چجۋگە لياننىڭ 36 اسكەري ايلاسى 

قىتاي ادەبيەتىنىڭ ءۇش شىڭىنىڭ ءبىرى سانالاتىن «ءۇش پاتشالىق حيكاياسى» رومانىنداعى ايلاكەر قولباسشى چجۋگە لياننىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى 36 اسكەري ايلا:

1. تۇپكى ماقساتىڭدى جالعان ماقساتپەن تاسالا (كوكتى الداپ، تەڭىزدەن ءوتۋ). شىن ماقساتىڭدى بۇركەنشىك پەردەمەن جاسىرىپ ۇستا. دۇشپاننىڭ ساقتىعىن جويۋ ءۇشىن ءجيى جالعان دابىل قاعىپ، ونىڭ ەتىن ۇيرەتىپ ال. سەزىمتالدىعىنان ايىرىلعان جاۋ: «بۇل ماعان قاتىسسىز، باسقا بىرەۋگە قاتىستى» دەپ ويلايتىن بولادى.

2. چجاو مەملەكەتىن قۇتقارۋ ءۇشىن ۆەي مەملەكەتىن قورشاۋ (چجاونى قۇتقارۋ ءۇشىن ۆەيدى قورشاۋ). قۋاتتى جاۋمەن بەتپە-بەت سوعىسۋدىڭ قاجەتى جوق. ونىڭ ورنىنا ونىڭ ءالسىز وداقتاستارىنا سوققى بەرسەڭ، قۋاتتى جاۋدىڭ دا كۇشىن بىرتىندەپ سارقىپ، السىرەتەسىڭ.

3. وزگە بىرەۋدىڭ پىشاعىمەن ادام ءولىمىن جاساۋ (وزگە قولمەن كىسى ءولتىرۋ). وزگە بىرەۋدىڭ قولىمەن وت كوسەۋدى بىلدىرەدى. جاۋدىڭ ىشىندەگى ادامداردى ءوز جاعىڭا شىعارىپ، سولاردىڭ قولىمەن جاۋدىڭ ىشكى بىرلىگىن ىدىراتىپ، ازاماتتىق سوعىسقا ۇلاستىرۋ.

4. شارشاعان دۇشپاندى دەمالىپ وتىرىپ قارسى الۋ. جاۋ اسكەرىن ۇنەمى مازالاپ، قاجىتىپ، شابۋىلعا شىعۋعا يتەرمەلە. ال ءوز اسكەرىڭدى تىنىقتىرىپ ۇستا. جاۋ شايقاسقا جەتكەندە بۇگىلىپ، بولدىرىپ تۇرادى، ال سەنىڭ اسكەرىڭنىڭ قارىمى قايتپاعان، ساقاداي ساي بولادى.

5. ورتەنىپ جاتقان ءۇيدى توناۋ. جاۋدىڭ ىشكى الاۋىزدىعى مەجەسىنە جەتىپ، استى-ۇستىنە ءتۇسىپ جاتقاندا سوققى بەرۋ ەڭ ءتيىمدى ءسات. بۇل «ءبورى ازىعى بوراندا» دەگەنگە سايادى.

6. شىعىستا شۋ شىعارىپ، باتىستان سوققى بەرۋ. جاۋدىڭ نازارىن بۇرىس باعىتقا اۋدارىپ، ەسىن شىعار دا، ەڭ ءالسىز، قورعانسىز تۇسىنان تۇتقيىلدان ءتيىس.

7. جوقتى بار، باردى جوق ەتۋ. مۇلدەم بولماعان جاعدايدى بولعانداي ەتىپ كورسەتىپ، بوس قاۋەسەت تاراتۋ. وسىلايشا جاۋ شىنايى ءومىردى جالعان قيال مەن ساندىراقتان اجىراتا الماي قالادى.

8. جول سالىپ قويىپ، چەنتسان وتكەلىمەن كىرۋ (دۋندوۋ ارقىلى ءوتۋ). ۇزاق ۋاقىت بويى ەش زيانسىز، ادەتتەگى ارەكەتتەر جاساپ، جاۋدىڭ كوزىن ۇيرەت. سودان كەيىن كەنەتتەن جاسىرىن ەسىكپەن باسىپ كىرىپ، جاۋدى جۋساتىپ سال.

9. جاعادا تۇرىپ ورتكە قاراۋ، تاۋدا وتىرىپ جولبارىستاردىڭ ايقاسىن باقىلاۋ. كوپتەگەن جاۋلارىڭنىڭ ءبىر-بىرىمەن سوعىسقانىن سىرتتاي باقىلاپ كۇت. ولار ءبىر-ءبىرىن ابدەن قىرىپ، السىرەگەندە ارالاسىپ، وڭاي ولجاعا كەنەل.

10. كۇلكىسىنە پىشاق جاسىرۋ. جاۋدىڭ كوڭىلىن تاۋىپ، جاعىمپازدانىپ، سەنىمىنە كىر. ال تولىق سەنىمگە يە بولعان سوڭ، ارقاسىنان پىشاق ۇر.

11. شابدالى اعاشىن قۇتقارۋ ءۇشىن ورىك اعاشىن قۇربان ەتۋ. ۇزاق مەرزىمدى، ۇلكەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن تاياۋداعى كىشىگىرىم ماقساتتاردى قۇربان ەتۋدى بىلدىرەدى.

12. مۇمكىندىك تۋسا، ەشكىنى دە ۇرلاپ كەت (يكەمدى بولۋ). نەگىزگى جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا كىشىگىرىم دە بولسا پايدا تۇسەتىن مۇمكىندىك شىقسا، ۇلكەن-كىشى دەمەي، ونى دا قالت جىبەرمەي پايدالانىپ قالۋ.

13. ءشوپتى تاياقپەن ۇرىپ، جىلاندى ۇركىتۋ. ەشقانداي ماقساتى جوق سياقتى توسىن ارەكەتتەر جاساۋ ارقىلى جاۋدى تاڭعالدىرىپ، كۇدىك تۋعىز. وسىلايشا ونىڭ باسىن قاتىرىپ، باعدارىنان جاڭىلدىر.

14. سۇيەكتى پايدالانىپ، رۋحتى قايتا ءتىرىلتۋ. بۇرىن ۇمىتىلعان، ەسكىرگەن ءادىس-ايلالاردى جاڭا جاعدايدا، وزىڭە ءتيىمدى تۇردە قايتا قولدانۋ.

15. جولبارىستى تاۋدان اڭعارعا ازعىرىپ ءتۇسىرۋ. جاۋدى وزىنە ءتيىمدى، بەرىك پوزيتسياسىنان ازعىرىپ، الىستاتىپ، نەگىزگى كۇش جيناقتاعان ورتالىعىنان ءبولىپ الۋ.

16. بۇعاۋلاماس بۇرىن بوساتىپ قويا بەر. بۇرىشقا قامالىپ، تىعىرىققا تىرەلگەن جاۋ جانۇشىرا قارسىلاسىپ، وتە قاۋىپتى بولادى. سول سەبەپتى وعان «قۇتىلۋعا مۇمكىندىك بار» سياقتى جالعان ءۇمىت بەرىپ، كەيىن وڭاي قۇرت.

17. اسىل تاسىن الۋ ءۇشىن كىرپىش لاقتىرۋ. ادامدى ارزان ولجامەن الداپ، ونىڭ قولىنداعى وزىڭدىكىنەن بىرنەشە ەسە قىمبات دۇنيەنى ايلامەن تارتىپ الۋ.

18. قاراقشىلاردى قۇرىقتاۋ ءۇشىن الدىمەن باسشىسىن ۇستا. ەگەر قاراقشىلار توبى وتە قۋاتتى بولىپ، ال باسشىسى ولاردى تەك اقشامەن نەمەسە قوقان-لوقىمەن ۇستاپ تۇرسا، باسشىسىنىڭ كوزىن جويساڭ، توپ تارقاپ كەتەدى نەمەسە ساعان باعىنادى. ال ەگەر توپ باسشىسىنا ادال بولسا، ونى ولتiرگەندە ءوش الۋ ءۇشىن كۇرەستى ودان ءارى كۇشەيتۋى مۇمكىن (سونى ەسكەرۋ كەرەك).

19. قازاننىڭ استىنان وتتى ۇرلاۋ. جاۋدىڭ ەڭ ومىرلىك ماڭىزدى رەسۋرستارىن (ازىق-تۇلىك، قارۋ-جاراق) قولعا تۇسىرسەڭ، ولار السىرەپ، سوعىسۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلادى.

20. بالىق اۋلاۋ ءۇشىن سۋدى لايلاۋ. جاۋدىڭ اراسىندا حاوس پەن شاتاسۋ تۋدىرىپ، ءوز ماقساتىڭا جەتەتىن جولدى دايىنداۋ.

21. تسيكادانىڭ (شىرىلداۋىقتىڭ) قابىعىن سىپىرىپ تاستاۋ. ءوزىڭنىڭ بار ەكەنىڭدى بىلدىرەتىن جالعان بەينە قالدىرىپ، جاۋدىڭ نازارىن باسقا جاققا اۋدارۋ ءادىسى.

22. ۇرىنى ۇستاۋ ءۇشىن الدىمەن ەسىكتى جاپ. جاۋدى تولىقتاي تىزە بۇكتىرىپ، قولعا ءتۇسىرۋ مۇمكىندىگى بولسا، ونى دەر كەزىندە پايدالانۋ كەرەك. سوعان تولىق كوز جەتكىزسەڭ، سوعىس سوزبالاڭعا سالىنباي تەز اياقتالادى.

23. كورشىڭە شابۋىل جاساۋ ءۇشىن الىستاعى وداقتاس تاپ. ەگەر ءبىر تاراپ بەلگىلى ءبىر سالادا ۇستەمدىك ەتىپ تۇرسا، سول سالادا ءدال استىڭدا تۇرعان كورشىڭ ەڭ قاۋىپتى جاۋىڭ. سوعان بايلانىستى ۋاقىتشا بولسا دا الىستاعى ەڭ قۋاتتى كۇشپەن وداقتاسقان ابزال.

24. گوۋ مەملەكەتىن باسىپ الۋ ءۇشىن قاۋىپسىز جولدى تاڭداۋ (جولدى قارىزعا الىپ، گوۋدى باسىپ الۋ). ورتاق جاۋدى جەڭۋ ءۇشىن وداقتاسىڭنىڭ رەسۋرسىن پايدالان، ال جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن سول رەسۋرستى وداقتاسىڭنىڭ وزىنە قارسى قولدان.

25. ءۇيدىڭ ارقالىعىن شىرىك اعاشپەن اۋىستىرۋ. جاۋدىڭ ىشكى قۇرىلىمىن، ءتارتىبى مەن ەرەجەلەرىن بۇزىپ، وزگەشەلە. ولاردى وزدەرى مۇلدەم ۇيرەنبەگەن، بىلمەيتىن ستراتەگيامەن سوققىعا جىق.

26. تۋرا ايتا الماساڭ، جانامالاپ ايت (تۇت اعاشىن نۇسقاپ، تۇيەنى قارعاۋ). كوپشىلىكتىڭ ىشىنەن كىمدى مەڭزەپ تۇرعانىڭدى اشىق ايتپاي سويلەسەڭ، ول ادامدار ءبىر-ءبىرىن اشكەرەلەي الماي، جاۋاپ تا قايتارا الماي ساسادى.

27. ەسى اۋىسقانداي كەيىپ تانىت، بىراق تەپە-تەڭدىكتى جوعالتپا. جاۋ سەنىڭ تۇپكى ويىڭدى، سىلتاۋىڭ مەن ماقساتىڭدى تۇسىنە المايتىنداي ەتىپ، ءوزىڭدى ادەيى اقىماق، ماس نەمەسە جىندى قىلىپ كورسەت.

28. شاتىرعا ازعىرىپ شىعارىپ، ارتىنان ساتىنى قۇلاتىپ تاستا. جاۋدى تورعا ءتۇسىرىپ، ونىڭ بايلانىسى مەن كەرى شەگىنەر جولىن كەسىپ تاستا. مۇنداي ساتتە جاۋ تەك ساعان قارسى سوعىسىپ قانا قويماي، تابيعي ءارى سىرتقى اۋىر جاعدايلارمەن دە كۇرەسىپ، كۇشىن تاۋىسادى.

29. اعاشقا جالعان بۇرشىكتەر ءىلۋ. ەشقانداي قۇنى جوق قوقىستى قىمبات دۇنيەدەي جارقىراتىپ، قاۋىپسىز نارسەنى قاۋىپتى ەتىپ، كەرەكسىز زاتتى قاجەتتى تاۋارداي ەتىپ كورسەتۋ ايلاسى.

30. قوناق پەن قوجايىننىڭ ورنىن اۋىستىرۋ. تومەنگى لاۋازىمداعى ادام جوعارىداعى ادامنىڭ سەنىمىنە كىرىپ، قوناق كەيپىن تانىتىپ ءجۇرىپ، سوڭىندا ونىڭ ورنىن تارتىپ الۋ يدەياسى.

31. سۇلۋلىق ارقىلى ارباۋ (سۇلۋلىق ايلاسى). كوزدەگەن نىساناڭا سۇلۋ ايەلدەردى جىبەرىپ، ەل باسقارعان ەركەكتەردىڭ باسىن اينالدىرۋ. ارۋدىڭ اجارىنا اربالعان بيلەۋشى ءوز مىندەتىن ۇمىتادى، ال سۇلۋ تىڭشى شەنەۋنىكتەر اراسىنا ىرىتكى سالىپ، مورالدىق ازعىندىققا ۇشىراتادى. وسىلايشا مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن شايقالتۋعا بولادى.

32. بوس قامال ايلاسى. ەگەر جاۋدىڭ سانى وتە كوپ بولسا، ەشقانداي اسكەري ارەكەت جاساماي، اسىقپاي، مامىراجاي وتىرىپ ال. جاۋ مۇنى «كۇشىن جاسىرىپ، ورعا تۇسىرگەلى جاتىر» دەپ قاۋىپتەنىپ، كەيىن شەگىنەدى.

33. جاۋدىڭ تىڭشىسىن وزىنە قارسى پايدالانۋ. جاۋدىڭ تىڭشىسىن ءوز جاعىڭا شىعارىپ، وزىنە قارسى جۇمىس ىستەتۋ. سونداي-اق ءوز تىڭشىڭدى جاۋ تىڭشىلارىنىڭ اراسىنا ەنگىزۋ جاۋدىڭ تىڭشىلىق وپەراتسيالارىن كۇيرەتۋدىڭ ەڭ وڭتايلى جولى.

34. سەنىمگە كىرۋ ءۇشىن ءوزىڭدى جاراقاتتاۋ. ءوزىن جاراقاتتانعانداي ەتىپ كورسەتۋدىڭ ەكى جولى بار: ءبىرىنشىسى جاۋ سەنى «جارالاندى» دەپ ارقانى كەڭگە سالىپ، ساقتىعىن جوعالتادى. ەكىنشىسى ورتاق جاۋمەن سوعىستا جارالانعانداي كەيىپ تانىتىپ، نەمەسە جاۋدى ورتاق دۇشپاننان قورعاپ قالىپ اۋىر جارالانعانسىپ، ونىڭ شەكسىز سەنىمىنە كىرۋ.

35. شىنجىرلى ايلا (ايلالاردى ساباقتاستىرۋ). بىرنەشە ايلانى ءبىر ۋاقىتتا قاتار نەمەسە بىرىنەن سوڭ ءبىرىن تىزبەكتەپ قولدانۋ. بىراق بۇل وتە كۇردەلى: ەگەر شىنجىردىڭ ءبىر بۋىنى ۇزىلسە، بۇكىل ايلا تاس-تالقان بولىپ ۇشىپ كەتۋ قاۋپى جوعارى.

36. بارلىق ايلا ىسكە اسپاسا شەگىن. ەگەر جاساعان بۇكىل ايلاڭ ساتسىزدىككە ۇشىراپ، تىعىرىققا تىرەلسەڭ، امان-ەسەن كەرى شەگىنىپ، كۇشتى قايتا جيناقتاپ، ءبارىن باسىنان باستاعان ابزال.

امانتاي تويشىبايۇلى

Abai.kz