ChJUGE LYaNNYNG 36 ÁSKERY AYLASY 

Qytay әdebiyetining ýsh shynynyng biri sanalatyn «Ýsh patshalyq hikayasy» romanyndaghy ailaker qolbasshy Chjuge Lyannyng esimimen tyghyz baylanysty 36 әskery aila:

1. Týpki maqsatyndy jalghan maqsatpen tasala (Kókti aldap, tenizden ótu). Shyn maqsatyndy býrkenshik perdemen jasyryp ústa. Dúshpannyng saqtyghyn jong ýshin jii jalghan dabyl qaghyp, onyng etin ýiretip al. Sezimtaldyghynan aiyrylghan jau: «Búl maghan qatyssyz, basqa bireuge qatysty» dep oilaytyn bolady.

2. Chjao memleketin qútqaru ýshin Vey memleketin qorshau (Chjaony qútqaru ýshin Veydi qorshau). Quatty jaumen betpe-bet soghysudyng qajeti joq. Onyng ornyna onyng әlsiz odaqtastaryna soqqy bersen, quatty jaudyng da kýshin birtindep sarqyp, әlsiretesin.

3. Ózge bireuding pyshaghymen adam ólimin jasau (Ózge qolmen kisi óltiru). Ózge bireuding qolymen ot kóseudi bildiredi. Jaudyng ishindegi adamdardy óz jaghyna shygharyp, solardyng qolymen jaudyng ishki birligin ydyratyp, azamattyq soghysqa úlastyru.

4. Sharshaghan dúshpandy demalyp otyryp qarsy alu. Jau әskerin ýnemi mazalap, qajytyp, shabuylgha shyghugha iytermele. Al óz әskerindi tynyqtyryp ústa. Jau shayqasqa jetkende býgilip, boldyryp túrady, al sening әskerinning qarymy qaytpaghan, saqaday say bolady.

5. Órtenip jatqan ýidi tonau. Jaudyng ishki alauyzdyghy mejesine jetip, asty-ýstine týsip jatqanda soqqy beru eng tiyimdi sәt. Búl «bóri azyghy boranda» degenge sayady.

6. Shyghysta shu shygharyp, batystan soqqy beru. Jaudyng nazaryn búrys baghytqa audaryp, esin shyghar da, eng әlsiz, qorghansyz túsynan tútqiyldan tiyis.

7. Joqty bar, bardy joq etu. Mýldem bolmaghan jaghdaydy bolghanday etip kórsetip, bos qaueset taratu. Osylaysha jau shynayy ómirdi jalghan qiyal men sandyraqtan ajyrata almay qalady.

8. Jol salyp qoyyp, Chenisan ótkelimen kiru (Dundou arqyly ótu). Úzaq uaqyt boyy esh ziyansyz, әdettegi әreketter jasap, jaudyng kózin ýiret. Sodan keyin kenetten jasyryn esikpen basyp kirip, jaudy jusatyp sal.

9. Jaghada túryp órtke qarau, tauda otyryp jolbarystardyng aiqasyn baqylau. Kóptegen jaularynnyng bir-birimen soghysqanyn syrttay baqylap kýt. Olar bir-birin әbden qyryp, әlsiregende aralasyp, onay oljagha kenel.

10. Kýlkisine pyshaq jasyru. Jaudyng kónilin tauyp, jaghympazdanyp, senimine kir. Al tolyq senimge ie bolghan son, arqasynan pyshaq úr.

11. Shabdaly aghashyn qútqaru ýshin órik aghashyn qúrban etu. Úzaq merzimdi, ýlken maqsatqa jetu ýshin tayaudaghy kishigirim maqsattardy qúrban etudi bildiredi.

12. Mýmkindik tusa, eshkini de úrlap ket (IYkemdi bolu). Negizgi jospardy jýzege asyru barysynda kishigirim de bolsa payda týsetin mýmkindik shyqsa, ýlken-kishi demey, ony da qalt jibermey paydalanyp qalu.

13. Shópti tayaqpen úryp, jylandy ýrkitu. Eshqanday maqsaty joq siyaqty tosyn әreketter jasau arqyly jaudy tanghaldyryp, kýdik tughyz. Osylaysha onyng basyn qatyryp, baghdarynan janyldyr.

14. Sýiekti paydalanyp, ruhty qayta tiriltu. Búryn úmytylghan, eskirgen әdis-aylalardy jana jaghdayda, ózine tiyimdi týrde qayta qoldanu.

15. Jolbarysty taudan anghargha azghyryp týsiru. Jaudy ózine tiyimdi, berik pozisiyasynan azghyryp, alystatyp, negizgi kýsh jinaqtaghan ortalyghynan bólip alu.

16. Búghaulamas búryn bosatyp qoya ber. Búryshqa qamalyp, tyghyryqqa tirelgen jau janúshyra qarsylasyp, óte qauipti bolady. Sol sebepti oghan «qútylugha mýmkindik bar» siyaqty jalghan ýmit berip, keyin onay qúrt.

17. Asyl tasyn alu ýshin kirpish laqtyru. Adamdy arzan oljamen aldap, onyng qolyndaghy ózindikinen birneshe ese qymbat dýniyeni ailamen tartyp alu.

18. Qaraqshylardy qúryqtau ýshin aldymen basshysyn ústa. Eger qaraqshylar toby óte quatty bolyp, al basshysy olardy tek aqshamen nemese qoqan-loqymen ústap túrsa, basshysynyng kózin joysan, top tarqap ketedi nemese saghan baghynady. Al eger top basshysyna adal bolsa, ony óltirgende ósh alu ýshin kýresti odan әri kýsheytui mýmkin (sony eskeru kerek).

19. Qazannyng astynan otty úrlau. Jaudyng eng ómirlik manyzdy resurstaryn (azyq-týlik, qaru-jaraq) qolgha týsirsen, olar әlsirep, soghysu mýmkindiginen aiyrylady.

20. Balyq aulau ýshin sudy laylau. Jaudyng arasynda haos pen shatasu tudyryp, óz maqsatyna jetetin joldy dayyndau.

21. Sikadanyng (shyryldauyqtyn) qabyghyn sypyryp tastau. Ózinning bar ekenindi bildiretin jalghan beyne qaldyryp, jaudyng nazaryn basqa jaqqa audaru әdisi.

22. Úryny ústau ýshin aldymen esikti jap. Jaudy tolyqtay tize býktirip, qolgha týsiru mýmkindigi bolsa, ony der kezinde paydalanu kerek. Soghan tolyq kóz jetkizsen, soghys sozbalangha salynbay tez ayaqtalady.

23. Kórshine shabuyl jasau ýshin alystaghy odaqtas tap. Eger bir tarap belgili bir salada ýstemdik etip túrsa, sol salada dәl astynda túrghan kórshing eng qauipti jauyn. Soghan baylanysty uaqytsha bolsa da alystaghy eng quatty kýshpen odaqtasqan abzal.

24. Gou memleketin basyp alu ýshin qauipsiz joldy tandau (Joldy qaryzgha alyp, Goudy basyp alu). Ortaq jaudy jenu ýshin odaqtasynnyng resursyn paydalan, al jeniske jetkennen keyin sol resursty odaqtasynnyng ózine qarsy qoldan.

25. Ýiding arqalyghyn shirik aghashpen auystyru. Jaudyng ishki qúrylymyn, tәrtibi men erejelerin búzyp, ózgeshele. Olardy ózderi mýldem ýirenbegen, bilmeytin strategiyamen soqqygha jyq.

26. Tura aita almasan, janamalap ait (Tút aghashyn núsqap, týieni qarghau). Kópshilikting ishinen kimdi menzep túrghanyndy ashyq aitpay sóilesen, ol adamdar bir-birin әshkereley almay, jauap ta qaytara almay sasady.

27. Esi auysqanday keyip tanyt, biraq tepe-tendikti joghaltpa. Jau sening týpki oiyndy, syltauyng men maqsatyndy týsine almaytynday etip, ózindi әdeyi aqymaq, mas nemese jyndy qylyp kórset.

28. Shatyrgha azghyryp shygharyp, artynan satyny qúlatyp tasta. Jaudy torgha týsirip, onyng baylanysy men keri sheginer jolyn kesip tasta. Múnday sәtte jau tek saghan qarsy soghysyp qana qoymay, tabighy әri syrtqy auyr jaghdaylarmen de kýresip, kýshin tauysady.

29. Aghashqa jalghan býrshikter ilu. Eshqanday qúny joq qoqysty qymbat dýniyedey jarqyratyp, qauipsiz nәrseni qauipti etip, kereksiz zatty qajetti tauarday etip kórsetu ailasy.

30. Qonaq pen qojayynnyng ornyn auystyru. Tómengi lauazymdaghy adam jogharydaghy adamnyng senimine kirip, qonaq keypin tanytyp jýrip, sonynda onyng ornyn tartyp alu iydeyasy.

31. Súlulyq arqyly arbau (Súlulyq ailasy). Kózdegen nysanana súlu әielderdi jiberip, el basqarghan erkekterding basyn ainaldyru. Arudyng ajaryna arbalghan biyleushi óz mindetin úmytady, al súlu tynshy sheneunikter arasyna iritki salyp, moralidyq azghyndyqqa úshyratady. Osylaysha memleketting irgesin shayqaltugha bolady.

32. Bos qamal ailasy. Eger jaudyng sany óte kóp bolsa, eshqanday әskery әreket jasamay, asyqpay, mamyrajay otyryp al. Jau múny «kýshin jasyryp, orgha týsirgeli jatyr» dep qauiptenip, keyin sheginedi.

33. Jaudyng tynshysyn ózine qarsy paydalanu. Jaudyng tynshysyn óz jaghyna shygharyp, ózine qarsy júmys istetu. Sonday-aq óz tynshyndy jau tynshylarynyng arasyna engizu jaudyng tynshylyq operasiyalaryn kýiretuding eng ontayly joly.

34. Senimge kiru ýshin ózindi jaraqattau. Ózin jaraqattanghanday etip kórsetuding eki joly bar: Birinshisi jau seni «jaralandy» dep arqany kenge salyp, saqtyghyn joghaltady. Ekinshisi ortaq jaumen soghysta jaralanghanday keyip tanytyp, nemese jaudy ortaq dúshpannan qorghap qalyp auyr jaralanghansyp, onyng sheksiz senimine kiru.

35. Shynjyrly aila (Aylalardy sabaqtastyru). Birneshe ailany bir uaqytta qatar nemese birinen song birin tizbektep qoldanu. Biraq búl óte kýrdeli: eger shynjyrdyng bir buyny ýzilse, býkil aila tas-talqan bolyp úshyp ketu qaupi joghary.

36. Barlyq aila iske aspasa shegin. Eger jasaghan býkil ailang sәtsizdikke úshyrap, tyghyryqqa tirelsen, aman-esen keri sheginip, kýshti qayta jinaqtap, bәrin basynan bastaghan abzal.

Amantay Toyshybayúly

Abai.kz