كەشە عانا كۇننىڭ كوزى شىعىپ، قار ءجىپسىپ، شاتىرداعىسى ەرىپ، توبەدەن تامىپ تۇر ەدى، بۇگىن جەل تەرىستىككە اۋىسىپ الىپتى. جەل تەرىستىكتەن سوقسا كۇننىڭ كوزىنەن پايدا جوق. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى سول، ءتورت قۇبىلا دەيمىز، بىراق ءبارى بىردەي بىزگە جايلى ەمەس.

***

قازاق شەجىرەسىن جازامىن دەپ، قاعاز باستى بولىپ ساياسي-قوعامدىق ومىردەن سىرت قالىپ قويىپپىز. ءبىر جاعىنان سول جاققا قاراي باسقىڭ دا كەلمەيدى، بىراق ادامعا قوعامنان سىرت ءومىر سۇرۋگە بولمايدى. بۇل ءبىزدىڭ قازاق ازاماتتىق قوعامىنىڭ ءداستۇرى، سوۆەت ۇكىمەتى قىرىپ-جويىپ بۇل ءداستۇردى توقتاتا الماعان.

جاس وقىتۋشى كەزىمىزدە قارمۋ-دىڭ جاتاقحاناسىندا تۇردىق. كازارما سياقتى ەدى. ءبىر جولى قىستا اكەم كەلدى. ومىرىندە ءبىر كەلگەنى. قازىر ويلاسام نەمەرەسىن ساعىنىپ، ءبىر يىسكەيىن دەپ كەلگەن. ەرتەڭىنە ۆوكزالعا شىعارىپ سالدىم. ەرتە كەلدىك. «سەن وتىرا تۇر» دەپ ءبىر جاققا كەتىپ قالدى. «قايدا بارىپ كەلدىڭىز؟» دەسەم، «ۆوكزالدىڭ باستىعىنا باردىم. ءبىزدىڭ اۋىل ەرتەدە ۇلكەن كولحوز بولعان، وسى قاراعاندىڭدى ەتپەن دە، ۇنمەن دە اسىراعان. اۆتوبۋستارىڭ كەيدە بىرنەشە كۇن جۇرمەي قويادى، دۇرىس جۇرگىزىڭدەر دەپ ايتىپ كەلدىم» دەيدى.

ءوزىن وسى ەلدىڭ ازاماتى دەگەن ادام قوعام شارۋاسىنان سىرت بولماسا كەرەك.

***

قۇرىلتاي تۋرالى اڭگىمە ءبىز جاققا ەمىس-ەمىس كەلىپ جاتىر. قىزىلوردادا (اقمەشىت دەگەن دۇرىس بولار ەدى) وتكەن قۇرىلتايدا پارلامەنتتى قۇرىلتاي اتاۋعا كەلىستىك دەيدى. بىرەۋلەر ودان نە وزگەرەدى دەپ جاتىر. جۋرناليستەر قۇرىلتايدى ءتۇسىندىرىپ بەرىڭىزشى دەيدى.

تۇسىندىرسەم – قۇرىلتاي دەگەن تۇركى-موڭعول حالىقتارىنىڭ يمپەريالىق ينستيتۋتى. وعىزدىڭ «قاعان» اتانۋىنا قاراعاندا ساق داۋىرىندە دە بولعان شىعار، عۇن داۋىرىندە بولعانى ءسوزسىز. يمپەريا قۇرامىنداعى ۇلىس باسشىلارى قاعان/يمپەراتور سايلايتىن كەزدە، نە ۇلىستار اراسىندا ماسەلە تۋىنداعاندا قۇرىلتايعا جينالادى. ونىڭ ءسان-سالتاناتىن ەكى اۋىز سوزبەن سيپاتتاۋ مۇمكىن ەمەس. قازىرگى ادام ونى ازداپ كوزگە ەلەستەتۋ ءۇشىن وليمپيادا ويىندارىنىڭ اشىلۋ-جابىلۋ سالتاناتىن ەسىنە تۇسىرسە بولادى.

قازاق حاندىعى زامانىندا قۇرىلتاي بولدى دەگەندى ەشقانداي دەرەكتەردەن ەستىمەدىم، قاريالار بولدى دەپ جانە ايتپادى. كەڭەس بولدى دەيدى (كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس ت.ب.), قۇرىلتاي تۋرالى ءلام-ميم، دەرەك جوق. كەڭەس دەگەندى رۋ ارالىق ماسەلەلەردى شەشەتىن بيلەردىڭ ۇلكەن جيىندارىنا قاتىستى دا قولدانادى، اتالىق اۋلەتىنىڭ دە كەڭەستەرى بولعان (سايدالىنىڭ سارى كەڭەسى ت.ب.).

ءحۇ عاسىردىڭ 30 جىلدارى قازاق حاندىعى قۇرىلعان سوڭ يمپەريالىق ينستيتۋتتار جۇمىس ىستەۋىن توقتاتقان. مىسالى بىزدەگى نوقتا اعا ينستيتۋتى يمپەريالىق داۋىردە جۇمىس ىستەپ تۇرعان، كەيىن تەك ەستەلىك اڭگىمەلەر عانا قالدى. سول سياقتى قۇرىلتاي تاريحي جادىدا، شەجىرەدە بار، شىنايى ومىردە جوق. ەكىنشى جاعىنان، وسى يمپەريالىق ينستيتۋتتارمەن اۋەستەنۋشىلىك بىزگە قانشالىقتى پايدالى؟ ورىسقا ايبات شەگۋگە ءحالىمىز جوق، بىراق قىر كورسەتۋگە قاجەت شىعار؟ ول جاعىن پوليتولوگتار ايتسىن، قايداسىڭدار پوليتولوگتار؟! قازاق تاريحىن جازىپ بىتىرسەڭدەر، ءوز شارۋالارىڭا كىرىسسەڭدەر بولار ەدى.

ءبىزدىڭ باۋىرلاس وزبەك كوپ زامان اقساق تەمىرمەن اۋەستەندى، قانە سودان كورگەن پايداسى؟ قازىر وزبەكستان تاريحىندا كوزگە بادىرايىپ تۇرعان قاراما-قايشىلىقتار بار. مىسالى، ورتاعاسىرلىق دەرەكتەر باراق حان وزبەكتى باستاپ ۇلىقبەكتى سامارقاندقا قۋىپ تىقتى، سودان مەملەكەت داعدارىسى باستالدى دەيدى. ەكى كەمەنىڭ قۇيرىعىن ۇستاعان سۋعا كەتەدى. ءبىزدىڭ دە دالباڭداپ التىن ورداعا، ودان ءارى شىڭعىس حانعا جارماسا بەرمەگەنىمىز دۇرىس. قازاق اتىنان مارتەبەلى نە بار؟ ەركىن دەسەڭ ەركىن، جاۋىنگەر دەسەڭ جاۋىنگەر. قازاق ءسوزى ەۋروپالىق رىتسار ۇعىمىنىڭ بالاماسى، ودان ارتىق نە كەرەك سىزگە؟!

***

دۋگين دەگەن فيلوسوف ورتالىق ازيا مەن كاۆكاز مەملەكەتتەرى دەگەن جوق، ولار ورىستىڭ قاراماعاندا بولۋى كەرەك دەپ، ونى باسقالارى قوستاپ جاتسا كەرەك. وسى دۋگيندى كەزىندە قازاقستان توبەسىنە كوتەرىپ ءجۇردى. ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى ەدى ت.ب. قاشان كورسەڭ سول كەزدەگى رەكتور مىرزەكەڭ كوكەمەن قۇشاقتاسىپ، ءۇش قايتارا شوپىلدەسىپ ءسۇيىسىپ جاتقانى. «ەۋرازياشىلدىقتىڭ» وسىلاي اياقتالارىن ءبىر ادام بولجاماعان با؟! ماسكەۋدىڭ، كگب-نىڭ بۇرىڭعى وتارلاردى ۋىستان شىعارماۋ جوسپارىنىڭ ءبىر باعىتى وسى. نازارباەۆ بولسا بولماسا سولارعا قىزمەت جاسادى، مۇمكىن ءالى دە قىزمەت جاساپ ءجۇر. بۇل شابۋىل كرەملدىڭ ايتاعىمەن بولىپ جاتىر دەيدى ءبىزدىڭ ەكسپەرتتەر. بولعانى دا جاقسى. ءبىزدىڭ كومپرادور ۇرى بيلىك، بويكۇيەز حالىق مۇمكىن ەستەرىن جينار.

***

ەس جيناۋ قيىن-اۋ، ەس قالسا جيناۋعا بولادى، قالماسا شە؟ توقاەۆ 7 ترلن تەڭگە كورشى ەلگە (شاماسى رف) قاشىپ كەتتى دەيدى. سۇمدىق! مەن ءبىر جۇما بۇرىن كىشى قىزىما ءۇيىمدى اۋىستىرامىن، جەتپەي تۇر دەگەن سوڭ 1 ملن تەڭگە اۋداردىم. «الاتاۋ سيتي بانك/بۇرىڭعى «جۋسان» اتى-جونىنە قاراساڭشى، فاميليامدا تۇر عوي دەگەنىمە بولمادى، مەنى كادىمگىدەي تەكسەردى. سوندا مەنىڭ 1 ملن-دى تەكسەرىپ جۇرگەن بانك 7 ترلن-دى نەگە تەكسەرمەيدى؟ ەندەشە بۇل ۇرلىق، اقشانى شەت ەلگە شىعارۋ تىكەلەي ەڭ جوعارى بيلىك تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ وتىر. ءار جىلى 12-20 ملرد دوللار، مۇمكىن ودان دا كوپ اقشا قازاقستاننان شەت ەلگە الاياقتىق جولمەن شىعارىلادى دەيدى. (بوقتايىن دەسەڭ وقىرماننان ۇيات).

الاياقتار بيلەگەن ەل بولدىق. باياعىدا لەنين «ەكى رەسەي بار» دەۋشى ەدى، بىزدە ەكى قازاقستان بار. ءبىرى ۇرى، كومپرادور، ۇرلاعان بايلىعىن شەت ەلگە تىعىپ، قازاقتى ءار مينۋت-ساعات سايىن ساتىپ جاتقان قازاقستان، ەكىنشىسى ماڭدايىنىڭ تەرىن توگىپ، جازدىڭ ىستىعىندا، قىستىڭ سۋىعىندا ەڭبەك جاساپ، مالىن ءوسىرىپ، ەگىنىن ورىپ، وزگە قىزمەتىن اتقارىپ، بازاردا كۇنكورىسىن تاۋىپ جۇرگەن قازاقستان. بۇل ەكەۋى ەرتەلى-كەش شەكىسپەي قويمايدى، تاريحتىڭ زاڭدىلىعى سونداي.

***

وسى شەكىسۋدىڭ الدىن الاتىن زاڭدار جيناعىن ءبىز كونستيتۋتسيا دەيمىز جانە ونى بيلىكتىڭ ىڭعايىنا قاراي وزگەرتۋدەن شارشامايمىز. ول كونستيتۋتسيا دۇرىس جۇمىس ىستەپ تە تۇرعان جوق، نازارباەۆ ونىڭ بەدەلىن باياعىدا كەتىرگەن، بىراق «نا ۆسياكي سلۋچاي» وزگەرتىپ قويامىز.

بۇل جولى كونستيتۋتسيانىڭ 84 پايىزى وزگەرەدى دەيدى، وسىنى ەستىگەن سوڭ جاڭا جوبانى شولىپ شىقتىم. ءبىزدىڭ زاڭگەرلەردىڭ جۇمىسى، سولاردىڭ پىكىرى ماڭىزدى، ال مەن ەتنولوگ/انتروپولوگ رەتىندە نە ايتا الامىن؟ دەگەنمەن بىزگە دە جۇمىس بار ەكەن، مەن وزىمە جاقىن ءبىر عانا ەرەجە تۋرالى ايتايىن. بۇل 22-ءشى باپ، بىرىنشىدەن، ءار ادام ءوزىنىڭ قاي ۇلتقا جاتاتىنىن ءوزى ايقىنداۋعا، ونى كورسەتۋگە نە كورسەتپەۋگە قۇقىلى، ەكىنشىدەن، ءار ادامنىڭ انا ءتىلىن، مادەنيەتىن قولدانۋعا، قارىم-قاتىناس جاساۋ، تاربيە بەرۋ، وقۋ مەن شىعارماشىلىق ءتىلىن ەركىن تاڭداۋعا قۇقىعى بار. ەستەرىڭىزدە بولسا مەن بىرنەشە جىل بويى «ءار ادام ءوزىنىڭ قاي ۇلتقا جاتاتىنىن ءوزى ايقىنداۋى كەرەك» دەگەندى ايتىپ-جازىپ كەلەمىن. قازاق تىلىنە، دىلىنە، مادەنيەتىنە، ادەت-عۇرپىنا كوشتىڭ ەكەن، سەن ەتنيكالىق جاعىنان كىم بولساڭ دا قازاق ۇلتىنىڭ وكىلىسىڭ. وسى تۇسىنىك اقىرى كونستيتۋتسيادان كورىنىس تاپتى، ەندى قوعامدىق ۇيىمدار باتالاسۋ ارقىلى بۇل پروتسەسستى ادەمىلەپ رەتتەپ، بەيىمدەپ جىبەرۋى كەرەك.

بىراق وسى باپتا ءبىر وداعاي ءسوز تۇر، ول «ءار ادام ءوزىنىڭ قاي ۇلتقا جاتاتىنىن ءوزى ايقىنداۋعا، ونى كورسەتۋگە نە كورسەتپەۋگە قۇقىلى» دەگەن سويلەمدەگى «ۇلت» دەگەن ءسوز. ەگەر قر-دا ءبىر عانا ۇلت بولاتىن بولسا، ياعني ءبىر مەملەكەت- ءبىر ۇلت (nation-state), وندا باسقا ۇلتتار بىزگە قايدان كەلدى؟ بۇلار شاماسى مەنىڭ «قولدانبالى ەتنوساسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنا» ارنايى جازىپ بەرگەن «ناتسيونالنوە سترويتەلستۆو ۆ رك: يستوريكو-ەتنولوگيچەسكي وبزور» دەگەن دۇنيەمدى وقىماعان. قازاقشا تۇسىنبەي قالادى-اۋ دەپ ورىس تىلىندە جازىپ بەردىم، كىتاپ قىلىپ شىعارىڭدار، تاراتىڭدار دەدىم، ەندى كەلىپ ەتنوس پەن ۇلتتىڭ ايىرماشىلىعىن كونستيتۋتسيا جوباسىن جاساعاندار تۇسىنبەي وتىر. قۇداي ساقتاعاندا بۇرىڭعى «قر كوپ ۇلتتى مەملەكەت» دەگەندى الىپ تاستاپتى، بۇعان دا شۇكىر.

***

سونىمەن بۇل پوستتى دا جازىپ بىتىردىك، دالاعا شىقتىم، كۇننىڭ كوزى جارقىراپ تۇر (جۇسىپبەكتىڭ كۇننىڭ كوزىن سيپاتتايتىن «كۇنىكەيدىڭ جازىعىن» وقىڭىزدارشى), تەرىسكەيدەن سوققان جەل ءسال سايابىرسىپتى، بىراق سالقىن.

دەگەنمەن كۇننىڭ كوزى جەڭبەي قويمايدى، بىزگە دە جارقىراعان جاز كەلەدى. وسى اقپان جاڭبىرمەن اياقتالىپ، ناۋرىز قارمەن باستالادى ما، سونداي بىردەمە بولسا كەرەك.

پروف. جامبىل ارتىقباەۆ

Abai.kz