سوڭعى جىلدارى الەمدەگى گەوساياسي تۇراقسىزدىق، سوعىس وشاقتارى، ەكونوميكالىق قيىندىقتار مەن ساياسي وزگەرىستەر كوپتەگەن ەلدەرگە كوشى-قون جاعدايىن قايتا قاراۋعا ءماجبۇر ەتتى. قازاقستان دا بۇل ۇدەرىستەردەن تىس قالعان جوق. اسىرەسە، رەسەيدەگى سوڭعى جىلدارداعى ساياسي جانە الەۋمەتتىك وزگەرىستەردەن كەيىن قازاقستانعا ۋاقىتشا نەمەسە تۇراقتى قونىس اۋدارۋشىلار سانى ارتتى.

بىراق، ولاردىڭ كىم ەكەنىنە، قانداي كوزقاراس ۇستاناتىنىنا، زاڭعا قۇرمەتىنە جانە قوعامعا ىقپالىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ كەرەك. ويتكەنى تاريح كورسەتكەندەي، باقىلاۋسىز كوشى-قون كەي جاعدايدا الەۋمەتتىك شيەلەنىستەرگە، مادەني قايشىلىقتارعا جانە ساياسي تۇراقسىزدىققا اكەلۋى مۇمكىن.

قازاقستان – تاۋەلسىز مەملەكەت. ونىڭ ەڭ باستى قۇندىلىقتارى – جەرىنىڭ تۇتاستىعى، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى، مەملەكەتتىك ءتىلى، تاريحي ساناسى مەن قوعامدىق كەلىسىمى. سوندىقتان كوشى-قون ساياساتى ەڭ الدىمەن وسى مۇددەلەرگە نەگىزدەلۋى ءتيىس.

تاريحتا ەتنيكالىق نەمەسە ساياسي ۇستەمدىك يدەيالارىن تاراتىپ، باسقا حالىقتاردىڭ قۇقىعىن مويىنداماعان قوزعالىستاردىڭ قانداي زارداپ اكەلگەنى بەلگىلى. حح عاسىردا ەۋروپاداعى ناتسيستىك يدەولوگيانىڭ تارالۋى ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيعان ۇلكەن اپاتقا الىپ كەلدى. سول سياقتى ءتۇرلى ەلدەردەگى شوۆينيستىك كوزقاراستار قوعامداعى تۇراقتىلىقتى بۇزعان جاعدايلار دا كەزدەسكەن.

مىسالى، 2014 جىلى ۋكرايناداعى قىرىم وقيعاسى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنا جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋعا سەبەپ بولدى. سول كەزەڭدە رەسەي تاراپىنان «ءورىستىلدى حالىقتاردى قورعاۋ» دەگەن ۇراندار ساياسي قۇرال رەتىندە قولدانىلدى. بۇل جاعداي كورشى مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك جاعدايىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋىنا سەبەپ بولدى.

قازاقستان ءۇشىن بۇل وقيعالار ناقتى ءبىر ساباق بەرەدى. ەل اۋماعىندا قانداي دا ءبىر شەتەلدىك راديكالدى نەمەسە اگرەسسيالىق ساياسي يدەيالاردىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ قالىپتى قۇقىعى.

قازاقستان تاريحىندا سىرتتان كەلگەن ءارتۇرلى ساياسي ىقپالداردىڭ قوعامعا اسەر ەتكەن كەزەڭدەرى بولدى. كەڭەس داۋىرىندە جۇرگىزىلگەن كوشى-قون ساياساتى قازاقستاننىڭ دەموگرافيالىق قۇرىلىمىنا ۇلكەن وزگەرىستەر ەنگىزدى. تىڭ يگەرۋ جىلدارىندا رەسپۋبليكاعا جۇزدەگەن مىڭ ادام كەلدى. بۇل ەكونوميكالىق تۇرعىدان ناقتى ءبىر ناتيجەلەر بەرگەنىمەن، ۇلتتىق ءتىل، مادەنيەت جانە دەموگرافيالىق تەپە-تەڭدىك جاعدايىن دا تۋىنداتتى.

1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستان ءۇشىن باستى مىندەت – مەملەكەتتىك نەگىزدەردى نىعايتۋ بولدى. وسى جەردە ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن ازاماتتىق كەلىسىمدى قاتار ساقتاۋ ماڭىزدى ەدى.

بۇگىنگى كۇندەرى، كوشى-قون جاعدايىنا اسا ساق بولۋ قاجەت. ەڭ الدىمەن – رەسەيدەن كەلىپ جاتقان كەلىمسەكتەردى قاۋىپ رەتىندە قابىلداۋ كەرەك. ەكىنشىسى – ەشقانداي باقىلاۋسىز قابىلداۋعا بولمايدى. وسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە كەرى اسەر ەتۋى ىقتيمال. ولار، شوۆينيزممەن، ناتسيستىك يدەولوگيامەن قارۋلانعان ادامدار.

كەز كەلگەن وركەنيەتتى مەملەكەت شەكاراسىن، كوشى-قون ءتارتىبىن جانە ىشكى تۇراقتىلىعىن قورعايدى. مىسالى، ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرى سوڭعى جىلدارى زاڭسىز كوشى-قونعا باقىلاۋدى كۇشەيتتى. اقش تا ميگراتسيالىق ساياساتتا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك فاكتورىنا ەرەكشە ءمان بەرەدى. بۇل – الەمدىك تاجىريبە.

قازاقستانعا دا جۇيەلى ساياسات قاجەت. بىرىنشىدەن، ەلگە كەلگەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى انىق ءارى اشىق بولۋى كەرەك. ەكىنشىدەن، ەكسترەميستىك، راديكالدى نەمەسە باسقا مەملەكەتتىڭ اگرەسسيالىق يدەولوگياسىن ناسيحاتتايتىن تۇلعالارعا قاتىستى زاڭ تالاپتارى قاتاڭ ورىندالۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار، اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى سىرتقى يدەولوگيالىق ىقپالدارعا قارسى ۇلتتىق يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋ قاجەت.

ەڭ باستى قارۋ – ءبىلىمدى، سانالى قوعام. ءوز تاريحىن بىلەتىن، مەملەكەتتىك ءتىلىن قۇرمەتتەيتىن، ۇلتتىق مۇددەنى تۇسىنەتىن ازامات سىرتتان كەلگەن كەز كەلگەن تەرىس يدەولوگياعا قارسى تۇرا الادى.

قازاقستان ەشكىمنىڭ جاۋى ەمەس، بىراق ءوزىنىڭ بولاشاعىنا جاۋاپتى مەملەكەت. ەلگە كەلگەن ءاربىر ادام قازاقستان زاڭىن، مادەنيەتىن جانە مەملەكەتتىلىگىن قۇرمەتتەۋى ءتيىس. دەگەنمەن، رەسەيدەن كەلىپ جاتقانداردىڭ، قازاق حالقىن، قازاقستاندى قۇرمەت تۇتىپ جاتقانىن ءالى كۇنگە كورگەن جوقپىز. ال، قازاقستان ءوز كەزەگىندە ادام قۇقىعىن ساقتاي وتىرىپ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋعا مىندەتتى.

تاۋەلسىزدىك – تەك شەكارامەن ولشەنبەيدى. ول قوعامدىق سانادا، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردا جانە مەملەكەتتىڭ ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋ قابىلەتىندە كورىنەدى. سوندىقتان كوشى-قون پروبلەماسى ەموتسيامەن دەمەسەكتە، اقىلمەن، زاڭمەن جانە ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان شەشىلۋى كەرەك.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz