Songhy jyldary әlemdegi geosayasy túraqsyzdyq, soghys oshaqtary, ekonomikalyq qiyndyqtar men sayasy ózgerister kóptegen elderge kóshi-qon jaghdayyn qayta qaraugha mәjbýr etti. Qazaqstan da búl ýderisterden tys qalghan joq. Ásirese, Reseydegi songhy jyldardaghy sayasy jәne әleumettik ózgeristerden keyin Qazaqstangha uaqytsha nemese túraqty qonys audarushylar sany artty.

Biraq, olardyng kim ekenine, qanday kózqaras ústanatynyna, zangha qúrmetine jәne qoghamgha yqpalyna jauapkershilikpen qarau kerek. Óitkeni tarih kórsetkendey, baqylausyz kóshi-qon key jaghdayda әleumettik shiyelenisterge, mәdeny qayshylyqtargha jәne sayasy túraqsyzdyqqa әkelui mýmkin.

Qazaqstan – tәuelsiz memleket. Onyng eng basty qúndylyqtary – jerining tútastyghy, últtyq qauipsizdigi, memlekettik tili, tarihy sanasy men qoghamdyq kelisimi. Sondyqtan kóshi-qon sayasaty eng aldymen osy mýddelerge negizdelui tiyis.

Tarihta etnikalyq nemese sayasy ýstemdik iydeyalaryn taratyp, basqa halyqtardyng qúqyghyn moyyndamaghan qozghalystardyng qanday zardap әkelgeni belgili. HH ghasyrda Europadaghy nasistik iydeologiyanyng taraluy milliondaghan adamnyng ómirin qighan ýlken apatqa alyp keldi. Sol siyaqty týrli elderdegi shovinistik kózqarastar qoghamdaghy túraqtylyqty búzghan jaghdaylar da kezdesken.

Mysaly, 2014 jyly Ukrainadaghy Qyrym oqighasy postkenestik kenistiktegi qauipsizdik problemalaryna jana kózqaraspen qaraugha sebep boldy. Sol kezende Resey tarapynan «orystildi halyqtardy qorghau» degen úrandar sayasy qúral retinde qoldanyldy. Búl jaghday kórshi memleketterding últtyq qauipsizdik pen aqparattyq qauipsizdik jaghdayyna erekshe nazar audaruyna sebep boldy.

Qazaqstan ýshin búl oqighalar naqty bir sabaq beredi. El aumaghynda qanday da bir sheteldik radikaldy nemese agressiyalyq sayasy iydeyalardyng taraluyna jol bermeu – kez kelgen memleketting qalypty qúqyghy.

Qazaqstan tarihynda syrttan kelgen әrtýrli sayasy yqpaldardyng qoghamgha әser etken kezenderi boldy. Kenes dәuirinde jýrgizilgen kóshi-qon sayasaty Qazaqstannyng demografiyalyq qúrylymyna ýlken ózgerister engizdi. Tyng iygeru jyldarynda respublikagha jýzdegen myng adam keldi. Búl ekonomikalyq túrghydan naqty bir nәtiyjeler bergenimen, últtyq til, mәdeniyet jәne demografiyalyq tepe-tendik jaghdayyn da tuyndatty.

1991 jyly tәuelsizdik alghannan keyin Qazaqstan ýshin basty mindet – memlekettik negizderdi nyghaytu boldy. Osy jerde últtyq biregeylik pen azamattyq kelisimdi qatar saqtau manyzdy edi.

Býgingi kýnderi, kóshi-qon jaghdayyna asa saq bolu qajet. Eng aldymen – Reseyden kelip jatqan kelimsekterdi qauip retinde qabyldau kerek. Ekinshisi – eshqanday baqylausyz qabyldaugha bolmaydy. Osy últtyq qauipsizdikke keri әser etui yqtimal. Olar, shovinizmmen, nasistik iydeologiyamen qarulanghan adamdar.

Kez kelgen órkeniyetti memleket shekarasyn, kóshi-qon tәrtibin jәne ishki túraqtylyghyn qorghaydy. Mysaly, Europanyng kóptegen elderi songhy jyldary zansyz kóshi-qongha baqylaudy kýsheytti. AQSh ta migrasiyalyq sayasatta últtyq qauipsizdik faktoryna erekshe mәn beredi. Búl – әlemdik tәjiriybe.

Qazaqstangha da jýieli sayasat qajet. Birinshiden, elge kelgen azamattardyng qúqyqtyq mәrtebesi anyq әri ashyq boluy kerek. Ekinshiden, ekstremistik, radikaldy nemese basqa memleketting agressiyalyq iydeologiyasyn nasihattaytyn túlghalargha qatysty zang talaptary qatang oryndaluy tiyis. Sonymen qatar, aqparattyq kenistiktegi syrtqy iydeologiyalyq yqpaldargha qarsy últtyq immuniytet qalyptastyru qajet.

Eng basty qaru – bilimdi, sanaly qogham. Óz tarihyn biletin, memlekettik tilin qúrmetteytin, últtyq mýddeni týsinetin azamat syrttan kelgen kez kelgen teris iydeologiyagha qarsy túra alady.

Qazaqstan eshkimning jauy emes, biraq ózining bolashaghyna jauapty memleket. Elge kelgen әrbir adam Qazaqstan zanyn, mәdeniyetin jәne memlekettiligin qúrmetteui tiyis. Degenmen, Reseyden kelip jatqandardyn, qazaq halqyn, Qazaqstandy qúrmet tútyp jatqanyn әli kýnge kórgen joqpyz. Al, Qazaqstan óz kezeginde adam qúqyghyn saqtay otyryp, últtyq qauipsizdigin qorghaugha mindetti.

Tәuelsizdik – tek shekaramen ólshenbeydi. Ol qoghamdyq sanada, últtyq qúndylyqtarda jәne memleketting óz taghdyryn ózi sheshu qabiletinde kórinedi. Sondyqtan kóshi-qon problemasy emosiyamen demesekte, aqylmen, zanmen jәne últtyq mýdde túrghysynan sheshilui kerek.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz