ءداستۇرلى تۇردە «رەسەيدىڭ اۋلاسى» دەپ سانالاتىن ورتالىق ازيا ەلدەرى ناتو ەلدەرىنەن قارۋ ساتىپ الىپ، ەو-مەن رەسەيدى اينالىپ وتەتىن جاڭا كولىك جولدارىن بەلسەندى تۇردە تالقىلاۋدا. بۇل ۇردىستەر رەسەيدىڭ ۋكرايناعا تولىق اۋقىمدى باسىپ كىرۋىنەن كەيىن كورىنە باستادى جانە رەسەي اسكەرلەرىنىڭ شايقاس الاڭىنداعى ساتسىزدىكتەرىنە جاۋاپ بولدى.

2025 جىلى دونالد ترامپ بولاشاق ىنتىماقتاستىقتى تالقىلاۋ ءۇشىن ايماقتاعى بەس مەملەكەتتىڭ كوشباسشىلارىن العاش رەت اق ۇيدە قابىلدادى. «ورتالىق ازيانىڭ» بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالارى شىنىمەن دە رەسەيگە تاۋەلدىلىكتەن ارىلىپ جاتىر ما، الدە بۇل تەك رەسەيمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتى ساقتاۋدىڭ، اسىرەسە سانكتسيالاردان جالتارۋدىڭ ديپلوماتيالىق امالى ما؟

كسرو-دا «ورتا ازيا» دەپ كاسپي تەڭىزىنىڭ شىعىسىندا ورنالاسقان بەس كەڭەستىك رەسپۋبليكاعا: قازاقستان، وزبەكستان، تاجىكستان، قىرعىزستان جانە تۇرىكمەنستانعا بەرىلگەن اتاۋ بولدى. جالپىلاما اتاۋعا قاراماستان، ءبىز ءىس جۇزىندە كەڭەس وكىمەتى ەسكى تاريحتى ءوشىرىپ، «جاڭا تاريح قۇرۋ» ءۇشىن جەرگىلىكتى شىندىققا قايشى ادەيى قايتا قۇرعان، مۇلدەم باسقا مادەني جانە وركەنيەتتىك ايماقتار تۋرالى ايتىپ وتىرمىز، بۇل الدىمەن رەسەي يمپەرياسى، سودان كەيىن كەڭەس وكىمەتى قۇلدىقتا بولعان بارلىق ورىس ەمەس حالىقتارعا قاتىستى ساياساتىندا قولداندى.

وسى اۋماقتاردىڭ ىشىندەگى جالعىز ورتاق نارسە: جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوپشىلىگى يسلام  ءدىنىن ۇستانادى ءارى سولاي بولىپ قالا بەرەدى. دەگەنمەن، قازاقستان ەجەلگى كوشپەندىلەردىڭ جەرىندە قۇرىلعان الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ەل بولعانىمەن، تاجىكستان ايماعى جانە وزبەكستاننىڭ ءبىر بولىگى (نەگىزىندە فەرعانا القابى بار) تاريحي تۇرعىدان پارسىلار مەن وڭتۇستىك ازيا حالىقتارىنىڭ وركەنيەتىنە تيەسىلى بولدى. تۇرىكمەنستان - وازيستەر مەن بەدۋيندەر بار كلاسسيكالىق ءشول.

ءار ءتۇرلى جولدارمەن جانە ءار ءتۇرلى ۋاقىتتا بۇل اۋماقتار رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا كىردى (دالىرەك ايتقاندا، رەسەي ولاردى جاۋلاپ الدى). قازىرگى قازاقستان اۋماقتارى - ەۋرازيا دالاسىنىڭ جۇرەگى - XVIII عاسىردا ۇيعىرلار مەكەندەيتىن ايماقتى باسىپ العان قىتايمەن قاقتىعىستىڭ بولىگى رەتىندە رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا كىردى. ورتالىق ازيانىڭ وڭتۇستىك بولىگىن رەسەي يمپەرياسى «ۇلى ويىننىڭ» بولىگى رەتىندە باسىپ الدى - ۇلىبريتانيامەن گەوساياسي قاقتىعىس، ول ءوز كەزەگىندە قازىرگى اۋعانستان مەن پاكىستاندى وتارلادى.

بىراق عاسىرلار بويى يمپەريانىڭ قۇرامىندا بولۋ ءوز اسەرىن تيگىزدى، ال ەسكى الەۋمەتتىك-مادەني بايلانىستار يمپەريا ورناتقان جاڭا، وتارشىلدىق بايلانىستاردىڭ ىقپالىمەن جويىلدى. حح عاسىردىڭ سوڭىندا كسرو ىدىراعاننان كەيىن، وداقتىڭ وزىندە ەرەكشە كورپوراتيۆتىك بايلانىستار ورناعان جاڭا ايماق پايدا بولدى. ول رەسەيدىڭ ارتتا قالعان بولىگى رەتىندە قابىلداندى، ءتىپتى ايماقتىڭ ەسكى نەگىزىنەن وتارشىلدىق اتاۋى - ورتا ازيا ساقتالدى.

ماسكەۋدىڭ ىقپالىنداعى بۇل ايماققا العاشقى بولىپ تۇرىكتەر كىردى. ناتو-عا مۇشە بۇل ەل تۇركى الەمىنىڭ، اتاپ ايتقاندا، قازاقستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ ەتنومادەني فاكتورىن پايدالانۋدى شەشتى. دەگەنمەن، تاريحي مادەني اڭگىمەلەر وبەكتيۆتى گەوساياسي شىندىققا قايشى كەلدى.

جاڭا مەملەكەتتەر رەسەيمەن قاقتىعىسقا دايىن بولمادى، جانە ولاردىڭ كوپشىلىگى، اسىرەسە ەتنيكالىق نەگىزدەر بويىنشا، قاقتىعىستاردى باستان كەشىرىپ جاتقانى انىق بولدى. سودان كەيىن رەسەي ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنىڭ كەپىلى رەتىندە ارەكەت ەتتى.

سوندىقتان جاس مەملەكەتتەردىڭ باسقا امالى قالمادى. رەسەيدىڭ ءوزى ايماقتاعى مەملەكەتتەر ءۇشىن الەۋەتتى ماسەلەلەردى تۋدىرىپ، كەيىن ولاردى شەشۋى مۇمكىن بە؟ ءيا، بۇل ابدەن مۇمكىن، بىراق بۇل جاعدايدىڭ ءمانىن وزگەرتپەيدى.

ورتالىق ازيا ايماعى قازىر تۇركيانىڭ تۇركى الەمىنە قاتىستى باستامالارىنا جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋدا. بۇل اسىرەسە تۇرىكتەر تەك مادەني جانە تاريحي ىنتىماقتاستىقتى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار زاماناۋي قۇرىلىس جوبالارىن، ەڭ قىزىعى، اسكەري جوبالاردى دا ۇسىنىپ وتىرعاندىقتان دۇرىس.

ورتالىق ازيادا مىڭداعان تۇرىك جانە بىرلەسكەن كاسىپورىندار جۇمىس ىستەيدى، تۇركيا شەتەلدىك ينۆەستورلار اراسىندا جەتەكشى ورىنداردى يەلەنەدى، كوبىنەسە ءارتۇرلى رەيتينگتەردە رەسەي مەن قىتايدان كەيىن تۇرادى. ورتالىق ازيا ەلدەرى تۇرىك اسكەري تەحنولوگياسىنا وتە قىزىعۋشىلىق تانىتادى.

تۇركيا 1952 جىلدان بەرى ناتو مۇشەسى ەكەنىن، ال تاجىكستان، قىرعىزستان جانە قازاقستان ۇقشۇ (رەسەي توراعالىق ەتەتىن اسكەري وداق) مۇشەلەرى بولىپ قالا بەرەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. انكارا ءوز تەحنولوگيالارىن ايماقتاعى ەلدەرمەن ءبولىسىپ جاتىر، سونىڭ ىشىندە ءتىپتى دروندار شىعاراتىن بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋدا. ارينە، وداقتىڭ باسقا مۇشەلەرىنىڭ تەحنولوگيالارى تالقىلانبايدى، بىراق مۇنداي ترانس-وداقتىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ءوزى وتە ماڭىزدى.

ورتالىق ازيا ەلدەرى ۇقشۇ-عا قوسىلىپ، ناتو مۇشەسىنەن قارۋ ساتىپ الۋدا. ولار ەو-مەن ساۋدا جانە ينفراقۇرىلىم جوبالارىن تالقىلاۋعا، سونىمەن بىرگە ەو مەن ناتو تەرروريستىك دەپ سانايتىن تاليبان قوزعالىسى بيلىكتە تۇرعان اۋعانستانمەن ساۋدانى دامىتۋعا قۇلىقتى.

قازاقستان تاليباننىڭ ەڭ ءىرى سىرتقى ساۋدا سەرىكتەسىنە اينالدى. ايماق پەن اۋعانستان اراسىنداعى ساۋدا قازىردىڭ وزىندە ەكى ميلليارد اقش دوللارىنا جەتتى، ال سوڭعى ەكى جىلدا ايماقتىق مەملەكەتتەر تاليبانمەن بۇل كولەمدى ايتارلىقتاي ارتتىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ەكىجاقتى كەلىسىمدەرگە قول قويدى. ەۋروپالىق وداق ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن لوگيستيكاعا، اسىرەسە قىتايدان رەسەيدى اينالىپ وتەتىن كولىك دالىزىنە — «ورتا ءدالىز» دەپ اتالاتىن كولىك دالىزىنە قىزىعۋشىلىق تانىتادى.

سونداي-اق بۇل ەلدەردىڭ تابيعي رەسۋرستارىنا، اسىرەسە ۋرانعا. مىسالى، فرانتسيا وزىنە قارسى تۇرعان نيگەردەن ۋران كەنىن جەتكىزۋدى قازاقستان مەن وزبەكستاننان ۋرانمەن الماستىرعىسى كەلەدى. قازاقستان بۇل كەندى ەكسپورتتاۋ بويىنشا الەمدەگى جەتەكشى ەل بولىپ تابىلادى جانە بۇل ماسەلەدە فرانتسياعا كومەكتەسۋگە دايىن، بىراق ىنتىماقتاستىقتى ءتيىمدى شارتتارمەن ورناتۋعا تىرىسادى.

اتاپ ايتقاندا، استانا ەلگە ينۆەستيتسيالار مەن تەحنولوگيالاردى تارتا وتىرىپ، رەسۋرستاردى ەكسپورتتاۋدى ءجون كورەدى، وسىلايشا قوسىلعان قۇنى جوعارى وتاندىق كاسىپورىندار قۇرادى. ۋرانعا كەلەتىن بولساق، قازاقستان اقىرىندا ايماقتاعى العاشقى اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن سالۋعا كومەكتەسەتىن تەحنولوگيالاردى ساتىپ الۋعا تىرىسۋدا.

ورتالىق ازيانىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتىنىڭ ءمانى 2025 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ايقىن كورىندى. سول كەزدە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىنا قاتىستى (بۇل ۇيىمدا ول ءوزى ءبىر كەزدەرى جوعارى لاۋازىمدى اتقارعان). وندا قازاقستان پرەزيدەنتى «ورتا مەملەكەتتەرگە» بارعان سايىن كوبىرەك ءرول بەرۋ ارقىلى بۇۇ-نى رەفورمالاۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتتى.

وسىدان كەيىن توقاەۆ ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆلاديمير زەلەنسكيمەن كەزدەستى، ولار پرينتسيپ بويىنشا ورىس تىلىندە ەمەس، اعىلشىن تىلىندە سويلەستى. سونداي-اق، سامميت اياسىندا تەمىرجول لوكوموتيۆتەرىن ساتىپ الۋ جانە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ تۋرالى امەريكاندىق Wabtec كورپوراتسياسىمەن كەلىسىمگە قول قويىلدى — بۇل قىزمەتتى بۇرىن رەسەيلىك Transmashholding كومپانياسى جۇزەگە اسىرعان.

قازاقستان رەسەيدى ۇندىستانمەن، ءۇندى جانە سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتارمەن بايلانىستىراتىن سولتۇستىك-وڭتۇستىك ساۋدا ءدالىزىنىڭ بەرىك جاقتاۋشىسى بولىپ تابىلادى. قازاقستان بۇل جوبالاردا وزبەكستاندى دا قولدايدى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى قۋاتتى بيلىك پوليۋستەرى اراسىندا وسىلاي تەپە-تەڭدىكتى ساقتايدى.

سونىمەن قاتار، بارلىعى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تۇراقتى جانە ايتارلىقتاي قارقىنىن كورسەتىپ وتىر (جىلىنا شامامەن 5%). سونىمەن، حالىقارالىق ارەنادا ءوزىنىڭ ەندى «ورتا» ەمەس ەكەنىن، ياعني رەسەيدىڭ ماقۇلداۋىنسىز قوسىمشا قادام جاساۋدان قورقاتىن پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردىڭ جيىنتىعى ەمەس، كەرىسىنشە، ايقىن انىقتالعان مۇددەلەرى بار جانە ءوز امبيتسيالارىن قالاي جۇزەگە اسىرۋ كەرەكتىگىن تۇسىنەتىن ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن ەلدەر ەكەنىن دالەلدەۋگە قۇشتار ورتالىق ازيا.

ولار رەسەيدىڭ سولتۇستىك-وڭتۇستىك كولىك جوباسىنىڭ يدەيالارىن العا جىلجىتۋعا جانە سونىمەن بىرگە رەسەيدى اينالىپ وتەتىن باعىت قانا ەمەس، سونىمەن قاتار قىتاي لوببي جاساپ جاتقان سولتۇستىك باعىتقا باسەكەلەس بولىپ تابىلاتىن ورتاڭعى ءدالىزدىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا دايىن. سونىمەن قاتار، ورتالىق ازيا ەلدەرى قىتايدىڭ BRI جوباسىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىلارى بولىپ تابىلادى.

رەسەي بۇگىندە دەموگرافيالىق قۇلدىراۋ ۇستىندەگى ەل. رەسمي تۇردە ونىڭ حالقى شامامەن 146 ميلليون دەپ ەسەپتەلەدى، بىراق بۇل كورسەتكىش كوشى-قون جانە ستاتيستيكالىق تۇزەتۋلەرگە بايلانىستى ساقتالىپ كەلەدى.

شىن مانىندە، رەسەي بىرنەشە جىل قاتارىنان حالىق سانىن جوعالتىپ كەلەدى: ءولىم دەڭگەيى تۋ دەڭگەيىنەن اسىپ تۇسەدى، حالىق قارتايۋدا، ال جاستار سانى ازايىپ بارادى. ءار ايەلگە شامامەن 1,4 بالادان كەلەتىن تۋ دەڭگەيى جۇمىس كۇشىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى تومەندەۋى مەن قىسقارۋىن بىلدىرەدى.

قازاقستان مەن ورتالىق ازيا تۇتاستاي العاندا مۇلدەم باسقا شىندىقتا. قازاقستان حالقى 20 ميلليوننان استى جانە ءوسۋدى جالعاستىرۋدا. ونجىلدىقتار ىشىندە العاش رەت ەل تۇراقتى تابيعي ءوسۋ كەزەڭىنە ءوتتى. قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا جاسى شامامەن 30 جاستى قۇرايدى، بۇل ەلدى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى دەموگرافيالىق تۇرعىدان ەڭ پەرسپەكتيۆالى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدىرادى.

كەڭىنەن العاندا، ورتالىق ازيا 80 ميلليون ادامعا جاقىندادى جانە الداعى ونجىلدىقتاردا 100 ميلليونعا سەنىمدى تۇردە جىلجىپ كەلەدى. وزبەكستان، تاجىكستان جانە قىرعىزستان — ايماقتاعى بارلىق ەلدەردىڭ حالىق قۇرىلىمى جاس جانە تۋ دەڭگەيى جوعارى. بۇل ءبىر نارسەنى بىلدىرەدى: ايماق جويىلىپ كەتپەيدى، كەرىسىنشە دامىپ، نىعايىپ كەلەدى.

رەسەيدىڭ جۇمىس كۇشىنە دەگەن قاجەتتىلىگى ارتىپ كەلە جاتقانى جانە ورتالىق ازيادان كەلگەن ميگرانتتارعا تاۋەلدى ەكەنى انىق. بىراق جۇمىس كۇشىنە تاۋەلدىلىك سەرىكتەستىك تە، وداق تا ەمەس. بۇل اسيممەتريالىق مودەل، وندا قازاقستان مەن بۇكىل ورتالىق ازيا تەڭ شەشىم قابىلداۋ ورتالىقتارى ەمەس، ادامي كاپيتالدىڭ دونورلارى رولىنە اۋىستىرىلادى.

سوندىقتان ماسكەۋدىڭ ناقتى ستراتەگياسى كسرو-نى قالپىنا كەلتىرۋ ەمەس، رەسمي ينتەگراتسياسىز ىقپالدى ساقتاۋ. ەكونوميكالىق تۇتقالار، اقپاراتتىق قىسىم، ميگراتسيا قۇرالدارى قازاقستان جانە بۇكىل ورتالىق ازيانىڭ ەگەمەندىگى ءۇشىن تىم قاۋىپتى بولسا، دەموگرافيا ماسەلەسى رەسەي ءۇشىن باستى قاۋىپ بولماق.

ءبىر نارسە انىق: قازاقستاننىڭ جانە بۇكىل ورتالىق ازيانىڭ بولاشاعى تاۋەلسىز دامۋدا، كوپۆەكتورلى ساياساتتا جانە ءوز مەملەكەتىن نىعايتۋدا جاتىر، شەشىم قابىلداۋ ورتالىعى ەلدەن تىس جەرلەردە ورنالاسقان جوبالاردا ەمەس.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى

Abai.kz