda mýsheleri de qudalaugha, tergeuge týsti. 1925 jyly Goloshyokin Qazaqstangha kelip «kishi qazan» jýrgizip, nauqan qyza týsken 1929 jyly jas Múhtar «Alashordashyl, eskilikti kókseushi» degen «qylmyspen» týrmede eki jyl otyrdy. Sonynda, baspa betinde ózining búrynghy tanymynan, kózqarasynan bas tartyp, býkil jasampazdyghyn teriske shygharyp, búdan keyin jana adam bolyp, jana ómirdi etene jyrlaymyn dep sert bergen ashyq hatyn jariyalap, bostandyqqa shyqty.  1937 jyly Kenes Odaghy boyynsha jýrgizilgen Stalindik repressiya kezinde Shynghystyng әkesi Tóreghúl qandy qarmaqqa ilinip, jazyqsyz atyldy da, sәby bala auylgha baryp әjesin panalady. Sonymen qabyrghasy qatpay túryp jetimdik taghdyr jelkelep, әleumettik tensizdikting tepkisin kórip ósti. 1950 jyldardyng basynda Qazaqstanda taghy bir sayasy nauqan jýrgizilip, qazaq ziyalylarynyng basyna kýn tughanda, Múhtar qughyndaugha úshyrap, Mәskeuge qashyp baryp, әreng jan saqtaydy. Al, «Abay», «Abay joly» epopiyalary da qyraghy qyzyl belsendilerding it silikpesine týsip jýrip әreng jaryq kórdi. Áriyne, búghan mysal retinde «Abay» romanynyng birinshi kitabyn baspadan shygharghany ýshin ghalym Beysenbay Kenjebaevting baspanyng diyrektory mindetinen qaldyrylghanyn eske alsaq ta jetkilikti. 1970 jyly Sh. Aytmatovtyng «Aqkeme» povesi jaryq kórgende, kóptegen synshylar «Sosialistik qoghamda tragediya bolmau kerek», degen teoriyany jeleu etip jazushygha uyttana shabuyl jasaydy. Mine, eki alyp eki dәuirde jasasa da, ómir joldary men shygharmashylyq ghúmyrynyng qanshalyq tayghaq-kýdir bolghanyn bayqaymyz. Alayda, búl aiyptau, jala jabu, qudalau, týrme, jetimdik taghdyr, úiymdasqan shabuyl eki alyptyng ensesin týsirip, ezip jibere almady. Qos bәiterek dauylgha qasqaya qarap shyndala, shymyrlana týsti. Múhtar tórt tomdyq epopiya jazyp qoghamdy moyyndatyp, halyqtyng mereyin ósirse, Shynghys «Borandy beket», «Janpida» syndy kesek romandarymen dýniyeni dýr silkindirdi.

          Múhtar men Shynghystyng boyyndaghy taghy bir tamasha qasiyet — ekeui de auyl ýiining әngimesin aityp, jyrtysyn jyrtpay, dýniyege arysy adamzat, berisi týrki halqynyng kózimen qaray bildi. Ásirese, ghasyrlar boyy jalghasyp kele jatqan qazaq-qyrghyz arasyndaghy úly dostyqtyng tamyry tipti de terenge jayyluyna, bauyrmaldyqtyng tipti de kýshengine ózderi bas bolyp ónege-ýlgi kórsetti. Eki elding taghdyryna teng kónil bólip, qiyn-qystau kýnderde últtyq mýddening ýdesinen shygha bildi.

            Ótken ghasyrdyng otyzynshy jyldarynda qyrghyzdan shyqqan sholaq belsendiler kólenkesinen seskendi me, әlde qojasyna jaghynghysy keldi me? Áyteuir, qyrghyzdyng mandayyna bitken ruhany baylyghy, atam zamannan beri kele jatqan aqyl-parasatynyng jauhary –«Manas» eposyn feodalizmning qanjyghasyna baylap berip, sosializmning tórinen alastamaqshy bolady. Sonymen aitys-tartys ýdep, Mәskeuden «Manastyn» taghdyryn belgileytin arnayy komissiya shyghady. Osy kezde Múhtar ózining qoghamda senimsiz adam sanalyp, qylqopyr ýstinde jýrgenine qaramastan, bar kýshin salyp «Manasqa» arasha týsedi. Epostyng kóptegen halyqshyldyq sipat alady degen shumaqtaryn jolma-jol orys tiline audaryp, kәsiby mamandardyng qoldauyna ie bolady. Aqyry tarihy shygharmany qorghap qalyp, halqynyng iygiligine qaytarady. Múhtar Omarhan-úlynyng búl erligi men parasatyn qyrghyzdar kýni býginge deyin auzynan tastamay aityp jýr. Ashtyq, revolusiya, repressiya, tyng iygeru syndy qoghamdyq qozghalystardyng úyasyna ainalyp, Kenestik últ jasau josparynyng laboratoriyasyna ainalghan Qazaqstandaghy jergilikti últ ótken ghasyrdyng sekseninshi jyldaryna kelgende óz elinde otyryp azshylyqqa ainalyp qaldy. Sonymen sol sekseninshi jyldardyng sonynda Kenes Odaghynda kóterilgen jariyalyq, qayta qúru dabylynyng dýmpuimen Qazaqstanda qazaq tilin memlekettik til etip belgileuding ózi talay danghaza daudyng tamyzdyghy boldy. Mine, osy kezde Shynghys bir shette qol qusyryp qarap túrmay, jýrek jardy, әdil sózin KSRO halyq deputattarynyng birinshi sezinde ashyq aitty: «Sosialistik respublikalardyng suverendik pravalary Qazaqstandy da ainalyp ótpeui tiyis. Búl Respublikany jalpygha birdey erejeden erekshe ústaugha bolmaydy. Óitkeni, qazaq halqy osy ólkedegi eng ejelgi etnostyq últtardyng biri retinde, elimizge nan qajet bolghany ýshin, sonday-aq sol maqsatta Europalyq bólekten milliondaghan adamdardyng tyng jerlerge qonys audarghandyghyna, sóitip sonyng nәtiyjesinde bayyrghy halyq pen janadan qonystanushylardyng ara salmaghy shekten tys alshaqtap ketkeni ýshin esh kinәli emes. Al endi qit etse boldy, sol bayyrghy halyqty bir týkpirge tyqsyra beruge bolmaydy ghoy». («Qazaq әdebiyeti» 1989 jyl, №36 san, 4-shi bet).

       Múhtar әrdayym qarbalas jasampazdyqtan uaqyt tauyp, Orta Aziyadaghy Respublikalardyng әdebiyet auqymyn jiti baqylap, kerek kezinde syndarly úsynys-pikirlerin aityp, jana shyqqan jas talanttardy baulyp otyrghan. Búl kýndegi Orta Aziyadan shyqqan әigili jazushylardyng deni M. Áuezovty ózderining ghúlama ústazy sanaydy. Aytmatov býkil týrki tildi halyqtardyng ortaq maqtanyshyna ainaldy. Áriyne, búl mәrtebege eki jazushy da barsha oqyrmandy ózine baurap aluymen birge, ózderimen tili bir, dini bir sapaly qalamgerlerdi demep, artynan ergen shәkirtterin jebep otyrghannan bolsa kerek. Sekseninshi jyldardyng basynda qazaq aqyny Múhtar Shahanovtyng Otyrardyng kýireui turaly jazylghan poemasy jariyalanghanda, atalmysh shygharma turaly eng alghash joghary bagha bergen dualy auyz qalamgerlerding biri Shynghys boldy. Búdan syrt Qazaqstandaghy Ábdijәmil Núrpeyisov, Tahauy Ahtanov, Sherhan Múrtaza, Zeynolla Qabdolov, Zeynolla Serikqaliyev, Núrlan Orazalin qatarly qabyrghaly qalamgerler Shynghyspen shynayy, dostyq, jasampazdyq baylanystaryn ýzbey kelgen. Olardyng arasynda baspasóz betterinde ózara aitylyp kelgen jyly lebizder búl kýnde keyingi úrpaqtar ýshin úmytylmas ýlgi, taptyrmas taghylym bolyp qaldy. Aytmatovtyng qazaq dramaturgi Qaltay Múhamedjanovpen birlesip jazghan «Kóktóbede kezdesu» atty dramasy da talghampaz Batys kórermenining kónilinen shyghyp, әlemdi aralap ketti.

         Múhtar men Shynghys bir dәuirding suretkeri ghana emes, tughan halqynyng jýregine jol tauyp, ystyghyna kýiip, suyghyna tona bilgen túlgha. Olar әrqashan kóz aldaghy kókeytesti mәseleler men bolashaq jónindegi tolghanystaryn, alandaryn jasyrmay, ashyq aita bildi. Aytugha mýmkindik bolmaghanda, kórkem shygharmalarynda astarlap aitty. Múhtar ózining erterekte jazylghan «Qily zaman» povesinde qazaq halqynyng basynan ótken qaraly kýnderdi shynayy beynelep, el basyna kýn tughanda ortagha shyqqan, ajalyn bilse de aryna daq salmaghan azamattardy tebirene jyrlady. Ári patshalyq resey armiyasynyng beyuaz halyqty qynaday qyrghan jauyzdyghyn maydalap-jadaghaylamay, úrpaq esinen kóterilmestey etip surettep berdi. Professor Mekemtas Myrzahmetov «Qazaq әdebiyeti» gazetining 1990 jyly №4 sanynda jariyalanghan kólemdi maqalasynda «Abay», «Abay joly» romanynyng alghashqy qoljazbasynda Patshalyq Reseyding qazaq dalasynda shoqyndyru sayasatyn maqsatty, josparly týrde jýrgizgeni jan-jaqty surettelgenin, biraq keyin shygharmany baspagha ótkizgende redaktordyng qolymen ózgerip, maydalanyp ketkenin jazady. Mine, búdan Áuezovtyng shyndyqty óz zamandastaryna iyin qandyryp aita almasa da, bizderge, bolashaq úrpaqqa amanat etip jazyp qaldyrghan erligin, kóregendigin bayqaymyz. Shynghys ózining «Borandy beket» romanynda últtyq salt-sanadan, dәstýrden, adamdyq qasiyetten júrday býgingi kýnning mәngýrti, ruhany mýgedek Sәbitjan obrazyn tereng realistik túrghyda somdap, imperiyanyng temir qúrsauyndaghy últtyng ruhany azyp-tozuyn ótkenmen shendestire otyryp beynelep beredi. Búl sol zamanda erlikke barabar qúbylys edi.

         Kenes zamanynyng qos tarlany Múhtar men Shynghys ústaz-shәkirt retinde bir-birimen iltipatty shygharmashylyq qarym-qatynasta boldy. Aytmatovtyng atyn shygharghan әigili shygharmasy «Jәmila» eng alghash Áuezovtyng alghysózimen «Jana dýniye» jurnalynda jariyalandy. Osy povesten-aq jas jazushynyng zor bolashaghyn kóre bilgen klassik Múhtar Shynghysty endigi Orta Aziyadaghy týrki tildes halyqtardan shyghatyn eng ýmitti jazushy retinde solshyl baghyttaghy fransuz jazushysy Luy Aragongha tanystyrady. Sonymen kóp ótpey «Jәmila» Luy Aragonnyng audarmasymen Fransiyada jaryq kórdi de Batys oqyrmandaryna jol tartty. Búdan keyin Aytmatovtyng «Tau men dala hikayalary» atty jinaghynyng býkil Kenes Odaghynyng memlekettik syilyghyna ie boluyna ghúlama Áuezovtyng jyly lebizi men tikeley qamqorlyghynyng әseri tiymey qalmady. Keyin shygharmalary dýniyejýzi halyqtarynyng 90 neshe tiline audarylyp, ataghy Shyghys pen Batysty teng dýrildetip túrghan Aytmatov qashanda Múhtardy ózining qúrmetti ústazy sanap, onyng esim-soyyn erekshe iltipatpen atap jýrdi. Pikirimizdi naqtylay týsu ýshin sózdi danqty jazushynyng ózine berip kórelik: «Óz basym ózge elge sapargha shyghyp, ózge júrttyng tabaldyryghyn attay qalsam, әrqashan qasiyet tútyp, ózimmen birge qasterlep ala jýretin eki týrli últtyq asylym bar. Biri — «Manas», biri — Múhtar Áuezov.

       Men qazaqpyn ba, qyrghyzbyn ba?

      Múny bilgisi kelgenderge men Manas jónin, Múhtar Áuezov jayyn aityp berem. Búl ekeui mening qandas halyqtarymnyng mereyi. Osy ekeuine iyek artsam bolghany, jat júrt arasynda jalym kýdireyip shygha keledi». («Múhtar Áuezov taghylymy» jazushy baspasy, 30-bet).

      Shynghystyng osy bir aq jýreginen jaryp shyqqan ataly sózining ózinen-aq onyng ústazyna degen sheksiz qúrmetine, alysty kórip, terenge boylaytyn ýlken parasatyna, «jemis aghashynyng miuasy qansha mol bolsa, sonsha iyilip túrady» degen shyghys danalyghyn boyyna әbden sinirgen kemengerligine tәnti bolamyz.

            Teginde tabighat qansha sarang bolghanymen 20-shy ghasyrgha kelgende týrki últtaryna ýlken jomarttyq jasapty. Nege deysiz ghoy? Ruhaniyat salasyn aitar bolsaq, birneshe ghasyrda bir tuatyn, mәngi qaytalanbas nardyng qos órkeshindey qos alyp túlgha 20-shy ghasyrda qúiryq tistese dýniyege kelip, zamana shejiresine últtyq kodty tanbalap berdi. 20-shy ghasyrdyng aldynghy jartysynda Múhtar Omarhanúly Áuezov epos tudyrghan halqyn epopeya әlemine bastasa, songhy jartysynda Shynghys Tóreghúlúly Aytmatov adamzat aqyl-parasatynyng biyik shynynan kórinip, «Adamzattyng Aytmatovy» atanyp otyr. Áriyne, eki alyptyng dýniyege kelui әste, әldekimder aityp jýrgendey kezdeysoqtyq nemese tanghalarlyq qúbylys emes. Ál-Farabiydi, Mahmúd Qashqariydi, Jýsip Balasaghúniydi, Qorqyt atany, Álisher Nauaidy, Abay Qúnanbayúlyn taghy basqa alyptardyng kindigin kesken qúnarly topyraqtyng jemisi, oishyldan tarshylyq tartyp kórmegen Shyghys dәstýrining zandy jalghasy.

1991 jyly Kenes Odaghy ydyrap, Odaq qúramynda bolghan tuysqan týrki elderi irkes-tirkes tәuelsizdikterin jariyalap, birneshe ghasyrgha sozylghan babalar armany oryndaldy. 1992 jyly Núrsúltan Nazarbaev pen Turgut Ozaldyng bastamasymen Ankarada alghashqy týrkitildes elder basshylarynyng sammiyti ótti. 2009 jyly 3-shi qazanda Qazaqstan, Týrkiya, Ázerbayjan, Qyrghyzstan memleketteri «Nahchyvan kelisimine» qol qoyyp, resmy týrde Týrkitildes memleketterding yntymaqtastyq kenesin qúrdy. Osy keneske 2019-shy jyldan bastap Ózbekstan, Týrikmenstan, Vengriya, Soltýstik Kipr Týrik Respublikasy qatarly elder baqylaushy mәrtebesimen kirdi. 2021 jyly Ystambúl sammiytinde úiymnyng atauy Týrki kenesinen Týrki memleketteri úiymy bolyp ózgertildi. Qazirge deyin mәdeniy-gumanitarlyq yqpaldastyq baghytynda kóptegen júmystar atqarylyp, tómendegidey instituttar dýniyege keldi: 1. TÝRKSOY; 2. Týrki akademiyasy; 3. Týrki mәdeniyeti jәne múrasy qory; 4. Týrki investisiyalyq qory.

     2040-shy jylgha qaray búl úiym Týrki ekonomikalyq odaghyna ainaluy mýmkin. Armandar eshqashan adastyrmaydy. Shyghys pen Batysty, Týstik pen Teristikti tútastyryp, birneshe ghasyr әlemdik tәrtipti qadaghalap kelgen Kók Týrikterding zamany tuyp keledi. Eki ghasyrgha tayau uaqyttan beri osy maqsatqa jetu jolynyng praktikalyq jәne teoriyalyq izdenisteri jalghasyp keledi. Sol maqsat jolynda I. Gasprinskiy, Jýsip Aqshora, Ziya Kókalyp, Mústafa Shoqay, Múhtar Áuezov, Shynghys Aytmatov qatarly qadau-qadau túlghalar sanamyzdy oyatyp, ruhymyzdy týletti. Sayasy erik-jigerimiz nyghayyp, ekonomikamyz qaptaldasa órlep, dәstýrimiz janghyryp keledi. Týbi bir Týrikting balasy әlemnen óz ornyndy tap!

Abai.kz