جالپى تۇركى ۇلتتارىنىڭ مادەني دامۋى، رۋحاني ورلەۋى ەجەلدەن ءبىر-بىرىمەن تامىرلاسىپ، سالالاسىپ جاتادى. وسىعان وراي دۇنيەگە كەلگەن قاداۋ-قاداۋ تۇلعالارى دا ءبىر-بىرىنەن ۇلگى-ونەگە الىپ، ءوزارا كەم-كەتىگىن تولىقتىرىپ، ۇلى ءتۇران ۇرپاقتارىنىڭ باي مازمۇندى، سان-سالالى مادەنيەتىن قالىپتاستىرىپ وتىر. اسىرەسە، بۇل كۇندە كوركەم ويلاۋ كوكجيەگىنىڭ بارىنشا كەڭەيۋى بارشا قاۋىمعا ۇلگى بولارلىقتاي. بۇلاي زور سويلەۋىمىزگە 20-شى عاسىردىڭ ءتولى بولىپ سانالاتىن ەكى الىپتىڭ –قازاق مۇحتار اۋەزوۆ پەن قىرعىز شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ادەبيەت الەمىندەگى قول جەتكىزگەن كەسەك تابىسى سەبەپ بولىپ وتىر.

     ەندى كورپەمىزگە قاراي كوسىلە وتىرىپ، ەكى جازۋشىنىڭ ءومىر جولى مەن جاسامپازدىق جولىنا قىسقاشا زەر سالىپ كورەلىك. جۇرتقا ايان، تۇركى حالىقتارىنىڭ ىشىندە كوشپەلى شارۋاشىلىقپەن اينالىساتىن قازاق، قىرعىزدىڭ اۋىز ادەبيەتى بارىنشا دامىعان. ءبىرى الەم حالىقتارىندا سيرەك كەزدەسەتىن كەسەك شىعارما — «ماناس» ەپوسىن دۇنيەگە اكەلسە، ءبىرى ءتۇرى مول، مازمۇنى تەرەڭ ۇلاسپالى حيسالار تۋدىرىپ «جىر تەڭىزى» اتاندى. مىنە، وسى سان-سالالى، باي اۋىز ادەبيەتى — ەكى جازۋشىنىڭ دا بالا كەزىنەن سۋسىنداپ وسكەن رۋحاني ازىعى ءارى جاسامپازدىقتارىنىڭ قاينار بۇلاعى بولدى. م. اۋەزوۆ قولىنا قالام العان كۇننەن باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن بالا كۇنىنەن قۇلاعىنا قۇيىلىپ، كوكەيىنە جاتتالىپ قالعان تۋعان حالقىنىڭ باي اۋىز ادەبيەتىن، «ماناس» ەپوسىن جالىقپاي زەرتتەپ، ىرگەلى عىلىمي ەڭبەكتەر جازسا، ش. ايتماتوۆ كەيىنگى الەمدى جالت قاراتقان ۇزدىك شىعارمالارىندا قازاق، قىرعىزعا ورتاق اڭىزداردى، ميفتەردى مولىنان پايدالانىپ، شىعارماسىنىڭ فيلوسوفيالىق قۋاتىن ارتتىرىپ، كوركەمدىك بوياۋىن قۇلپىرتا ءتۇستى. ءسويتىپ، ءداستۇر مەن يمپەريالىق وركەنيەتتىڭ قىسپاعىنان شىعار جول ىزدەگەن كوشپەلىلەردىڭ كۇردەلى تاعدىرى مەن كۇندەلىكتى تىرلىگىندەگى قايشىلىقتى استارلاپ جەتكىزە ءبىلدى. مۇحتار مەن شىڭعىستىڭ تاعى ءبىر ۇقساستىق جاعى – ەكەۋى دە ورىس ءتىلىن جەتىك مەڭگەرە وتىرىپ، باتىس مادەنيەتى مەن وركەنيەتىنەن سۋسىنداپ، شىعارماشىلىق مەتوديكا جاعىنان الەمدىك ستاندارتپەن ويلايتىن جاعدايعا جەتتى. مۇحتار 1915 جىلى سەمەيدەگى مۇعالىم دايارلايتىن سەميناريادا وقىعان سوڭ، 1928 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن، ودان كەيىن تاشكەنتتەگى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن تامامداعان. ال، شىڭعىس كەڭەستىك نومەنكلاتۋرانىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپ، العاشقى ساۋاتىن ورىسشا اشادى. 1946 جىلى جامبىلداعى مال شارۋاشىلىق تەحنيكۋمىن اياقتاعان سوڭ، 1956 جىلى ماسكەۋدەگى م. گوركي اتىنداعى جوعارى ادەبي كۋرستا ءبىلىمىن جالعاستىرادى. ورىس پەن باتىستىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىن مەيىرى قانعانشا سۋسىندايدى. مۇحتار كوپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتەرىن ورىس تىلىندە جازىپ، كەيبىر باستى كوركەم شىعارمالارىن اۋدارماشىمەن بىرلەسە وتىرىپ ورىس تىلىنە اۋدارسا، شىڭعىس كەيىنگى ايگىلى رومان-پوۆەستەرىن ورىس تىلىندە جازدى. سونىمەن ەكەۋىنىڭ دە شىعارماشىلىق كەڭىستىكتەرى كەڭ بولىپ، تانىمالدىقتارى ارتا ءتۇستى. تۇركى ءتىلدى حالىقتاردىڭ ويلاۋ جۇيەسىنە اسەر ەتىپ، رۋحاني جاقىندىعىن ارتتىرا تۇسۋمەن بىرگە، 20-شى عاسىرداعى دۇنيەگە ايگىلى ادەبيەت الىپتارىنا اينالدى.

        ەكى جازۋشىنىڭ دا ءومىر جولى، شىعارماشىلىق قالىپتاسۋ، تولىسۋ جولى بۇرالاڭ بولدى. كەڭەس بيلىگى ابدەن ورنىعىپ العان سوڭ بەرگەن ۋادەسىنەن تايىپ، وزگەشە ويلايتىندار مەن ۇلتتىق ماقسات-مۇراتى بار تۇلعالاردى قۋدالاي باستاعاندا، كەشىرىمگە يە بولىپ، مەملەكەتتىك قۇرىلىسقا ات سالىسقان الاشوردا مۇشەلەرى دە قۋدالاۋعا، تەرگەۋگە ءتۇستى. 1925 جىلى گولوششيوكين قازاقستانعا كەلىپ «كىشى قازان» جۇرگىزىپ، ناۋقان قىزا تۇسكەن 1929 جىلى جاس مۇحتار «الاشورداشىل، ەسكىلىكتى كوكسەۋشى» دەگەن «قىلمىسپەن» تۇرمەدە ەكى جىل وتىردى. سوڭىندا، باسپا بەتىندە ءوزىنىڭ بۇرىنعى تانىمىنان، كوزقاراسىنان باس تارتىپ، بۇكىل جاسامپازدىعىن تەرىسكە شىعارىپ، بۇدان كەيىن جاڭا ادام بولىپ، جاڭا ءومىردى ەتەنە جىرلايمىن دەپ سەرت بەرگەن اشىق حاتىن جاريالاپ، بوستاندىققا شىقتى.  1937 جىلى كەڭەس وداعى بويىنشا جۇرگىزىلگەن ستاليندىك رەپرەسسيا كەزىندە شىڭعىستىڭ اكەسى تورەعۇل قاندى قارماققا ءىلىنىپ، جازىقسىز اتىلدى دا، ءسابي بالا اۋىلعا بارىپ اجەسىن پانالادى. سونىمەن قابىرعاسى قاتپاي تۇرىپ جەتىمدىك تاعدىر جەلكەلەپ، الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتىڭ تەپكىسىن كورىپ ءوستى. 1950 جىلداردىڭ باسىندا قازاقستاندا تاعى ءبىر ساياسي ناۋقان جۇرگىزىلىپ، قازاق زيالىلارىنىڭ باسىنا كۇن تۋعاندا، مۇحتار قۋعىنداۋعا ۇشىراپ، ماسكەۋگە قاشىپ بارىپ، ارەڭ جان ساقتايدى. ال، «اباي»، «اباي جولى» ەپوپيالارى دا قىراعى قىزىل بەلسەندىلەردىڭ يت سىلىكپەسىنە ءتۇسىپ ءجۇرىپ ارەڭ جارىق كوردى. ارينە، بۇعان مىسال رەتىندە «اباي» رومانىنىڭ ءبىرىنشى كىتابىن باسپادان شىعارعانى ءۇشىن عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ باسپانىڭ ديرەكتورى مىندەتىنەن قالدىرىلعانىن ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى. 1970 جىلى ش. ايتماتوۆتىڭ «اقكەمە» پوۆەسى جارىق كورگەندە، كوپتەگەن سىنشىلار «سوتسياليستىك قوعامدا تراگەديا بولماۋ كەرەك»، دەگەن تەوريانى جەلەۋ ەتىپ جازۋشىعا ۋىتتانا شابۋىل جاسايدى. مىنە، ەكى الىپ ەكى داۋىردە جاساسا دا، ءومىر جولدارى مەن شىعارماشىلىق عۇمىرىنىڭ قانشالىق تايعاق-كۇدىر بولعانىن بايقايمىز. الايدا، بۇل ايىپتاۋ، جالا جابۋ، قۋدالاۋ، تۇرمە، جەتىمدىك تاعدىر، ۇيىمداسقان شابۋىل ەكى الىپتىڭ ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ، ەزىپ جىبەرە المادى. قوس بايتەرەك داۋىلعا قاسقايا قاراپ شىڭدالا، شىمىرلانا ءتۇستى. مۇحتار ءتورت تومدىق ەپوپيا جازىپ قوعامدى مويىنداتىپ، حالىقتىڭ مەرەيىن وسىرسە، شىڭعىس «بوراندى بەكەت»، «جانپيدا» سىندى كەسەك روماندارىمەن دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىردى.

          مۇحتار مەن شىڭعىستىڭ بويىنداعى تاعى ءبىر تاماشا قاسيەت — ەكەۋى دە اۋىل ءۇيىنىڭ اڭگىمەسىن ايتىپ، جىرتىسىن جىرتپاي، دۇنيەگە ارىسى ادامزات، بەرىسى تۇركى حالقىنىڭ كوزىمەن قاراي ءبىلدى. اسىرەسە، عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان قازاق-قىرعىز اراسىنداعى ۇلى دوستىقتىڭ تامىرى ءتىپتى دە تەرەڭگە جايىلۋىنا، باۋىرمالدىقتىڭ ءتىپتى دە كۇشەيۋىنە وزدەرى باس بولىپ ونەگە-ۇلگى كورسەتتى. ەكى ەلدىڭ تاعدىرىنا تەڭ كوڭىل ءبولىپ، قيىن-قىستاۋ كۇندەردە ۇلتتىق مۇددەنىڭ ۇدەسىنەن شىعا ءبىلدى.

            وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا قىرعىزدان شىققان شولاق بەلسەندىلەر كولەڭكەسىنەن سەسكەندى مە، الدە قوجاسىنا جاعىنعىسى كەلدى مە؟ ايتەۋىر، قىرعىزدىڭ ماڭدايىنا بىتكەن رۋحاني بايلىعى، اتام زاماننان بەرى كەلە جاتقان اقىل-پاراساتىنىڭ جاۋھارى –«ماناس» ەپوسىن فەوداليزمنىڭ قانجىعاسىنا بايلاپ بەرىپ، ءسوتسياليزمنىڭ تورىنەن الاستاماقشى بولادى. سونىمەن ايتىس-تارتىس ۇدەپ، ماسكەۋدەن «ماناستىڭ» تاعدىرىن بەلگىلەيتىن ارنايى كوميسسيا شىعادى. وسى كەزدە مۇحتار ءوزىنىڭ قوعامدا سەنىمسىز ادام سانالىپ، قىلقوپىر ۇستىندە جۇرگەنىنە قاراماستان، بار كۇشىن سالىپ «ماناسقا» اراشا تۇسەدى. ەپوستىڭ كوپتەگەن حالىقشىلدىق سيپات الادى دەگەن شۋماقتارىن جولما-جول ورىس تىلىنە اۋدارىپ، كاسىبي مامانداردىڭ قولداۋىنا يە بولادى. اقىرى تاريحي شىعارمانى قورعاپ قالىپ، حالقىنىڭ يگىلىگىنە قايتارادى. مۇحتار ومارحان-ۇلىنىڭ بۇل ەرلىگى مەن پاراساتىن قىرعىزدار كۇنى بۇگىنگە دەيىن اۋزىنان تاستاماي ايتىپ ءجۇر. اشتىق، رەۆوليۋتسيا، رەپرەسسيا، تىڭ يگەرۋ سىندى قوعامدىق قوزعالىستاردىڭ ۇياسىنا اينالىپ، كەڭەستىك ۇلت جاساۋ جوسپارىنىڭ لابوراتورياسىنا اينالعان قازاقستانداعى جەرگىلىكتى ۇلت وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنا كەلگەندە ءوز ەلىندە وتىرىپ ازشىلىققا اينالىپ قالدى. سونىمەن سول سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا كەڭەس وداعىندا كوتەرىلگەن جاريالىق، قايتا قۇرۋ دابىلىنىڭ دۇمپۋىمەن قازاقستاندا قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل ەتىپ بەلگىلەۋدىڭ ءوزى تالاي داڭعازا داۋدىڭ تامىزدىعى بولدى. مىنە، وسى كەزدە شىڭعىس ءبىر شەتتە قول قۋسىرىپ قاراپ تۇرماي، جۇرەك جاردى، ءادىل ءسوزىن كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىرىنشى سەزىندە اشىق ايتتى: «سوتسياليستىك رەسپۋبليكالاردىڭ سۋۆەرەندىك پراۆالارى قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەۋى ءتيىس. بۇل رەسپۋبليكانى جالپىعا بىردەي ەرەجەدەن ەرەكشە ۇستاۋعا بولمايدى. ويتكەنى، قازاق حالقى وسى ولكەدەگى ەڭ ەجەلگى ەتنوستىق ۇلتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە، ەلىمىزگە نان قاجەت بولعانى ءۇشىن، سونداي-اق سول ماقساتتا ەۋروپالىق بولەكتەن ميلليونداعان ادامداردىڭ تىڭ جەرلەرگە قونىس اۋدارعاندىعىنا، ءسويتىپ سونىڭ ناتيجەسىندە بايىرعى حالىق پەن جاڭادان قونىستانۋشىلاردىڭ ارا سالماعى شەكتەن تىس الشاقتاپ كەتكەنى ءۇشىن ەش كىنالى ەمەس. ال ەندى قيت ەتسە بولدى، سول بايىرعى حالىقتى ءبىر تۇكپىرگە تىقسىرا بەرۋگە بولمايدى عوي». («قازاق ادەبيەتى» 1989 جىل، №36 سان، 4-ءشى بەت).

       مۇحتار ءاردايىم قاربالاس جاسامپازدىقتان ۋاقىت تاۋىپ، ورتا ازياداعى رەسپۋبليكالاردىڭ ادەبيەت اۋقىمىن ءجىتى باقىلاپ، كەرەك كەزىندە سىندارلى ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ايتىپ، جاڭا شىققان جاس تالانتتاردى باۋلىپ وتىرعان. بۇل كۇندەگى ورتا ازيادان شىققان ايگىلى جازۋشىلاردىڭ دەنى م. اۋەزوۆتى وزدەرىنىڭ عۇلاما ۇستازى سانايدى. ايتماتوۆ بۇكىل تۇركى ءتىلدى حالىقتاردىڭ ورتاق ماقتانىشىنا اينالدى. ارينە، بۇل مارتەبەگە ەكى جازۋشى دا بارشا وقىرماندى وزىنە باۋراپ الۋىمەن بىرگە، وزدەرىمەن ءتىلى ءبىر، ءدىنى ءبىر ساپالى قالامگەرلەردى دەمەپ، ارتىنان ەرگەن شاكىرتتەرىن جەبەپ وتىرعاننان بولسا كەرەك. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاق اقىنى مۇحتار شاحانوۆتىڭ وتىراردىڭ كۇيرەۋى تۋرالى جازىلعان پوەماسى جاريالانعاندا، اتالمىش شىعارما تۋرالى ەڭ العاش جوعارى باعا بەرگەن دۋالى اۋىز قالامگەرلەردىڭ ءبىرى شىڭعىس بولدى. بۇدان سىرت قازاقستانداعى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ، تاحاۋي احتانوۆ، شەرحان مۇرتازا، زەينوللا قابدولوۆ، زەينوللا سەرىكقاليەۆ، نۇرلان ورازالين قاتارلى قابىرعالى قالامگەرلەر شىڭعىسپەن شىنايى، دوستىق، جاسامپازدىق بايلانىستارىن ۇزبەي كەلگەن. ولاردىڭ اراسىندا ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءوزارا ايتىلىپ كەلگەن جىلى لەبىزدەر بۇل كۇندە كەيىنگى ۇرپاقتار ءۇشىن ۇمىتىلماس ۇلگى، تاپتىرماس تاعىلىم بولىپ قالدى. ايتماتوۆتىڭ قازاق دراماتۋرگى قالتاي مۇحامەدجانوۆپەن بىرلەسىپ جازعان «كوكتوبەدە كەزدەسۋ» اتتى دراماسى دا تالعامپاز باتىس كورەرمەنىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ، الەمدى ارالاپ كەتتى.

         مۇحتار مەن شىڭعىس ءبىر ءداۋىردىڭ سۋرەتكەرى عانا ەمەس، تۋعان حالقىنىڭ جۇرەگىنە جول تاۋىپ، ىستىعىنا كۇيىپ، سۋىعىنا توڭا بىلگەن تۇلعا. ولار ارقاشان كوز الداعى كوكەيتەستى ماسەلەلەر مەن بولاشاق جونىندەگى تولعانىستارىن، الاڭدارىن جاسىرماي، اشىق ايتا ءبىلدى. ايتۋعا مۇمكىندىك بولماعاندا، كوركەم شىعارمالارىندا استارلاپ ايتتى. مۇحتار ءوزىنىڭ ەرتەرەكتە جازىلعان «قيلى زامان» پوۆەسىندە قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن قارالى كۇندەردى شىنايى بەينەلەپ، ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ورتاعا شىققان، اجالىن بىلسە دە ارىنا داق سالماعان ازاماتتاردى تەبىرەنە جىرلادى. ءارى پاتشالىق رەسەي ارمياسىنىڭ بەيۋاز حالىقتى قىناداي قىرعان جاۋىزدىعىن مايدالاپ-جاداعايلاماي، ۇرپاق ەسىنەن كوتەرىلمەستەي ەتىپ سۋرەتتەپ بەردى. پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1990 جىلى №4 سانىندا جاريالانعان كولەمدى ماقالاسىندا «اباي»، «اباي جولى» رومانىنىڭ العاشقى قولجازباسىندا پاتشالىق رەسەيدىڭ قازاق دالاسىندا شوقىندىرۋ ساياساتىن ماقساتتى، جوسپارلى تۇردە جۇرگىزگەنى جان-جاقتى سۋرەتتەلگەنىن، بىراق كەيىن شىعارمانى باسپاعا وتكىزگەندە رەداكتوردىڭ قولىمەن وزگەرىپ، مايدالانىپ كەتكەنىن جازادى. مىنە، بۇدان اۋەزوۆتىڭ شىندىقتى ءوز زامانداستارىنا ءيىن قاندىرىپ ايتا الماسا دا، بىزدەرگە، بولاشاق ۇرپاققا امانات ەتىپ جازىپ قالدىرعان ەرلىگىن، كورەگەندىگىن بايقايمىز. شىڭعىس ءوزىنىڭ «بوراندى بەكەت» رومانىندا ۇلتتىق سالت-سانادان، داستۇردەن، ادامدىق قاسيەتتەن جۇرداي بۇگىنگى كۇننىڭ ماڭگۇرتى، رۋحاني مۇگەدەك ءسابيتجان وبرازىن تەرەڭ رەاليستىك تۇرعىدا سومداپ، يمپەريانىڭ تەمىر قۇرساۋىنداعى ۇلتتىڭ رۋحاني ازىپ-توزۋىن وتكەنمەن شەندەستىرە وتىرىپ بەينەلەپ بەرەدى. بۇل سول زاماندا ەرلىككە بارابار قۇبىلىس ەدى.

         كەڭەس زامانىنىڭ قوس تارلانى مۇحتار مەن شىڭعىس ۇستاز-شاكىرت رەتىندە ءبىر-بىرىمەن ءىلتيپاتتى شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناستا بولدى. ايتماتوۆتىڭ اتىن شىعارعان ايگىلى شىعارماسى «ءجاميلا» ەڭ العاش اۋەزوۆتىڭ العىسوزىمەن «جاڭا دۇنيە» جۋرنالىندا جاريالاندى. وسى پوۆەستەن-اق جاس جازۋشىنىڭ زور بولاشاعىن كورە بىلگەن كلاسسيك مۇحتار شىڭعىستى ەندىگى ورتا ازياداعى تۇركى تىلدەس حالىقتاردان شىعاتىن ەڭ ءۇمىتتى جازۋشى رەتىندە سولشىل باعىتتاعى فرانتسۋز جازۋشىسى لۋي اراگونعا تانىستىرادى. سونىمەن كوپ وتپەي «ءجاميلا» لۋي اراگوننىڭ اۋدارماسىمەن فرانتسيادا جارىق كوردى دە باتىس وقىرماندارىنا جول تارتتى. بۇدان كەيىن ايتماتوۆتىڭ «تاۋ مەن دالا حيكايالارى» اتتى جيناعىنىڭ بۇكىل كەڭەس وداعىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولۋىنا عۇلاما اۋەزوۆتىڭ جىلى لەبىزى مەن تىكەلەي قامقورلىعىنىڭ اسەرى تيمەي قالمادى. كەيىن شىعارمالارى دۇنيەجۇزى حالىقتارىنىڭ 90 نەشە تىلىنە اۋدارىلىپ، اتاعى شىعىس پەن باتىستى تەڭ دۇرىلدەتىپ تۇرعان ايتماتوۆ قاشاندا مۇحتاردى ءوزىنىڭ قۇرمەتتى ۇستازى ساناپ، ونىڭ ەسىم-سويىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن اتاپ ءجۇردى. پىكىرىمىزدى ناقتىلاي ءتۇسۋ ءۇشىن ءسوزدى داڭقتى جازۋشىنىڭ وزىنە بەرىپ كورەلىك: «ءوز باسىم وزگە ەلگە ساپارعا شىعىپ، وزگە جۇرتتىڭ تابالدىرىعىن اتتاي قالسام، ارقاشان قاسيەت تۇتىپ، وزىممەن بىرگە قاستەرلەپ الا جۇرەتىن ەكى ءتۇرلى ۇلتتىق اسىلىم بار. ءبىرى — «ماناس»، ءبىرى — مۇحتار اۋەزوۆ.

       مەن قازاقپىن با، قىرعىزبىن با؟

      مۇنى بىلگىسى كەلگەندەرگە مەن ماناس ءجونىن، مۇحتار اۋەزوۆ جايىن ايتىپ بەرەم. بۇل ەكەۋى مەنىڭ قانداس حالىقتارىمنىڭ مەرەيى. وسى ەكەۋىنە يەك ارتسام بولعانى، جات جۇرت اراسىندا جالىم كۇدىرەيىپ شىعا كەلەدى». («مۇحتار اۋەزوۆ تاعىلىمى» جازۋشى باسپاسى، 30-بەت).

      شىڭعىستىڭ وسى ءبىر اق جۇرەگىنەن جارىپ شىققان اتالى ءسوزىنىڭ وزىنەن-اق ونىڭ ۇستازىنا دەگەن شەكسىز قۇرمەتىنە، الىستى كورىپ، تەرەڭگە بويلايتىن ۇلكەن پاراساتىنا، «جەمىس اعاشىنىڭ ميۋاسى قانشا مول بولسا، سونشا ءيىلىپ تۇرادى» دەگەن شىعىس دانالىعىن بويىنا ابدەن سىڭىرگەن كەمەڭگەرلىگىنە ءتانتى بولامىز.

            تەگىندە تابيعات قانشا ساراڭ بولعانىمەن 20-شى عاسىرعا كەلگەندە تۇركى ۇلتتارىنا ۇلكەن جومارتتىق جاساپتى. نەگە دەيسىز عوي؟ رۋحانيات سالاسىن ايتار بولساق، بىرنەشە عاسىردا ءبىر تۋاتىن، ماڭگى قايتالانباس ناردىڭ قوس وركەشىندەي قوس الىپ تۇلعا 20-شى عاسىردا قۇيرىق تىستەسە دۇنيەگە كەلىپ، زامانا شەجىرەسىنە ۇلتتىق كودتى تاڭبالاپ بەردى. 20-شى عاسىردىڭ الدىڭعى جارتىسىندا مۇحتار ومارحانۇلى اۋەزوۆ ەپوس تۋدىرعان حالقىن ەپوپەيا الەمىنە باستاسا، سوڭعى جارتىسىندا شىڭعىس تورەعۇلۇلى ايتماتوۆ ادامزات اقىل-پاراساتىنىڭ بيىك شىڭىنان كورىنىپ، «ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» اتانىپ وتىر. ارينە، ەكى الىپتىڭ دۇنيەگە كەلۋى استە، الدەكىمدەر ايتىپ جۇرگەندەي كەزدەيسوقتىق نەمەسە تاڭعالارلىق قۇبىلىس ەمەس. ءال-ءفارابيدى، ماحمۇد قاشقاريدى، ءجۇسىپ بالاساعۇنيدى، قورقىت اتانى، الىشەر ناۋايدى، اباي قۇنانبايۇلىن تاعى باسقا الىپتاردىڭ كىندىگىن كەسكەن قۇنارلى توپىراقتىڭ جەمىسى، ويشىلدان تارشىلىق تارتىپ كورمەگەن شىعىس ءداستۇرىنىڭ زاڭدى جالعاسى.

1991 جىلى كەڭەس وداعى ىدىراپ، وداق قۇرامىندا بولعان تۋىسقان تۇركى ەلدەرى ىركەس-تىركەس تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاپ، بىرنەشە عاسىرعا سوزىلعان بابالار ارمانى ورىندالدى. 1992 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن تۋرگۋت وزالدىڭ باستاماسىمەن انكارادا العاشقى تۇركىتىلدەس ەلدەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتى ءوتتى. 2009 جىلى 3-ءشى قازاندا قازاقستان، تۇركيا، ازەربايجان، قىرعىزستان مەملەكەتتەرى «ناحچىۆان كەلىسىمىنە» قول قويىپ، رەسمي تۇردە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىن قۇردى. وسى كەڭەسكە 2019-شى جىلدان باستاپ وزبەكستان، تۇرىكمەنستان، ۆەنگريا، سولتۇستىك كيپر تۇرىك رەسپۋبليكاسى قاتارلى ەلدەر باقىلاۋشى مارتەبەسىمەن كىردى. 2021 جىلى ىستامبۇل سامميتىندە ۇيىمنىڭ اتاۋى تۇركى كەڭەسىنەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى بولىپ وزگەرتىلدى. قازىرگە دەيىن مادەني-گۋمانيتارلىق ىقپالداستىق باعىتىندا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلىپ، تومەندەگىدەي ينستيتۋتتار دۇنيەگە كەلدى: 1. تۇركسوي; 2. تۇركى اكادەمياسى; 3. تۇركى مادەنيەتى جانە مۇراسى قورى; 4. تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورى.

     2040-شى جىلعا قاراي بۇل ۇيىم تۇركى ەكونوميكالىق وداعىنا اينالۋى مۇمكىن. ارماندار ەشقاشان اداستىرمايدى. شىعىس پەن باتىستى، تۇستىك پەن تەرىستىكتى تۇتاستىرىپ، بىرنەشە عاسىر الەمدىك ءتارتىپتى قاداعالاپ كەلگەن كوك تۇرىكتەردىڭ زامانى تۋىپ كەلەدى. ەكى عاسىرعا تاياۋ ۋاقىتتان بەرى وسى ماقساتقا جەتۋ جولىنىڭ پراكتيكالىق جانە تەوريالىق ىزدەنىستەرى جالعاسىپ كەلەدى. سول ماقسات جولىندا ي. گاسپرينسكي، ءجۇسىپ اقشورا، زيا كوكالىپ، مۇستافا شوقاي، مۇحتار اۋەزوۆ، شىڭعىس ايتماتوۆ قاتارلى قاداۋ-قاداۋ تۇلعالار سانامىزدى وياتىپ، رۋحىمىزدى تۇلەتتى. ساياسي ەرىك-جىگەرىمىز نىعايىپ، ەكونوميكامىز قاپتالداسا ورلەپ، ءداستۇرىمىز جاڭعىرىپ كەلەدى. ءتۇبى ءبىر تۇرىكتىڭ بالاسى الەمنەن ءوز ورنىڭدى تاپ!

Abai.kz