ءبىرىنشى ءبولىم:  مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بولىمدەر: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

پاتريارحپەن العاشقى جۇزدەسۋ

ناۋرىز ايىنىڭ ون بەسىنشى جۇلدىزى ەدى. جۇما كۇنى بولاتىن. كەشە عانا كوكتەمگى كورىسۋ امالى باستالعان. الماتىنىڭ اسپانىندا ءبىر شوكىم بۇلت جوق. زەڭگىر كوك تۇپ-تۇنىق. مەيىرىمدى كۇننىڭ مول شۋاعى مەرەكەلىك كوڭىلدى ودان سايىن كوتەرە تۇسكەندەي. تاڭەرتەڭنەن سەرگەك تۇردىم. كۇن ساناپ كۇتىپ جۇرگەن نۇرپەيىسوۆ اقساقال ەندىگى... ۇيىنە كەلىپ قالعان بولۋى كەرەك. ەرتەمەن قىلقىلداماي، تۇسكە قاراي تەلەفون سوعايىن دەپ ۇيعاردىم. بولاتىن ءىستى تۇستەن كەيىنگە قالدىرماۋ كەرەك دەيتىن ءوزىمنىڭ ۇستانىمىم بار. كۇن ساناعان ەشتەڭە ەمەس، ەندى ساعات ساناي باستادىم. سۇيگەن جارىمدى دا بۇلاي كۇتپەگەن شىعارمىن. ۋاقىت ءبىر ورىندا تاپجىلماي تۇرىپ قالعانداي. توعىز... ون... ون ءبىر... ون ەكى! ءبىسسىمىللا دەپ، نۇرپەيىسوۆتىڭ تەلەفون ءنومىرىن تەردىم. ۇزىن گۋدوكتار بارا باستادى. ءوزدى-وزىنەن جۇرەگىم دۇرسىلدەپ جونەلگەنى. اداممەن ەمەس، اۋزىنان وت شاشقان اجداھامەن تىلدەسەيىن دەپ تۇرعاندايمىن. ماعان نە بولدى؟ سابىر! سابىر! ادامجەگىش الپاۋىت ەمەس شىعار؟ ءبىراز كۇتتىم. ترۋبكانى كوتەرمەدى. قايتا تەردىم. تاعى دا المادى. ايتپاقشى، ونىڭ قۇلاعىنىڭ مۇكىسى بار، ناشار ەستيدى دەپ ەدى عوي. تەلەفوننىڭ ءۇنىن ەستىمەي جاتقان بولار. ەندى قولىنداعى كەلىنى ايگەرىمنىڭ ءنومىرىن تەردىم.

– اللو-و! ەتو كتو-و؟– ەركە كەلىنشەكتىڭ ەرىنە سويلەگەن داۋىسى. شاتاسىپ، باسقا بىرەۋگە ءتۇسىپ كەتتىم بە دەپ قالدىم.

– سالاماتسىز با، بۇل نۇرپەيىسوۆتىڭ ءۇيى مە؟

– دا، دا. ۆى نە وشيبليس. ەتو ەگو دوم. زدراۆستۆۋيتە!

– قاراعىم، مەن ءبىر باسپانىڭ ديرەكتورى ەدىم. ابەڭ كەلدى مە؟

– دا ون ۆچەرا پريلەتەل. سەيچاس دوما.

– ءسىز ايگەرىم بولارسىز؟ مىنا ءنومىردى مينيسترلىكتىڭ ادامدارى بەرىپ ەدى.

– دا، يا ايگەريما، كەلينكا ەگو. چتو ۆى حوتەلي؟

– انالايىن، مەن ابەڭمەن جولىعۋىم كەرەك. ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار. اتاڭىزدىڭ كىتاپتارىن شىعارۋ تۋرالى.

– نۋ، پريەزجايتە. دۋمايۋ چتو ون نە بۋدەت پروتيۆ.

– جارتى ساعات شاماسىندا بارسام بولا ما؟

– دا، پريەزجايتە. يا ەمۋ سكاجۋ.

– ناقتى ادرەستى ايتا سالىڭىزشى.

– تايمانوۆا - 222 ج.

– كوپ راحمەت! قازىر كەلەم.– اۋزىمدى جيعانشا بايلانىس ءۇزىلىپ كەتتى.

«ە-ە، مىنا كەلىن ورىس ءتىلدى ەكەن عوي. بىراق اتى ايگەرىم. تازا قازاقى ەسىم. ۇلتى قازاق بولۋى كەرەك. ورىستانىپ كەتكەن كوپ قازاقتىڭ ءبىرى شىعار. بارا كورەرمىن» دەپ ويلادىم. ماشيناعا وتىردىم دا، قايداسىڭ تايمانوۆ دەپ تارتىپ كەتتىم. «2-گيس» قوسىمشاسى اداستىرماي الىپ كەلدى.

مىنە، «تاۋلى قىراتتاعى» جازۋشىلار شىعارماشىلىق ءۇيىنىڭ جانىنداعى حان سارايىنداي ءزاۋلىم ءۇيدىڭ الدىندا تۇرمىن. جان جاعىما قاراپ، ءبىر تەمەكى تارتىپ الايىن دەدىم. تايمانوۆ كوشەسىنىڭ بويىندا وڭكەي بايشىكەشتەر مەن قايماقتار تۇرادى ەكەن. نە دەگەن مىقتىلار دەسەڭىزشى!.. ءۇي يەلەرىنىڭ الەۋەتى ايتپاي-اق كورىنىپ تۇر. بىرىنەن ءبىرى وتەدى. كورشى ۇيدە قاليجان بەكحوجيننىڭ وتباسى، ودان ءبىر ءۇي ارىدە اكادەميك سەرىك قيراباەۆتىڭ جانۇياسى تۇرادى. سەرىك اعانىڭ سەگىز تومدىق جيناعىن شىعارعاندا ءاليا اپام ەكەۋى مەنى ۇيىنە شاقىرىپ قوناق ەتكەن. ءبارى ەسىمە تۇسە باستادى. كىتابىنا دەمەۋشى بولعان اتاقتى قايراتكەر-مەتسەنات بەكەت تۇرعاراەۆتى دا بىرگە شاقىرعان. ءدال وسى كوشەدە. بىراق نۇرپەيىسوۆتىڭ قاتار تۇراتىنى تۋرالى ايتىلماعان. ەندى عانا ءبىلدىم.

ابەڭنىڭ ءۇيى بارىنەن دە سالتاناتتى كورىنەدى. ويۋمەن كومكەرىلگەن بيىك تەمىر قاقپانىڭ باعانىنا بەكىتىلگەن دوموفوننىڭ تۇيمەسىن باستىم. كامەرادان مەنى كورىپ تۇرسا كەرەك، بىرەۋ سارت ەتكىزىپ تەمىر قۇلىپتى اشتى. اۋلاعا كىردىم. اتشاپتىرىم جەر ەكەن. قاتار-قاتار وسكەن كوگىلدىر شىرشا كوزدىڭ جاۋىن الادى. اۋلا مۇنتازداي تازا. اينالاما تاڭدانا قاراپ، ءۇيدىڭ الدىنا جاقىندادىم. وڭ قاپتالدا جاسىل جەلەكتىڭ قاسىنداعى ورىندىقتا ابدەن قارتايعان كەيۋانا وتىر. ابەڭنىڭ جارى بولۋ كەرەك. ول كىسىگە ارنايى بۇرىلىپ، قوس قولداپ امانداستىم.

– امانسىز با، اپا! ابەڭە كەلىپ ەدىم،– دەدىم بايسالدى ءتىل قاتىپ.

– جاعدايىڭ جاقسى ما؟– دەدى ول مەنى بۇرىننان تانيتىن ادامداي. كارىلىك جەڭگەن بە، داۋىسى وتە باسەڭ شىقتى.– قاشان كەلدىڭ؟ جاستار امان با؟– كارى كىسى مەنى بىرەۋمەن شاتاستىرىپ تۇر-اۋ. جاستارى نەسى؟

– اپا، مەنىڭ اتىم تەمىرعالي. ابەڭە جولىعايىن دەپ ەم.

– ول كەتىپ قالدى عوي.– دەدى كەيۋانا جىميىپ.

– كەتىپ قالعانى قالاي؟ جاڭا عانا ۇيدە دەپ ەدى عوي.– مەن تاڭدانىسىمدى جاسىرا المادىم. سانام سانسىراپ كەتتى.– ايگەرىممەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەم. ۇيدە دەگەن. بۇل قالاي بولدى؟

– ۇيگە كىرسەڭشى. مەن بىلمەيمىن.– دەدى ول وزىمەن ءوزى سويلەسكەندەي جاي عانا كۇبىرلەپ. ونىڭ جەرگە قادالعان ويسىز جانارىنا قاراپ، ەپتەپ باستان كەتە باستاعانىن تۇسىنگەندەي بولدىم. توقسان جاس دەگەن دە وڭاي ەمەس قوي.

– اپا، رەنجىمەڭىز. ابەڭ بولماسا ايگەرىمگە جولىعىپ شىعايىن.– مەن ۇيگە قاراي بۇرىلىپ، بيىك ءمارمار باسپالداقپەن كوتەرىلىپ كەتتىم.

ءۇيدىڭ اۋىر اعاشتان جاسالعان سىرتقى ەسىگى پاتشا سارايىنىڭ ەسىگىندەي بيىك ەكەن. كۇشپەن تارتىپ اشتىم. تامبۋردان كەيىن تاعى سونداي ەسىك بار. ول ىشكە قاراي اشىلادى. امالداپ اشىپ، ىشكە ەندىم. ورتالىق حولل وتە كەڭ ەكەن. سىرتتاعى كۇننىڭ ساۋلەسىمەن ۇلكەن كەڭىستىك جاپ-جارىق نۇرعا بولەنىپ جارقىراپ تۇر. جوعارعى قاباتقا كوتەرىلەتىن سىندارلى باسپالداقتان بولەك قاراما-قارسى ورنالاسقان بەس-التى بولمەنىڭ ەسىگى كورىندى. سول جاق قاپتالداعى قوناق كۇتۋگە ارنالعان بەرەكەلى زالدىڭ قوس جاپسارلى ەسىگى ايقارا اشىلىپ قالىپتى. قىمبات جيھازدار الىستان كوزدىڭ جاۋىن الادى. كىرە بەرىس پەن زالدىڭ ەسىگىنە دەيىنگى ورنەكتى قابىرعاعا تاقاپ جۇمساق ديۆان قويىلىپتى. ۇيگە كىرگەن قوناقتار حولدا وتىرىپ دەمالاتىن ورىن. سول ديۆاندا بويىن شالقايا سوزىپ، ۇستىنە حالات كيگەن ءابدىجامىل اعا ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن. باسىنا جاستانعانى ورتاسىندا «BMW» دەگەن زەرلى ۇلكەن جازۋى بار، ماشينانىڭ دوڭگەلەگىنە ۇقساس شىمقاي قارا جاستىق. ءجۇزى قۋداي. سەلدىرەگەن اپپاق شاشى ارتقا قاراي جالبىراپ، قارا جاستىققا ەرەكشە كونتراست بەرەدى. اۋەلگىدە ارۋاق كورگەندەي بولىپ، تىكسىنىپ قالدىم. «بۇل كىسى نەگە كىرە بەرىستە جاتىر؟» دەپ ويلادىم. «ءجا، قايدا جاتامىن دەسە دە ءوزىنىڭ ءۇيى عوي. مەنىڭ نەم بار؟». اياق كيىمىمدى ەسىكتىڭ الدىندا قالدىرىپ، قاسىنا جاقىندادىم. اقساقال وڭ قولىن شۇيدەسىنە قويعان قالپى بىرقالىپتى تىنىستاپ جاتىر. تىنىس العان سايىن كارى كەۋدەسى كوتەرىلىپ باسىلادى.

ديۆاننىڭ الدىندا پاكەنە بويلى جۋرنال ۇستەلى. ۇستەلدىڭ ۇستىندە تازا اق پاراق پەن قالامساپ. بىردەڭە جازباققا دايىندالعان سياقتى. اياق جاعىندا ءبىر تابۋرەتكا تۇر. وي دەگەن جۇيىرىك قوي. اپساتتە تالاي نارسە ويلاپ ۇلگەردىم. «بالكىم، بۇل كىسى وسى جەردە مەنى كۇتىپ جاتقان بولار. مەنىڭ كەلە جاتقانىمدى ايگەرىم ايتقان سوڭ، جوعارعى قاباتقا كوتەرىپ اۋرە قىلمايىن دەدى مە؟ وندا اناۋ تابۋرەتكا ماعان ارنالعان ورىن بولدى عوي. الدە... كەلىسە الماساق كىرە بەرىستەن قايقايتايىن دەدى مە ەكەن؟».

– اسسالاۋمالەيكۋم!– دەدىم ونى وياتقالى قاتتىراق داۋىستاپ. ول سەزبەدى. شىن ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن. الدە ەستىمەدى مە؟ ونىڭ تىزە تۇسىنان ءتۇرتىپ:

– اسسالاۋمالەيكۋم، اعا!– دەپ قاتتىراق ايتتىم. ول كوزىن جىمسيتىپ اشتى دا، مەنى كورىپ باسىن كوتەردى. دەنەسىن تىكتەپ وتىرىپ جاتىپ، قىرىلداعان داۋىسپەن:

– اي-گەر-ءرى-ءى-م-م! ءاي، اي-گەر-ءى-ءى-م! قايدا-سى-نن؟– دەپ ايعايلادى. اس بولمە جاقتا جۇرگەن، الدىنا قىسقا الجاپقىش بايلاعان كەلىنى قولىن سۇرتە-مۇرتە مايلىعىمەن بىرگە جۇگىرىپ كەلدى. ەلىكتىڭ بالاسىنداي، قىردىڭ قىزىل كيىگىندەي ەپسەكتى بالا ەكەن. بەتىنە بەس باتپان بوياۋ جاعىپتى. جاپسىرمالى كىرپىكتەرى بەتىنىڭ جارتىسىن جاپقانداي. بالىق ەرىندى نەگر قىزداي ءدۇرديتىپتى. «زدراستە!» دەدى ماعان قاراپ.

– اۋ، پاپا! چتو نۋجنو؟

– ماعان اپپاراتتارىمدى اكەلىپ بەرشى. ەكەۋىن دە اكەل. سپالنىيدا جاتىر.– ايگەرىم ىسىلعان بايگە تورىداي تەز-تەز باسىپ جوعارعى قاباتقا كوتەرىلىپ كەتتى. قاريا ماعان «كۇتە تۇر!» دەگەندەي ىمدادى. الدىمداعى ورىندىقتى نۇسقاپ، «وتىرسايشى!» دەدى. مەن تابۋرەتكانى ۇستەلگە جاقىنداتىپ، وتىردىم. ايگەرىم تەز ورالدى. ايتقانىن بەردى دە اس ۇيگە جونەلدى. ەكى قۇلاعىنا ەكى اپپاراتتى ءىلىپ العان سوڭ ابەكەڭ جۇزىمە قاراپ:

– كىم بولاسىن-ن؟– دەپ سۇرادى. باسپانىڭ ديرەكتورىمىن دەسەم «تەكسەرتەمىن» دەپ باس سالاتىن سياقتى.

– تەمىرعالي دەگەن اقىنمىن،– دەدىم.

– ونداي اقىندى ەستىگەم جوق. كازىر نە كوپ، اقىن كوپ. نەگە كەلدىڭ؟– دەدى جاقتىرماعانداي دۇڭكىلدەپ.

– مينيسترلىك جىبەردى.– ونىڭ كوزىنە تۋرا قارادىم.

– قاي-سسى-سى؟– ادەيى قاداپ سۇراپ وتىرعانداي كورىندى.

– مادەنيەت مينيسترلىگى.

– نە دەيت؟

– جەتى تومىڭىزدى شىعارامىز دەيدى. سونى ماعان تاپسىرىپ جاتىر.

– ءوزىڭنىڭ اتىڭ كىم دەدىڭ؟

– تەمىرعالي.

– تە-ءمىر-عالي؟ قاي جاقتىڭ تۋماسىسىڭ؟

– شىمكەنتتەن. بۇرىنعى لەنگىر اۋدانى. تاۋدىڭ بالاسىمىن.

– نەگە سەنىڭ اتىڭ تەمىرعالي؟ عالي دەپ باتىس جاقتا قويماۋشى مە-ەد؟

– ونىڭ وزىنشە تاريحى بار.– دەپ مەن ونى اڭگىمەگە تارتا ءتۇستىم. ويتكەنى ۇلكەن كىسىلەر اڭگىمەلەسكەندى جاقسى كورەدى. قارتايعان سوڭ سويلەسەتىن ادام تاپپاي، جالعىزدىقتان جالىعىپ وتىرادى. سونى ويلادىم دا اڭگىمەمدى جالعاپ كەتتىم.– مەنىڭ كوپباي اتامنىڭ بەكباي دەگەن ءىنىسى بولعان. سوعىستا، قان مايداندا ورال جاقتىڭ ساپارعالي دەگەن جىگىتىمەن دوس بولىپتى. ءبىر-ءبىرىن تالاي مارتە جاۋعان وقتىڭ استىنان الىپ شىعىپتى. ەكى دوس سەرتتەسكەن ەكەن. ەلگە امان جەتىپ، بالالى بولساق، تۇڭعىشىمىزعا ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ اتىمىزدى قويامىز دەپتى. ساپارعالي سمولەنسكىنىڭ تۇبىندەگى ءبىر ۇرىستا وققا ۇشىپ، وپات بولعان كورىنەدى. بەكباي اتام امان ورالعان. دوسىنا بەرگەن سەرتى بويىنشا تۇڭعىش بالاسىنىڭ اتىن ساپارعالي دەپ اتاپتى. كەيىنگى كەلىندەر بوسانعاندا ۇلكەن قايناعانىڭ بالاسىنا ۇقساسىن دەپ ءبارىمىزدىڭ اتىمىزعا «عالي» دەگەندى جالعاي بەرگەن. سودان اۋلەتىمىزدە عالي كوپ. سول كوپ عاليدىڭ ءبىرى مەنمىن. مەنىڭ ناعاشىلارىمدا دا عالي دەگەن اتتار بار. ۇلى ناعاشىمنىڭ اتى سۇلتانعالي.

– ولار دا شىمكەنتتەن بە؟

– ءتۇبى اقتوبەلىكتەر. ءالىمنىڭ قاراكەسەگىنەن تارايدى.

– ءاي، سەن ماعان جاقىندايىن دەدىڭ عوي. كازىر ءالىمنىڭ ۇلكەنى مەنمىن. شەكتىنىڭ جاقايىم تارماعىنان تارايمىز. قاراكەسەكتىڭ الىستىعى جوق.– مەنىڭ ءىشىم جىلىپ قالدى. اقساقالدىڭ بەتى بەرى قاراي باستاعان سياقتى.

– «ەر جىگىت ناعاشىسىنا تارتادى» دەيدى. مەنىڭ بويىمدا دا ءالىمنىڭ قانى بار، اعا. ءسىزدى ناعاشىم دەسەم دە بولادى.– دەپ ەركىنسي باستادىم.

– ءجا-ءجا! سەن سياقتى تالاي جيەندى كورگەنبىز. شىمكەنتتىڭ ءبىر قۋى شىعارسىڭ؟

– ولاي دەمەڭىز. قۋمىن دەسەم ناعاشى جۇرتقا تارتقان بولارمىن. تاياقتىڭ ءبىر ۇشى سىزگە تيمەي مە؟

– شىمكەنتتە مەن بىلەتىن جالعىز عانا جاقسى جىگىت بار. بەكەت تۇرعاراەۆ دەگەن. ەستىپ پە ەڭ؟ ناعىز ازامات – سول!

– بەكەت اعامەن ون-ون بەس جىلدان بەرى ارالاسامىن. ناعىز ەلدىڭ ازاماتى،– دەدىم ونىڭ ءسوزىن قولداپ.– مەن ونىمەن تىعىز بايلانىستامىن. باسىندا قادىردىڭ كوپ تومدىعىن ەلگە تاراتۋعا كومەكتەستى. سەرىك قيراباەۆتىڭ سەگىز تومىن، ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ ون تومدىعىن ءوز قاراجاتىمەن شىعارىپ بەردى. كەيىنىرەك قوجابەرگەن جىراۋدىڭ بىرنەشە كىتابىن جارىققا شىعاردى. ساراپحانادان «بابالار رۋحىنا تاعزىم» دەگەن مەموريالدىق كەشەن سالدىردى. ايتا بەرسەڭ تاۋسىلمايدى.

– ا-ا، بىلەدى ەكەنسىن. ەندى زۋىلداماي... ءجونىڭدى ايت. مىنا مەنى بىلەسىڭ بە؟– ول ماعان تەسىرەيە قارادى.

– ءبارىن دەمەسەم دە... ءبىراز بىلەمىن.– دەپ مەن دە تىكىرەيە قالدىم.

– نە بىلەسىن سوندا؟ «قان مەن تەردى» بىلەتىن شىعارسىن؟ باسقا نە ءبىلۋشى ەدىڭ؟ ءبارىڭنىڭ ايتاتىنىڭ سول عانا... باسقا تۇك تە بىلمەيسىڭدەر!

– نە ءبىلۋىم كەرەك ەدى؟ ايتساڭىزشى. ەلگە رەنىشىڭىز بار سياقتى عوي. ايتىڭىز. ءبىز دە ايتايىق. بىلمەگەنىمىزدى بىلەيىك.– ول مەنىڭ بەتىمە باجىرايا قاراپ، قادالىپ قالدى.

– ءاي، سەندەرگە داۋا جوق!– قولىن ءبىر سىلتەدى دە ورنىنان كوتەرىلدى. – كازىر. كازىر كەلەم. وتىرا تۇر.– اياعىنداعى قايىس تاپىشكەسىن سىلپ-سىلپ سۇيرەتىپ، تالتىرەكتەي باسىپ باردى دا حوللدىڭ تۇكپىرىندەگى ءبىر بولمەگە كىرىپ كەتتى. مەن اڭ-تاڭ بولىپ وتىرمىن. «تاعى نە شىعارايىن دەدى ەكەن؟». الدەن ۋاقىتتا تاپىشكىسىن تىرپىلداتىپ قايتىپ كەلدى.

– ءما! مىنانى وقىپ شىق. سودان كەيىن...– دەپ ساپ-سارى بولىپ سارعايىپ كەتكەن، ابدەن توزىعى جەتكەن گازەتتىڭ جىرتىق-جىرتىق قيىندىسىن الدىما لاقتىرىپ جىبەرىپ، ءوزى ديۆانعا وتىردى. مەن اسىقپاي قالتامنان كوزىلدىرىگىمدى الىپ تاقتىم دا، مەڭزەگەن ماقالاسىن تاۋىپ الدىم. بىرنەشە ابزاتستىڭ استىن قىزىل سيامەن سىزىپ قويىپتى. ماسساعان! فرانتسۋزدىڭ كلاسسيك جازۋشىسى لۋي اراگوننىڭ ماقالاسى ەكەن. 1967 جىلى «ليتەراتۋرنايا گازەتاعا» اۋدارىپ باسقان. «ابديجاميل نۋرپەيسوۆ. سۋمەركي» دەپ اتالادى. اسىعىس، قىزىل سيامەن سىزىلعان ابزاتستاردى وقىپ ۇلگەردىم.

«...يۋري كازاكوۆ، سراۆنيۆايا اۆتورا رومانا «سۋمەركي» س مۋحتاروم اۋەزوۆىم، رومان كوتوروگو «يۋنوست ابايا» ۋجە زناكوم چيتاتەليۋ يز ناشەي سەري، وچەن حوروشو وتزىۆاەتسيا و نۋرپەيسوۆە، نو يا حوچۋ ۆ كاكوي-تو مەرە پرەۆزويتي داجە ەگو ۆوستورجەننوە منەنيە. بەسسپورنو، ۆ وبويح روماناح ەست منوگو وبششەگو، پۋست ەتو وتنوسيتسيا ك وپيساننوي يمي ەپوحە، سلەدۋەت، ودناكو سكازات، چتو «سۋمەركي» پرەدستاۆليايۋت سوبوي نوۆۋيۋ ستۋپەن ۆ پروتسەسسە كازاحسكوگو رومانا.

رومان «اباي» موجەت بىت دو نەكوتوروي ستەپەني وتنەسەن ك تەم رومانام فورميروۆانيا چەلوۆەچەسكوگو حاراكتەرا، نەپرەۆزويدەننىم وبرازتسوم كوتوروگو ۆسە ەششە وستاەتسيا «ۆيلگەلم مەيستەر» گەتە. ا رومان نۋرپەيسوۆا ۆ تاكوي جە مەرە گلۋبوكي ي ۋۆلەكاتەلنىي، كاك ۆىشەنازۆاننىە كنيگي.

ۆ نەكوتوروم رودە رومان «سۋمەركي» ناپوميناەت كولودەتس س گوركوي ۆودوي

(ۆيديمو، نە زريا اۆتور دال سۆوەي كنيگە منوگوزناچيتەلنىي ەپيگراف، ۆ كوتوروم گوۆوريتسيا و «دەرزنوۆەني چەلوۆەچەسكوي دۋشي...»). تاكيح ۋۆلەكاتەلنىح ي گلۋبوكيح كنيگ، كاك رومان «سۋمەركي» نۋرپەيسوۆا، ۆ پوسلەدنەە ۆرەميا بىلو مالو. «سۋمەركي» موجنو سراۆنيت س سامىمي بولشيمي

پرويزۆەدەنيامي سوۆرەمەننوي ليتەراتۋرى، بۋد تو امەريكانسكايا، فرانتسۋزسكايا يلي جە درۋگايا».

ءۇزىندىنىڭ سوڭعى ءۇش جولىن باتتاستىرا سىزىپتى. ءدال سول جولدارعا قاتتى ريزا بولعان سياقتى. ارى قاراي دا وقي بەرمەك ەدىم، ابەڭ:

– قالاي ەكەن؟– دەپ گۇج ەتتى.

– كەرەمەت! ءسىزدى وتە جوعارى باعالاپتى. عاجاپ! لۋي اراگون دەگەن ادەبيەتتىڭ الىبى عوي. ريزا بولدىم.

– مىنە، سولاي! ەندى بىلگەن شىعارسىن مەنىڭ كىم ەكەنىمدى؟

– ءيا، مىنا ماقالا كوزىمە تۇسپەپتى.

– وي، سەندەردىڭ كوزدەرىڭدى... شەل باسقان ونى.– تاماعىن قىرناپ، مەكىرەنىپ قويدى.– كازىرگىلەر تۇك كورمەيتىن بولعان. سونىمەن اراگون نە دەپ وتىر؟

– ءسىزدى اسا تالانتتى جازۋشى دەيدى.

– ءاي، نەگە بايقامايسىن؟ ول مەنى ونەرو دە بالزاكتىڭ قاتارىنا قويىپ وتىرعان جوق پا؟ ويلانسايشى!

– سولاي سياقتى.

– سياقتى ەمەس، توچنو سولاي! مەن بالزاكتىڭ دەڭگەيىندەگى جازۋشىمىن. ال سەندەر... سەندەر... ەشتەڭە بىلمەيسىڭدەر. ءمينيسترىڭ دە دىم بىلمەيدى.

– ءبارى دە ءسىزدى مويىندايدى عوي.

– قادىرىمدى بىلمەگەن سوڭ... مويىنداعانىن كايتەيىن... سوڭعى وتىز جىل بويى قازاقستاندا ءبىر دە ءبىر كىتابىم شىققان جوق. ەكى-ءۇش جىل بۇرىن «سوڭعى پارىزدىڭ» «سونداي دا ءبىر ءتۇن بولعان...» دەگەن ەكىنشى كىتابىن «قازاقپارات» باسپاسىنا تاپسىرعان ەكەن... ول ءتىپتى سۇمىرەيتىپ جىبەردى. ءىشى تولعان قاتە. قالاي جۇمىس ىستەيتىندەرىن... اتى كىم ەدى... الگى؟.. ديرەكتورىن ايتام...

– قونىسبەك بوتباەۆ دەگەن.

– ءيا، سول. كوكسوققان نەمە... ايتپاقشى، ول دا شىمكەنتتىك قۋلاردىڭ بىرەۋى عوي. نە دۇرىستاپ قالاماقى بەرمەدى. بىردەڭە ايتساڭ: «بولدى، بولدى» دەپ زىپىلداپ كەتەدى. بولدىرعان تۇگى جوق.

– ونى دا جاقسى بىلەمىن. بىراق ارالاسپايتىن ادامىم. جۇمىسىندا شاتاعىم جوق.– دەدىم مەن.

– ارالاساتىن ادام ەمەس، ءيتتىڭ بالاسى. ونى ءالى سوتقا بەرەمىن. كىتابىمدى قۇرتقانى ءۇشىن. ءبىر كۇنى كەلىپ: «قالاماقى سىزگە نە كەرەك. ونسىز دا جاعدايىڭىز جاقسى عوي» دەدى. قانىم باسىما شاۋىپ كەتتى. بۇرىن مەنىڭ جاعدايىم راسىندا دا جاقسى بولعان. «قان مەن تەر» وتىز التى تىلگە اۋدارىلىپ باسىلدى. جالپى تيراجى ميلليوننان استى. ول كەزدە قالىڭ قالاماقى تولەيتىن. اۋەزوۆ مۇحاڭ ەكەۋمىز ميللياردەر ەدىك. دوللارىڭ ءرۋبلدىڭ قولىنا سۋ قۇيا المايتىن. ءبىر رۋبل ەكى دوللار تۇراتىن. ءبىز رۋبلەۆىي ميللياردەر بولدىق قوي. قايران جىلدار-اي! سول پىشەن اقشادان دىم دا قالمادى. اناۋ سونى بەتىمە باسقانداي بولدى.

– ءار نارسەنىڭ ءوز ءساتى بار عوي. ۋاقىت وتە كەلە ءبارى دە وزگەرەدى. اقشا دەگەن دە سۋ سياقتى. قانشا قىسساڭ دا الاقانىڭدا تۇرمايدى.

– سەن فيلوسوفيانى قويا تۇر. ونىڭ ءبارى بەلگىلى نارسە. ماسەلەگە جاقىن كەلەيىك. مەنىڭ مىنا جەتى تومىم شىقسا، ماعان قانشا قالاماقى بەرەسىڭ؟– دەپ سۇراۋلى جۇزبەن قارادى. ىشىمنەن: «ءاي، شەشۋشى تۇسقا كەلدىك-اۋ» دەدىم.

– ونىڭ ءبارىن بەلگىلەپ قويعان. مەن ءوز قالتامنان ءبىر تيىن دا بەرمەيمىن. بۇل مەملەكەتتىڭ تاپسىرىسى. مينيسترلىك ءار تومىڭىزعا ءبىر ميلليوننان ەسەپتەپ، جەتى تومعا جەتى ميلليون تەڭگە تولەيمىز دەپ وتىر.– دەدىم. بۇل اڭگىمەم شالعا ۇناماعانىن سەزەمىن. ول جان قالتاسىنان كولدەي بەتورامالىن شىعارىپ، ءجونسىز سىڭبىرە باستادى. تاناۋى مەن جاساۋراعان كوزدەرىن ءسۇرتىپ بولعان سوڭ: «حە-حە-حە!» دەپ قينالا كۇلىپ الدى دا:

– ال، ءبىر ميلليون تەڭگەڭ قانشا دوللار بولادى؟– دەپ سۇرادى. مەن سول كەزدەگى كۋرسپەن ەسەپتەپ بەردىم.

– ەكى جارىم مىڭ دوللار.

– ەكى-ءى جا-رىم-م مى-ىڭ!؟– دەدى ول ەرەكشە قايران قالىپ، كەكەسىنمەن.– ءبىر تومعا ما؟

– ءيا، ءبىر تومعا.

ول بىردەن اشۋلانىپ شىعا كەلدى.

– ءاي، كەبەنەمايت، سەن مەنىڭ باسىمدى قاتىرما! مەن ساعان ايتپادىم با، بالزاكتىڭ دەڭگەيىندەگى جازۋشىمىن دەپ. قادىرىمە جەتكەندەرىڭ وسى ما؟ مەن ءوز باعامدى بىلەتىن اداممىن. كوپ بىلشىلداماڭدار! قالتاڭدا اقشاڭ بولماسا نەمەنەگە كەلدىڭ؟ مەنىڭ قالاماقىم ءجۇز مىڭ دوللار بولادى. بار ما سونداي اقشاڭ؟ اكەل، مىنا جەرگە قوي!– دەپ ول الدىندا تۇرعان جۋرنال ۇستەلىن الاقانىمەن قويىپ قالدى. سارت ەتكەن دىبىس شىقتى. ۇستەلدىڭ ۇستىندە جاتقان قالامساپ ىرشىپ، ەدەنگە ءتۇستى. ول اشۋعا بۋلىعىپ، ايعايلاپ جاتىر.– تاپقان ەكەنسىڭدەر اقىماقتى! ءجۇز مىڭ دوللارىڭ بولماسا، انە ەسىك. تۇر دا كەت! اقشاڭ بولماسا، كەناي ناحرەن وتسيۋدا!

مەن ونىڭ بىرەسە قىزارا، بىرەسە بوزارا قۇبىلعان جۇزىنە قارادىم دا وتىردىم. كوكىرەگىندەگى جەلىن تولىق شىعارىپ، ويىنداعىنىڭ ءبارىن ايتىپ بولسىن دەدىم. ۇندەمەدىم. بىراق ونىڭ سوڭعى بوقتاۋىنا شىداي المادىم.

– توقتاڭىز!– دەدىم سابىرمەن سويلەپ.

– نەگە توقتايمىن؟ تۇر دا قايقاي! مەن سەنىمەن سويلەسپەيمىن. كەت، داۆاي!

مەن وتىرعان ورنىمنان قوزعالمادىم. ونىڭ كوزىنەن كوزىمدى الماي:

– ءسىز توقتاڭىز!– دەدىم تاماعىمدى كەنەپ الىپ،– كەت دەگەنگە كەتە بەرەتىندەي، نەمەنە، مەنى يت دەپ ويلايسىز با؟ مەنىڭ دە سىزگە ايتارىم بار. ايتارىمدى ايتپاي كەتپەيمىن بۇل جەردەن.

– سەن ماعان نە ايتپاقسىن؟ نە ايتاسىڭ سەن، ا؟– ول ورنىنان تۇرىپ كەتپەكشى بولدى. بىلەگىنەن تارتىپ قايتا وتىرعىزدىم.

– جوق، ءسىز مەنى تىڭداساڭىزشى. ەندى مەن ايتايىن!– شالدىڭ شاراسى تاۋسىلعانداي، بۇكشيىپ وتىر.

– ال ايت! ايت كانى!– دەدى كوزدەرىن شاقىرايتىپ.

– ايتقاندا بىلاي، جاسىڭىز جۇزگە جاقىنداپ قالعان قارياسىز. بۇكىل ەل ءسىزدى قۇرمەتتەمەيدى ەمەس، قۇرمەتتەيدى. قايدا بارساڭىز دا ءتورىن بەرىپ، توبەسىنە كوتەرەدى. تورىڭىزدەن كورىڭىز جاقىن تۇرعاندا ابىرويىڭىزدى ويلامايسىز با؟ مەن ءوزىمدى بوقتاتىپ قويىپ قاراپ وتىرمايمىن. اڭگىمەنىڭ اشىعى بىلاي، «قان مەن تەردىڭ» اتاعى مەن اقشاسىنا ماستانىپ، ءسىز الپىس جىل بويى ۇيقىدا جاتىر ەكەنسىز. قازاقستاننىڭ وتىز جىل بۇرىن تاۋەلسىزدىك العانىن دا بىلمەيتىن شىعارسىز؟– دەپ ادەيى شامىنا ءتيىپ، شاعىپ الدىم.

– سەن، نە وتتاپ وتىرسىن؟ كەت، ءايدا! شىق ۇيدەن!– ول قىلعىنا ايعايلادى.

– سابىر ەتىڭىز. ءالى ايتىپ بولعان جوقپىن،– دەدىم ساسپاي.– تىڭداڭىز! ءبىزدىڭ ەل وتىز جىل بۇرىن تاۋەلسىزدىك العان. تاۋەلسىزدىك العالى ءبىر دە ءبىر اقىن، ءبىر دە ءبىر جازۋشى قالاماقى الىپ كورگەن جوق. قالام ۇستاعاندى قارىق قىلاتىن باياعى كەڭەستىك كەزەڭ كەلمەسكە كەتكەن. ال قازاقستانعا اقىن-جازۋشى كەرەك ەمەس سياقتى. اقيقاتى سول. وتىز جىل بويى ءبىر دە ءبىر ادام قالاماقى الىپ كورگەن جوق. ءسىز قايداعى ءجۇز مىڭ دوللاردى ايتىپ وتىرسىز؟ ءجۇز مىڭ تەڭگە دە بەرمەيتىن. سىزگە جەتى ميلليون تەڭگە بەرەمىز دەگەنىنە ريزا بولمايسىز با؟

وتىز بەس مىڭ دانا كىتابىڭىزدى شىعارىپ، تاراتامىز دەيدى. وعان دا رازى ەمەسسىز. سىزدەن باسقا ەشكىمگە مۇنداي كەڭدىك جاسالماعان. نە دەسەڭىز دە بۇل ءسىزدىڭ سوڭعى مۇمكىندىگىڭىز. كوكىرەگىڭىزدى سوعىپ، كەرگي بەرسەڭىز جەتى تومىڭىز شىقپاي قالادى. ودان نە ۇتاسىز؟ «بارىمەن بازار» دەپ، بەرگەنىن الىپ، راقمەتىڭىزدى ايتىپ وتىرا بەرمەيسىز بە؟ اقساقالدىقتىڭ ءجونى سول بولادى. ال جەكە باسپانىڭ ديرەكتورى رەتىندە مەن سىزبەن باسقاشا سويلەسەمىن. قازىر اقىن-جازۋشىلار قالاماقى سۇرامايدى، وزدەرىنىڭ كىتابىنا ءوز قالتاسىنان اقشا تولەپ شىعارادى. شىققان كىتاپتى ەل ارالاپ ءجۇرىپ وزدەرى تاراتادى. ءسىز ميللياردەر بولعان ادامسىز. مىناداي عاجايىپ سارايدا تۇراسىز. سىزدە اقشا جوق دەگەنگە مەن سەنبەيمىن. جەتى تومدى شىعارۋعا ءجۇز مىڭ دوللار كەتەدى. سەيفىڭىزدە جاتقان ءجۇز مىڭ دوللاردى الىڭىز دا، مىنا جەرگە اكەلىپ قويىڭىز،– دەپ ءوزى ۇرعانداي ۇستەلدىڭ ءۇستىن الاقانىممەن تارس ەتكىزدىم. ول سەلك ەتە قالدى.– مەن سودان كەيىن ويلانامىن، ءسىزدىڭ كىتاپتارىڭىزدى شىعارامىن با، شىعارمايمىن با؟ ويلانامىن. ول باعاعا شىعارماۋىم دا مۇمكىن. بار ما اقشاڭىز؟ اكەلىڭىز! جوق پا؟ وندا مەن كەتتىم. كەرەك بولسام ىزدەپ تاۋىپ الارسىز.– دەپ ورنىمنان تۇردىم. اياق كيىمىمدى كيىپ جاتقاندا ول بىردەڭە ايتقىسى كەلىپ:

– ءاي! ءاي!– دەدى ايعايلاپ.

– ءاي ەمەس، مەنىڭ ءوز اتىم بار. امان بولىڭىز!– دەدىم دە ەسىكتى تارس جاۋىپ شىعىپ كەتتىم.

(جالعاسى بار)

تەمىرعالي كوپباي

Abai.kz