قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە ينۆەستيتسيا – ەكونوميكانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن باستى قان تامىرى. كاپيتال كەلمەگەن ەلدە ءوندىرىس توقىرايدى، جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلمايدى، تەحنولوگيا جاڭارمايدى، ال حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ءبىر ورىندا تۇرالايدى. قازاقستان دا سوڭعى جىلدارى وسى اقيقاتتى ايقىن سەزىنىپ وتىر. رەسمي ەسەپتەردە ينۆەستيتسيا كولەمى ءوسىپ جاتقانداي كورىنگەنىمەن، ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا داعدارىس بەلگىلەرى كۇشەيىپ، قوعامدا «نەگە ەكونوميكا العا باسپاي وتىر؟» دەگەن زاڭدى سۇراق قوعامدا ءجيى قويىلا باستادى. بۇل سۇراقتىڭ ءتۇپ-توركىنىندە ينۆەستيتسيا تارتۋداعى جۇيەلى كەمشىلىكتەر جاتىر.

قازاقستانعا شەتەلدىك جانە ىشكى ينۆەستيتسيا مۇلدە كەلمەي جاتىر دەۋ – شىندىققا جاناسپايدى. الايدا كەلىپ جاتقان ينۆەستيتسيانىڭ كوپ بولىگى شيكىزات سەكتورىنا، ياعني مۇناي-گاز، تاۋ-كەن وندىرىسىنە باعىتتالعان. وسى سالالار ەلگە قىسقا مەرزىمدە ۆاليۋتا تۇسىرگەنىمەن، ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا، تەحنولوگيالىق سەرپىلىس جاساۋعا قاۋقارسىز. وڭدەۋشى ونەركاسىپكە، عىلىمعا، جوعارى قوسىلعان قۇنى بار وندىرىستەرگە سالىناتىن ينۆەستيتسيا ماردىمسىز.

ناتيجەسىندە قازاقستان ەكونوميكاسى بۇرىنعىشا شيكىزات باعاسىنا تاۋەلدى كۇيدە قالىپ وتىر. مۇناي باعاسى قۇلدىراسا – بيۋدجەت قىسقارادى، ۇلتتىق ۆاليۋتا السىرەيدى، ينفلياتسيا ۇدەيدى. مۇنداي جاعدايدا ينۆەستور ءۇشىن دە تۇراقتى ءارى بولجامدى ورتا قالىپتاسپايدى.

ينۆەستور ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى فاكتور – زاڭ ۇستەمدىگى مەن ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىق. وكىنىشكە قاراي، قازاقستاندا وسى باعىتتا شەشىلمەگەن پروبلەمالار جەتكىلىكتى. زاڭداردىڭ ءجيى وزگەرۋى، نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ءوزارا قايشى كەلۋى، شەنەۋنىكتىك سۋبەكتيۆيزم – ينۆەستيتسيالىق كليماتتى السىرەتەتىن نەگىزگى سەبەپتەر.

كەيبىر ينۆەستورلار ءۇشىن ەڭ ۇلكەن تاۋەكەل – سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمنىڭ تومەندىگى. ەلىمىزدە، داۋلى پروبلەمالار تۋىنداعان جاعدايدا ءادىل شەشىمگە قول جەتكىزۋ قيىن دەگەن پىكىر كەڭ تاراعان. ال قۇقىقتىق قورعانىسى ءالسىز ەلگە ءىرى ءارى ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيا كەلمەيتىنى بەلگىلى.

ينۆەستيتسيا تارتۋ تەك فورۋم وتكىزىپ، مەموراندۋمعا قول قويۋمەن شەكتەلمەيدى. بۇل – ۇزاق مەرزىمدى، جۇيەلى مەملەكەتتىك ساياساتتى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى پروتسەسس. الايدا قازاقستاندا ينۆەستيتسيالىق ساياسات ءجيى اۋىسىپ وتىرادى، باسىمدىقتار تۇراقسىز.

ءبىر كەزەڭدە يندۋستريالاندىرۋ تۋرالى ايتىلسا، كەلەسى كەزەڭدە تسيفرلاندىرۋ العا شىعادى، ودان كەيىن اگروونەركاسىپ كەشەنى نەگىزگى باعىت رەتىندە جاريالانادى. مۇنىڭ ءبارى ءوز الدىنا ماڭىزدى، بىراق ناقتى ساباقتاستىق پەن ورىندالۋ مەحانيزمى جوق جەردە وسى باستامالار دەكلاراتسيا كۇيىندە قالىپ قويادى. ينۆەستور ءۇشىن مۇنداي بەلگىسىزدىك – ۇلكەن قاۋىپ.

ەكونوميكانىڭ داعدارىسقا تىرەلۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – كولەڭكەلى اينالىمنىڭ جوعارى دەڭگەيى. اشىق ءارى ادال جۇمىس ىستەيتىن بيزنەس سالىقتان جالتاراتىن، بەيرەسمي ارتىقشىلىققا يە سۋبەكتىلەرمەن باسەكەلەسە المايدى. بۇل جاعداي اسىرەسە شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە اۋىر سوققى بولىپ تيەدى.

سونىمەن قاتار، نارىقتاعى مونوپوليالانۋ دەڭگەيى دە ينۆەستيتسياعا كەرى اسەر ەتەدى. بەلگىلى سالالاردا «تاڭداۋلى» كومپانيالاردىڭ ۇستەمدىگى ساقتالعان. ەركىن باسەكە جوق جەردە يننوۆاتسيا دا، ينۆەستيتسيا دا دامىمايدى. ينۆەستور نارىققا كىرە المايتىن بولسا نەمەسە اكىمشىلىك توسقاۋىلعا تاپ بولسا، ول ەلدەن باس تارتادى.

ينۆەستيتسيا تەك قارجى ەمەس، ول – ءبىلىم، تەحنولوگيا، باسقارۋ مادەنيەتى. قازاقستاندا ادامي كاپيتال پروبلەماسى ءالى دە وتكىر. ءبىلىم جۇيەسى ەڭبەك نارىعىنىڭ ناقتى سۇرانىسىنا تولىق ساي كەلمەيدى. كاسىبي، تەحنيكالىق ماماندار تاپشىلىعى، باسقارۋشى كادرلاردىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەۋى – ينۆەستور ءۇشىن قوسىمشا شىعىن مەن تاۋەكەل.

كوپ جاعدايدا ينۆەستور جەرگىلىكتى كادردى قايتا دايارلاۋعا ءماجبۇر نەمەسە شەتەلدەن مامان تارتۋعا تىرىسادى. بۇل ينۆەستيتسيانىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتىپ، جوبالاردىڭ ىسكە اسۋ مەرزىمىن سوزادى.

تۇسىنگەن ادامعا، ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق داعدارىس – ءبىر كۇندە پايدا بولعان قۇبىلىس ەمەس. بۇل – جىلدار بويى قوردالانعان قۇرىلىمدىق جاعدايدىن ناتيجەسى. قازاقستاندا ەكونوميكانىڭ نەگىزگى مودەلى ءالى دە ەكستراكتيۆتى، ياعني تابيعي رەسۋرستاردى وندىرۋگە نەگىزدەلگەن. مۇنداي مودەل XXI عاسىردىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرمەيدى.

وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ السىزدىگى، يننوۆاتسيانىڭ تاپشىلىعى، عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى الشاقتىق – ەكونوميكانىڭ ىشكى قۋاتىن شەكتەپ وتىر. ال ىشكى نارىق ءالسىز بولعان جاعدايدا سىرتقى شوكتار ەل ەكونوميكاسىن وڭاي شايقالتادى.

داعدارىستان شىعۋدىڭ جالعىز جولى – ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ساپالىق جاڭا مودەلىنە كوشۋ. بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارىن ناقتى ىسكە اسىرۋ قاجەت. زاڭ بارىنە ورتاق بولۋى ءتيىس، ال مەملەكەتتىك اپپارات بيزنەسكە سەرىكتەس رەتىندە قاراۋى كەرەك.

ەكىنشىدەن، ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ءسوز جۇزىندە دەمەيىك، ناقتى وندىرىستىك جوبالار ارقىلى جۇزەگە اسۋى ءتيىس. وڭدەۋشى ونەركاسىپكە، جوعارى تەحنولوگيالارعا، ەكسپورتقا باعىتتالعان سالالارعا باسىمدىق ۇسىنۋ – ۇزاق مەرزىمدى تابىستىڭ كەپىلى.

ۇشىنشىدەن، ادامي كاپيتالعا ينۆەستيتسيا ارتپايىنشا، قارجىلىق ينۆەستيتسيانىڭ تيىمدىلىگى تومەن بولادى. عىلىم، ءبىلىم جانە يننوۆاتسيا – ەكونوميكانىڭ جاڭا تىرەگى بولۋى قاجەت.

ينۆەستيتسيا تارتۋداعى كەمشىلىكتەر – قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ داعدارىسقا ۇشىراۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى. بۇل كەمشىلىكتەر جەكەلەگەن قاتەلىكتەردەن تۇرمايدى, جۇيەلى سيپاتقا يە. ەگەر, ەل دامۋ جولىندا شىن مانىندە جاڭا كەزەڭگە وتەمىن دەسە، ينۆەستيتسيالىق ساياساتتى تۇبەگەيلى قايتا قاراۋعا ءتيىس. ايتپەسە ۋاقىتشا كورسەتكىشتەرگە الدانىپ، تەرەڭ ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى كەيىنگە ىسىرا بەرۋ داعدارىستى ودان ءارى ۋشىقتىرا تۇسپەك.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz