بيسميللاي راحماني راحيم!

ماعان بۇگىن  ۇلى قازاق توپىراعىنداعى «قاقپالاردا» جاتقان كۇللى رۋحتى اۋليەلەر كۇڭىرەنىپ كوتەرىلىپ ەسىك اشىپ كەلىپ، حالەمسىڭ دەپ قولىما قالام ۇستاتتى. (« ...ءسوز – رۋح. «ءحالامسىڭ»- دەدىم. سەنىڭ دەنەڭە اللاھ ات قويادى. دەمەك، ءحالام ادامنىڭ  اللاھپەن سويلەسۋىن راستايتىن دۇنيە. ءحالام – راس. قۇراننىڭ ارعى جاعىندا اللا سويلەپ تۇر، بىزگە وسىنى ايتىپ تۇر»- دەگەن ءسوزدى جەتكىزەتىن ءىلىمدى ادامدى ايتادى...»، «ءىلىمنىڭ اتى - قارسىلىق». 19.10.2020 ج). سول كۇڭىرەنگەن اۋليەلەر; «قازاق، الاش جايلى جاز، جەتكىز» دەگەن امانات ارتتى. ارينە بۇل بەلگى جاقسى ەمەس...

اللانىڭ – جان جاققا قويعان بەلگىسى، ۋاقىتى بار. «قاقپا» دەگەن نە – عايىپتان  توگىلگەن نۇردى ساقتايتىن جەر. سول ۇلى قازاق جەرىنە ورنالاسقان «قاقپالار» اۋليەلەر قاسيەتىن قاستەرلەپ، دۇعاداعى ۇرپاقتارعا اللانىڭ شاپاعاتى تيەتىندىگىن جەتكىزەدى. ەسكى «قۇلان» قالاسى ورنىنداعى  «قۇلان توبە» سونىڭ بىرەۋى. بۇل توبەنىڭ  ءاۋ باستان اتقارعان قىزمەتى، «اڭىراقاي» اپاتىنان بۇرىن،  وسى كيەلى جەرگە سوعىس پىرلەرىن قوندىرعاندا، اۋليەلەر جەتى جىلدان جەپىس جىلعا، نەمەسە ءبىر عاسىردان ون عاسىرعا دەيىن دۇعا تىلەپ وتىرعان جەر. قاقپانى قۇداي كەز كەلگەنگە اشتىرتپايدى. اۋليە اتانىپ  كەلگەنگە بەرەتىن ءوزىنىڭ بەلگىلى ءبىر مۇقيات دۇنيەسى، اماناتى بار. سول دۇنيەگە جاۋاپ بەرەتىن قاعاناتى بار. قاعانات قۇدايدىڭ بەرگەن اماناتىن ورىنداۋ دەگەن ءسوز.

اللا تاعالا ءوز راحىمىن جاۋدىرىپ، تىلەكتەردى قابىل ەتۋ ءۇشىن «قاقپانى» ادام اتا دۇنيەگە كەلمەي تۇرىپ  جىندارعا جاراتقان. جىندار سول «قاقپالارعا» قارسى كوتەرىلىپ، سودان كەيبىر «قاقپالار» ماڭگىلىككە جابىلىپ تا قالعان. سول «قۇلانتوبەدە» 7000 اۋليە ورنالاسقان. ازىرگە توعىز اۋليە سوزگە كەلۋدە. وسى ماڭعا تاعى جەتى «قاقپا» قاتار تۇسكەن. جەتىنشىسى – ايشى-مايقى قاقپاسى. مايقى رۋحى تىرشىلىككە ەكىگە، جەتىگە ءبولىنىپ قانشاما رەت قايتا تۋىپ، قايتا كەلگەن. بىردە رۋح، بىردە قازاق، بىردە الاش بولىپ تۇسكەن. بۇل ەلدە جازۋ، تاسقا بەلگى، تاڭبا سالۋ الاشتان باستالعان. ۇلى قازاق جەرىندەگى سول  تاستاعى تازا بەلگىنى العاش كورگەن جانە قايتالاپ تۇسىرگەن  ايانشى ايشى-مايقى. ول الاشتىڭ باتاسىن العان. بۇل حاباردى  جەتكىزگەن قاسيەتتى اۋليە دومالاق انا. بۇل جايلى حالىق ءالى بىلمەيدى. استە، اللا ۋاقىتى جەتكەندە اۋليەلەر ارقىلى مۇنى جاريا ەتىپ بىلدىرەدى...

«قاقپالاردى»  اللا تاعالا  ادام اتانى كوكتەن تۇسىرگەن كەزدە ونى امان ەسەن ساقتاۋ ءۇشىن دايارلاپ، جۇلدىزدارعا وق اتتىرىپ، سانسىز پىرلەردى و باستان سوندا كىرگىزىپ قويعان. پىرلەر «قاقپالارعا» قىزمەت ەتكەن. دەمەك، ادام اتانىڭ ۇرپاعى تارقاماس بۇرىن، بۇل دۇنيەنىڭ ءبارى رەتتەلىپ قويعان.

اللا قازاق ەلىنە سەنىمى جوعارى دەڭگەيدە تۇرعاندىعىن مويىنداتۋ ءۇشىن ءىلىم تۇسىرگەن. سول تۇسكەن ءىلىم «ۇكى جولى»  قازاق جەرىندەگى اڭىز «اڭىراقاي» سوعىسى باستالماس بۇرىن ءپىر تۇسكەندىگىن حابارلايدى. «ۇكى جولى» ۇكىنىڭ كيەسىن قابىل ەتكەن وسيەت. تاريحي «اڭىراقاي» الاڭىنداعى اپاتتا، 41 000 (قىرىق ءبىر مىڭ) تۇسكەن رۋحتى ساقتاۋ  ءۇشىن ءتاڭىرىمىز ولارعا جەڭىس سيلاعان. سونى جوعارىعا شىعارۋدا اۋليەلەر سول قاقپادا قالعان.

اۋليە دەگەن كىم؟ اۋليە – الدىمەن ۇرپاقتان ۇرپاققا امانت تاپسىرۋشى. ولار سول «اڭىراقاي» اپاتىنان قىرىق جىل بۇرىن كيەلى سوعىس پىرلەرى ءتۇسىپ، قازز اق ۇلتىن، ونىڭ جەرىن ساقتاپ قالاتىندىعىن حابارلاعان.  بۇل حابار – وسى «قۇلانداعى» قىپشاق اقجۇمىرتقا اۋليەنىڭ جەتكىزۋى. ول «قاقپاعا» جەتى جاسىندا تاعايىندالىپ، 79 جاسىنان جان بالاسىنا كورىنبەي ءومىر كەشىپ، 112 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن. بۇل اۋليەنىڭ قاسىندا سۋسىز جەردەن سۋ شىعارار قاراقۇل اۋليە، ءوز وسيەتىمەن ەل ەسىندە ساقتالعان تۇرىك اۋليە، قازانتاس اۋليە، توقبەردى اۋليە، كۇنتۋ اۋليە، اقكۇشىك اۋليەلەردىڭ دە امانات وسيەتتەرى تاسپاعا تۇسكەن. مىنا شۋماقتار تۇرىك اۋليەنىڭ وسيەتتەرىنەن; 

ارقاما پەرىشتە قونعاندا،

تاڭىم بۇگىن اتقاندا.

جۇرەگىم قالاپ

اللانىڭ جولىنا اپارعان،

اسىل جولىم سودان قالعان

ءمورىم مەنىڭ – استان،

اس – قۇداي جاقتان -  دەسە، شەكسىز دۇنيە تۋرالى;

شەكسىز دۇنيەنىڭ دە سۇراۋى بار،.

بارعاندا بەرەر جاۋابىڭ بولسا ايتارسىڭ.

بولماسا كىنالى بولىپ قايتارسىڭ. دەيدى. تاعى دا ءبىر وسەتى;

«ۇرپاق جامان» دەپ سوكپە،

بولماسىن وعان وكپە،

ۇرپاعىمدى جاماندايمىن دەپ

حالقىڭنىڭ ار ۇياتىن توكپە -دەيدى.  تاعى ءبىر ايتقانى;.

ماعان جول اقتان كەلدى،

قۇداي جاقتان كەلدى،

ال دەپ باپتاپ بەردى،

الماسام اتتاپ كەلدى.

بۇيرىق بەرىلدى،

ال- دەدى، بار- دەدى

سول جەرگە وسيەتىڭدى سال...- دەدى. (اتتارى اتالىنعان قالعان اۋليەردىڭ وسيەتتەرىن ۇرپاقتارى ءبىلسىن دەپ اۋليەلەر كىتابىنا ەنگىزىلدى...ب.ا. ).

اۋليەلەر – ءىلىم يەسى، اللادان جەتەر حابار يەلەرى.  رۋح ارۋاققا قونادى، ارۋاق ارقىلى ۇرپاققا ءىلىم بەرىلەدى. ارۋاقتار – ءتىرىنىڭ ۇستازى. اللا اۋليەلىكتى بەرگەندە «ساعان اۋليەلىك بەردىم»- دەپ ايتپايدى، سۇرامايدى. ولار اۋىر كۇنادان ساقتالىنىپ وتىرادى. ايان الەمىندەگى كوپ قيمىل وسى اۋليەلەر الەمىنە قاتىستى. ادام رۋحتانىپ، ىلىمدەردى الا باستاعاندا اۋليە رۋحتارى ءپىر قاسيەتىنەن قۇل قاسيەتىنە وتەدى،  اۋليە ءوزى كوككە بارا المايدى. اللا تاعالا امانات ەتىپ جىبەرگەن رۋح پىرلەر عانا  ونى كوككە اپارادى. «اۋليەلەر ءولدى دەپ كىم ايتتى، پايعامبار ءولدى دەپ كىم ايتتى، 124 000 پايعامباردىڭ ءبارى ءولدى دەپ كىم ايتتى؟ اللا تاعالا ايتقان جوق. جاي عانا «ومىردەن ءوتتى» دەيدى. دەمەك، اۋليەلەردىڭ ارقايسىسى، اللانىڭ سۇيەتىن سوڭعى قۇلى قالعانعا دەيىن قىزمەت ەتەدى. ادامنىڭ ساناسى باعا بەرە المايتىن مۇنداي دۇنيەنى «قۇدايدىڭ قۇدىرەتى» دەيمىز.

جەر بەتى – تۇتاس اللانىڭ جازۋى.  ەلىمىزدە   «جىبەك جولى» بويىندا ءپىر مەن رۋح تۇسەتىن 210 قاقپا بار. اتا جۇرت سولاردى ۇجىمداپ «21 قاقپا» نەمەسە «تۇركىستانعا جول» اتايدى.

اتالىنىپ وتىرعان وسى اۋليەلەر جەتكىزگەن قازاق پەن الاش اتاۋىن ايتۋدان بۇرىن، الدىمەن  پىر مەن رۋح، ايان مەن ءىلىم تۋرالى قىسقاشا تۇجىرىم. ەسكەرتەر ءجايت، بۇل ءىلىم - تىرشىلىكتىڭ باسى دا، سوڭى دا ءدىن ەكەنىن، تىرشىلىك دىنمەن كوگەرىپ كوكتەيتىنىن، ءتىپتى سول ءدىن ءوزى ەكەنىن سەزىنىپ ۇقپايتىن جاندارعا ەنشى بولمايدى. ولار جايلى  «يا سين» سۇرەسىنىڭ 9-شى اياتىندا; «ولاردىڭ الدىنا ءبىر بوگەت، ارتىنا ءبىر بوگەت تاقتاي سالىپ قويدىق. كوزدەرىن كولەگەيلەدىك، (يماننىڭ جولدارى بوگەلىپ قالعاندىقتان) ولار ەش نارسەنى كورمەيدى» -دەپ ەسكەرتكەن. ەكىنشى، ادەبي ءتىل، عىلىمي ءتىل، قۇراني نەمەسە ءىلىمي ءتىل بار. ءبىز قۇراني ءتىلدى ماقسۇت تۇتتىق. بۇل تۇجىرىمدار اس سابۋر ىلىمىنەن.

ايان دەگەن سەنىڭ جان دۇنيەڭە جانناتتان كەتپەي تۇرىپ بەرگەن تاعدىردى اشىپ ايتىتىن حابار.

ءپىر شە؟ ول ادامعا نە ءۇشىن قونادى، قاسيەتى نەندەي ؟ ءبىز تۇتىنىپ وتىرعان 18 000 عالام، جەر ءجۇزى ادام ءۇشىن جاراتىلسا، سونىڭ ءبارى «ءبىر ۋىس توپىراق پەن ءبىر تامشى سۋعا سيدىرىلىپ جاسالىندى» دەيدى قۇران. وسىنداي اۋقىمدى وتە ۇلكەن دۇنيەنى اللا تاعالا كىمدەرگە ىستەتتى؟ پەرىشتەلەر مەن پىرلەرگە، رۋحتارعا. ادامداردىڭ ىشىنەن شىققان اۋليەلەرگە، پايعامبارلارعا... بۇنى ءوزى ۇيىمداستىرىپ، رەتتەپ ىسكە اسىرتتى. ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ادام دايىن بولماعاندىقتان كەزىندە تىرشىلىككە ءتاڭىردىڭ امىرىمەن الدىمەن پىرلەر كەلگەن. ءىلىم – اللا  ادام اتادان تاراعان ۇرپاقتاردى الىپ جۇرەتىن جەرگە 751 000 ءپىر تۇسىرگەنىن ايتادى. «ءپىر دەگەن قۇدايدىڭ حابارىن قوندىرىپ بەرەتىن جاراتىلىس. ول رۋح» دەيدى اللا. ءپىردىڭ جولى اقيرەتكە دەيىن جابىلمايدى. پىرلەرگە ءوز كەزىندە  اڭ كيەلىلەرىنە اۋىسا بەرەتىن قاسيەت تە بەرگەن. كوكبورى، ءىلبىسىن، ۇكى، اقبوكەن، اققۋ، اق قازز ت.ب. ءپىر – قاسيەتتى ورىنداۋشى.

اللا – قۇدىرەت، سول قۇدىرەتىمەن ادامدى جاراتىپ دەمىمەن رۋح قوندىردى. ادام وزىنە قوندىرىلعان سول  قاسيەتىمەن اللانى كوردى. ادام – قابىل الۋشى، كەڭ پەيىل دەگەن ماعانانى بىلدىرەر اللانىڭ قويعان اتى. جاراتىلىس. باسقا جاراتىلىس اللانى ادامداي قابىل الا المايدى. قۇداي كىم – ءسوز ۇيرەتۋشى، ادامدى سويلەتۋشى. اللا – ادامنىڭ ماقساتى، ادام – اللانىڭ ماقساتى.  اللا; «مەن ساعان سەنبەيمىن. مەن ساعان: «ەي، سەن ماعان سەن دەيمىن، سەن دەپ ايتاتىن سەبەبىم، ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا ەشكىم جوق. مەن – سەن...» دەيدى. ادام اتا وسىلاي العاش اللادان ءسوز ۇيرەنگەن. ادام اتاعا «سەن قۇدايعا جاقىن ءپىرسىڭ» دەپ العاش ايتقان حاۋا انا بولعان. مەن سەنىڭ پىرلىگىڭدى، قۇدايعا جاقىندىعىڭدى مويىندايمىن، مەن وتە ءالسىزبىن، بارىنشا تومەن تۇرامىن سەنەن. ءومىر بويى ۇرپاعىڭدى سولاي تاربيەلەيمىن...»- دەگەن.

يسلام – كيەلى رۋحتاردان قۇرالعان ءدىن.  رۋح دەگەن نە؟  رۋح وزىمەن ءوزى جاراتىلعان دۇنيە ەمەس، ول دا اللاھ تاعالانىڭ امالىن ورىنداۋعا جەتكەن دۇنيە. رۋح – ءتىرى، نۇرلى، سىرتقى دەنەسى بار، شەكسىز بولۋعا ىڭعايلى،  مازمۇنى كۇردەلى، ءارى راس اقيقات. ول اللانىڭ ءامىرى بەرىلەتىن جەرىنەن. رۋح – اللا تاعالا «بول!» دەسە عانا ىسكە اساتىن دۇنيە، اللامەن تىلدەسۋگە، ونىڭ رازىلىعىمەن جۇمىس جاساۋعا جول. سول سەبەپتى دە ول ۇلكەن الەم. ادام زاتىنا العاشقى رۋح جانناتتا قوندىرىلدى. اللا ادام اتاعا «بول!» دەدى.  ءتاڭىر وزىنە بارار جولدا; «كىم دىنگە قۇشاعىن جايىپ، «سونى ماعان ءسىڭدىر»- دەپ سۇراسا، مەنىڭ قۇلىم سول كەزدە رۋح بولادى»- دەدى.

عايىپ الەمىندە رۋح تىرشىلىك يەلەرىمەن بايلانىستا تىرلىك ەتەدى. سول رۋح، اللانىڭ نۇرى دەنەگە  قونۋىمەن تىرشىلىك ءورىس الادى. رۋحانيلىق - رۋحتان شىعادى، ول حايۋم، ياعني اياتتا. ول – جۇمساۋشى، جۇمسالۋشى ەمەس، ول – ۇكىم بەرۋشى، باسقارۋشى. دەنە رۋحتىڭ ءۇيى، ۇياسى. بىراق كيىلەتىن كيىمى  ەمەس. كيىمى بولا المايتىنى، دەنەدە جان بار، مي بار. ادامنىڭ نەگىزگى بولىگى رۋحتا. («قىزىل كىتاپ» -2, 439-444 بەتتەر).

ءىلىم دۇنيەدە قاتار تىرشىلىك كەشىپ جاتقان ادام زاتى بىلمەيتىن 40 000 الەم بارلىعىن ايتادى.  قۇدايدىڭ ەڭ قارپايىم ءسوزى; «ءىلىم – ول مەنىڭ جەكە باسىمنىڭ كەرەگى» دەۋى. ادامنىڭ جەكە باسىنا بەرگەن كومەگى دە – ءىلىم. ونى ادامعا ءاۋ باستان بەرىپ قويعان. قازاق حالىقىنا، ءار قازاققا بۇدان تىس مول مەيىرىم، وزگەرمەس سابىرلىق بەرگەن. بۇل اقىلدان دا ارتىق.

اللا قۇراندا; «مەن ايتقان جاي ءسوز، جاي ەمەس. مەن سەنى «بول» دەپ قانا جاراتتىم. بول دەدىم بولدىڭ، ءوس دەدىم ءوستىڭ، ءول دەدىم ءولدىڭ. ءتىرىل دەدىم ءتىرىلدىڭ. اقىلىڭدى جي دەدىم، دۇنيە جي دەگەنىم جوق، اللانىڭ سوزىمەن عانا ءوزىڭدى ەرتەڭگى كۇنگە، احيرەتكە دايىندا. مەن رۋحتار تۋرالدى تەرەڭ ايتقان جوقپىن، ءوزىڭنىڭ ساناڭا ساي»- دەيدى. دەمەك، رۋح دەنەگە قونعان سوڭ كادىمگى ءوسىپ تۇرعان اعاشقا سۋ قۇيعانداي، ونى قوپسىتقانداي اللا تاعالا  ونى وزگەرتە الاتىن ءپىردى دارىتادى.  پىرلىك قونادى.  كوكتەن كەلىپ-كەتىپ جاتقان پىرمەن اللانىڭ ءبىزدىڭ ۇلى حالىققا ءوزى امانات ەتكەن ءداستۇرى بار. ءداستۇر – قۇدايدىڭ بەرگەن جولىن ءبىر قالىپتا ۇستاۋ. قازاق اللانىڭ 99 اتىن ءوز سالت داستۇرىنە كىرگىزىپ، قۇران ىشىندەگى قۇراندى قابىل العان. بۇل اۋليەلەر حابارى. دەمەك، اۋليەلەر ءالى كۇنگە دەيىن ءتىرى، ءالى كۇنگە دەيىن ۇرپاقتارى دوزاققا كەتىپ قالماس ءۇشىن، قۇدايدان كەشىرىم سۇراپ جاتىر.

ءىلىم پەردەلەر نەمەسە قاقپالار اتالاتىن تىلسىم بارىن ايتادى. ءار قازاق ۇلتىنىڭ اۋليە ۇلت ەكەنىن، ول قازز اق ءپىر اۋليەدەن تارقاعانىن  كورە ءبىلۋى كەرەك. ادام ادام بولىپ جەرگە تۇسكەلى قۇدىرەتتى اللا جەر بەتىنە 124 000 پايعامباردى جىبەرگەن. بۇل بۇگىنگى اتاجۇرت ۇرپاقتارى ايتاتىن ەسكىدەن قالعان امانات. بارلىق جەردە پايعامبارلار بولعان. جەردىڭ ءوزى دە وسى پايعامبارلىق قاسيەتتى ماقۇلداعان. بۇل حابار بىزگە جەتكەن اڭىز. اڭىز، قاي كەزدە دە شىندىقتى ايتادى.

قازز اق ءپىر اۋليە تۋرالى ايتىلعان سوڭ سول اڭىزدى اڭگىمەگە وزەك ەتە وتىرىپ الدىمەن ونىڭ پىرلىگى جايلى ايتالىق. عايىپ  عۇزىرىندا ءبىز بىلەتىن «كيەلى كىتاپتان» الىنعان  شەجىرەدەن بولەك،  قازاق جايلى تەرىگە جازىلعان  «ۇلى شەجىرە» بار. («اتا جۇرت» ءىلىمى، «ءتورتىنشى بيلىك»، №5, 15.03.2021 ج). وسى شەجىرە  جەر الەمدى توپان سۋ باساردا نۇح پايعامباردىڭ; «اپات بولسا، قاشىپ، تاۋدى پانالايمىن»- دەپ  سۋعا جۇتىلعان كەنعان ۇلىنان بولەك، جانىندا ۇلكەن  ۇلى قازز اق بولعانىن ايتادى. سول قازز اققا اللاھتىڭ قويعان ەسىمى – تۇنىق،  اقتۇنىق! تۇنىقتىڭ تەرەڭدىگىن قالاعان  نۇح; «يا، اللا تاعالام، سول تۇنىعىڭدى ودان دا ءارى تەرەڭدەت» دەپ ءوزى ۇلىن – تەرەڭدەت دەپ اتاسا، قازز اق ەسىمىمەن اناسى اتاعان. سوڭعى ءتۇيىن قازز اققا بايلانعان. قازز اق، ورتاسىندا ەكى «ز». اق بولەك، قازز، اق. سول اللانىڭ اقتۇنىعى ومىردەن وتەر الدىندا جاراتۋشىدان;

– مەنىڭ ناقتى ءوز اتىمدى ايتىڭىز؟- دەپ سۇراعاندا;

– سەنىڭ اتىڭ  مەنىڭ حاھ ءدىنىم يسلام جەر بەتىنە تولىق ورنىققان سوڭ، ۇرپاقتارىڭنىڭ باسىن قوسقان  ۇلت رەتىندە ايتىلادى. سەنەن وربىگەن ءبۇتىن ۇرپاققا ءبىر اتتى قويامىن. بۇنى ەشكىم ول كەزدە قازبالاپ تابا المايدى- دەگەن.

قازز اقتان ءۇش ۇل; اقىل، بۇيرەك، سەڭگەر ومىرگە كەلگەن. قازاقتار  قازز اقتىڭ اقىلىنان تارقاسا، تۇرىكتەر بۇيرەكتەن. ەكەۋىنىڭ دە اكەسى قازز اق، اتاسى نۇح. ءپىر اناسى قويعان قازز اق ەسىمى اللاھتىڭ امىرىمەن تىرشىلىككە دىنىمەن  قايتا ورالعان بۇگىنگى قازاق ۇلتىنا ارتىلدى. قازز اقتىڭ مىنەزى قاتال، ادام قورقاتىن، جانىنا ەشكىم جاقانداپ وتىرا المايتىن، وتىرعان كەزدە قانداي قۋ ادام بولسا دا ۇزاققا شىداپ دوس بولا المايتىن جان. قازز اقتان وسەر ۇرپاق وسىنداي،«اتاجۇرت» رۋح مىنەزىنە ساي...(17.09.2020ج ).

نۇحتىڭ بايراق بەلگىسى – قاسقىر باسى. قازز اقتىڭ دا اكەدەن اماناتتاپ العان بەلگىسى وسى.  ول كوكتىڭ بەلگىسى - حايۋم. عايىپ بولۋ، كوزگە كورگىزبەي كەتۋ، ءوزىن جوعالتىپ جىبەرۋ قاسقىرعا ءتان قاسيەت. قاسقىر مالدىڭ ۇستىنەن سەكىرىپ كەتسە; جىلقى تۇرعان جەرىندە قوزعالماي قالادى، تۇيەنىڭ تىرسەگى قاتادى، قويلاردىڭ ءۇنى شىقپاي قالادى. ادامنىڭ دا دەنەسى مەن شاشى قاتادى. اللا تاعالا قاسقىردىڭ وسى قاسيەتىمەن قازاققا ءدىن قاسيەتىن كورسەتكەن، وسى تاربيەمەن سۇرەنىڭ بۇكىل قاسيەتىن العان. اتا بابامىز بۇل ءدىني قاسيەتتى ۇرپاعىنا تارقاتىپ سىڭىرگەن.

كۇللى ۇلتتار ىشىندە ناعىز ءدىننىڭ قوجاسى، اقيرەتكە دەيىن ءدىندى ۇستاناتىن دا وسى ءبىزدىڭ حالىق. قازاقتىڭ مەيىرىمدىلىگى، جايلىلىعى جوعالمايدى. باسقا ۇلتقا قاراعاندا  بۇل قاسيەت قازاققا ماڭگىلىك سىي. وسى سىي قۇرمەت باسقا ۇلتتان جەتى ەسە ارتىق سالىنعان. جەتى ەسە! جەتى ەسە - دەگەن ءسوز، قوناعىن قۇدايى قوناق دەپ قابىل العان، ءبىر، عىزىر دەپ عىزىردى بولەك قابىل العان، ەكى، عايىپتىڭ حابارىنا سەنگەن، ءۇش، كەلگەن جاندى رەنجىتپەۋگە دايىن تۇرعان، ءتورت، اڭداردىڭ ءپىرى بار ەكەنىن بىلگەن، بەس، ادامدار ىشىندە قاسيەتتى تۋعانداردى بىلگەن، التى، ءدىندى بيىك ۇستاپ، پىرلىكتى مويىنداپ ءپىر قويا بىلگەن حالىق، جەتى. وسى جەتى قاسيەتتى مويىنداعاندىقتان اللا جەتى ەسە مول راحىمىن بەرگەن حالىق.

قۇدىرەتتى اللا قازاق حالقىنا ۇلى دەگەن ات قويدى. ۇلى قازاق ەلى ، ۇلى دالا دەپ ايتۋىمەن وعان  360 ءپىر جەرگە ءتۇسىپ، قىزمەت ەتتى. ون ەكى اسىل رۋح، 121 000 تۇيەمەن ءتۇستى. بۇل ەلدىڭ دىنگە قورعان بولۋى ءتاڭىردىڭ ءوز تاڭداۋى. اللا تاعالا بۇل حالىققا «ەكى دۇنيەدە قورعان بولامىن» - دەپ  ۋادە ەتكەن.اللا  تاعالام  وسىنشاما جەردى بۇل حالىققا ەنشىلەپ بەرۋىنىڭ ءوزى قازاقتىڭ اۋليەلىگىنە ىڭعايلاپ رەتتەگەنى. قازاق اللانىڭ دىنىنە قورعاۋشى بولعاندىقتان قانىندا تاڭىرىمەن تىكەلەي سويلەسەتىن قاسيەت بار. ول دارىعان. قازاق قۇرباندىق شالىپ جاڭبىر جاۋدىرۋدى بىلەدى، قۇدايى بەرىپ باسقا دۇنيە جاساعاندى دا بىلەدى. اللاھتان تىلەپ كوپ نارسەنى وزگەرتە الادى...

قازاق جەرىنە يسلامنىڭ كەلۋى تاريحى مەن تارالۋىن زەرتتەۋشىلەر 751 جىلعى «اتلاح» قالاسىندا وتكەن بەس كۇندىك ۇلى شايقاستى «قىتاي-اراب شايقاسى» اتاپ، سوعىستىڭ  «جۇمباق» ءمانىن جەتكىزە الماي; «يسلام ورتا ازياعا قىلىشتىڭ كۇشىمەن تارادى» دەگەن اقىلعا سيىمسىز تۇجىرىم جاساپ كەلەدى. «اتلاح» سوعىسىنىڭ  جۇمباق تىلسىم سىرى – بۇل جاراتۋشىنىڭ  نۇح پايعامباردىڭ ۇلى قازز اققا بەرگەن ۋادەسى، ءوزىنىڭ سۇيىكتى ءدىنىن وسىندا جەتكىزىپ ورنىقتىرۋى. سوعىسقا قۇرانداعى «ءبادىر»، «حۇنايىن» سوعىسىنداعىداي  (9 سۇرە،25 ايات)  كوك سالدەلى پەرىشتەلەر قاتىسقان. بۇل جەرگە يسلام وسىلاي قادام باسقان سوڭ، اللاھتىڭ  ءدىن  اماناتىن ارقالار  قازز اقتىڭ بىرنەشە رۋلار ۇرپاعىنان جيىلعان قازاق ەلىنىڭ نەگىزى قالاندى. ءدىندى اللا عايىپتان وسىلايشا توپىراققا ءسىڭدىرىپ، رۋحتارىن بەكىتتى. اللا تاعالا عۇزىرىن دا، تاعىن دا، بارار جەرىن دە ادام بالاسىنا كورسەتكەن. ادام عۇزىر ءدامىن دە، سۋىن دا تاتقان، ول جەردە وتىرىپ-اق  اللامەن سويلەسكەن.

«قازز اق، سەنىڭ رۋحتانىپ كەتۋىڭ جاقىن. ولە ولگەنشە ۇرپاعىڭ ماعان جاقىن»- دەدى اللا. سول سەبەپتى – قازز اق اتىمدى ءۇش مىڭ جىلدان كەيىن قۇداي قايىرىپ قويدى سەندەرگە. اينالايىن ۇرپاعىم، شوعىم، شىراعىم، جالعاسىم. الدى ارتىمىزدى نۇرلاندىرىپ ۇستالىق. بەرەر باتام وسى دەيدى قازز اق اتامىزدىڭ بىزگە جەتكەن اماناتىندا... ( 02.10.2020 ج). قازز اققا بايلانىستى «ءۇيسىن» اڭىز داستانىندا مىناداي دا شۋماق بار;

اتا جۇرتتا

ءۇيسىن شىراعىنىڭ جانعانى

امان الىپ شىققان سوڭ

توعىز جاسقا جەتكەنشە

الىگى ءپىر جۇرەدى

ۇيسىنگە ءومىردى ۇيرەتەدى.

ءبىر كۇنى ءۇيسىن سۇرادى;

«ەي، سەن كىمسىڭ؟

ايتشى ماعان.

ءبىر ويانسام،

قازز اق بوپ كوككە كەتەسىڭ.

قايتا ارۋاقتاردى ەرتىپ كەلەسىڭ.

قازز اق بولىپ ۇشىپ كەتىپ

قايتا كەلەسىڭ،

ۇيقتادىڭ دەيسىڭ،

كوزىم مەنىڭ ىلىنبەيت

مەن كىممىن سوندا،

ايتشى ماعان؟- دەگەنى.

-اتىڭ ءۇيسىن

ول شىراق – كوكتەن.

وسى شىراقتىڭ استىنا

ۇلى ۇرپاق كەلەدى

بارىنە قۇداي ءوز اماناتىن بەرەدى

مەن – ءپىرمىن

قاز بولىپ ۇشامىن

كوتەرىلگەندە اق بولامىن،

قۇدايعا جاق بولامىن.

قازز اق دەپ سەن قويدىڭ ماعان.

ءۇيسىن سەنىڭ اتىڭدى

ماڭىڭا ۇرپاعىڭ ءۇيىلسىن دەپ

ءتاڭىردىڭ ءوزى تاڭداعان...

قازاق جايلى «ۇلى شەجىرەگە» ورالايىق.  قۇرانداعى ادام اتا پايعامباردان باسقا كىتاپ، پاراق تۇسكەن پايعامبارلاردىڭ ءبارى قازز اقتان كەيىن ومىرگە كەلگەندەر... نۇح (س.ع.) اللادان ايان العان كەزدە اكە جولىن تەرەڭدىكپەن قۇپتاپ كەمە جاساۋىن قولداعان ۇلى وسى قازز اق بولعان – قازاقتىڭ ءتۇپ اتاسى. ونىڭ بويىنا اللاھ تاعالا اياندى، ءدىندى، وزىنە جاقىن رۋحتىق قاسيەتتى، ءىلىم جولىن سىڭدىرگەن. ارنايى پاراق يەسى.   قازز اق  كوككە قازز اق، اق قاز بولىپ ۇشىپ، پىرگە اينالىپ كەلگەننەن كەيىن سول اتتى وشىرمەستەن ۇرپاقتارىنا قويدى. دەمەك، قازاق – ءپىر قازز اق اتانىڭ باسىن كوتەرىپ، قازاق ۇلتى اتانعان حالىق. ءبىزدىڭ ىشىمىزدەگى رۋحتى، ءىلىمدى قورعاۋشى «اتاجۇرتتى» اللا ايانمەن، قۇرانمەن  قورعاپ كەلەدى. مىنە، «نۇح (ع.س.) پايعامباردان كەيىنگى ءدىن تاريحى قازز اقتان باستالادى، قازاق كىم؟»- دەگەن اڭگىمەگە جەتكەن ناقتىلى ءىلىمي ءدارىس-تۇجىرىم.

ەندى; «ءدىن نەگە قازاقتىڭ ەنشىسىندە؟»- دەگەن ساۋالعا،  قازاققا تۇسكەن پاراقتار تىزبەسى بويىنشا (اقيرەتكە دەيىن عايىپتان پاراق ءتۇسۋ توقتامايدى. تۇسكەن پاراقتار  تولىق نۇسقاسى باسپا-باسىلىم بەتتەرىندە جارىق كورگەن. ب.ا.) بارىنشا قىسقارتىلعان جۇيەلى جاۋاپ. قازاق – ۇلت. ادامنىڭ ۇلتى  قانىندا، ۇلتقا ءتان قاسيەت قانمەن بەرىلەدى. ۇلتقا باعىنبايتىن دۇنيە ۇشەۋ; ءدىن، جاننات جانە مىي. بۇل - اللانىڭ ءامىرى. ۇلتتىق ءتارتىپ – مىيىڭ مەن ءتىلىڭ.

ۇلت - جانناتقا جول. اللا بارلىق ۇلتقا ءوز زامانىندا ازىپ توزعان اراب حالقىن ءدىن ارقىلى قالاي تاربيەلەگەنىن كورسەتتى. ءدىن – ادام اتادان سوڭعى پايعامبارعا دەيىن بار بولىپ، سول ارالىقتا ءار ۇلتقا سانسىز پايعامبارلار جىبەرسە، ال مۇحاممەد (س.ع.س.) بارلىق ۇلتقا كەلدى. ءبىزدىڭ اتا بابامىز سوڭعى پايعامباردى  ىزدەپ بارىپ ءىلىم ۇيرەندى، ەلگە – ۇلتىمىز قازاق، ءدىنىمىز يسلام، ءوزىمىز دارەتپەن تازا ءجۇرۋىمىز كەرەكتىگىن ەگىپ كەتتى. اللا ءوز ءدىنىن بۇزدىرتپايدى. «ۇلتتىق يدەيانىڭ ءوزى – حالىقتىڭ ءوزى جايلى ويلاۋى ەمەس، قۇدايدىڭ حالىق جايلى ويلاۋى...». («ءىلىم –ەرەكشە عىلىم»،163-ءشى بەت، «ءۇش قيان» باسپاسى. 2017 ج). دەمەك، ۇلتتىق يدەيا قۇدايدىڭ ءار ۇلت جايلى ويلاپ سولارعا ۇستاتقان ءمورى. بۇل رەتتە ادام اتانىڭ; «ءيا، اللا تاعالام، كەشىرشى مەنى، جىلاتپاشى. جەرگە نەگە ءتۇسىردىڭ، مەن جەردى كورگەن جوقپىن، ول جاقتا سەنسىز ءومىر سۇرە المايمىن... ۇلگەرە المادىم سۇراپ اللاھ، جىبەر پايعامبارلارىڭدى،  ۇيرەتشى،  ۋادەڭدى ورىنداشى... ءلا يلاھا يللاللاھ...» دەپ جەرگە تۇسەردەگى  سالعان زىكىرى بىزگە ساباق بولۋى كەرەك...

ەندى الاش جايلى. ادام اتا جەر بەتىنە وڭايلىقپەن ورنىققان جوق. جەر بەتى ءاۋ باستا جىنداردىڭ مەكەن جايى بولعان. سول جىندار; «كوكتەن پاتشا كەلدى»- دەگەن حاباردى ەستىگەندە، ولار ءىبىلىس تايپالارىمەن قوسىلىپ، جاراتۋشىعا قارسى شىعىپ ادامنىڭ ۇرپاعىن جويۋعا كىرىستى. وسى قارسىلىققا وراي اللا دۇنيەگە الاشتى كەلتىردى. الاشتىڭ اللا بەرگەن قاسيەتىن ۇستانۋدى قازز اق ءوز مىندەتىنە العان. الاش دەگەن كىم؟ الاش –  ادام اتانىڭ ۇرپاعى. الاشتىڭ ۇستازى ادام اتا، ادام اتانىڭ ۇستازى جابىرەيىل. ادام اتا مەن حاۋا انا كوكتەن جەرگە تۇسكەن سوڭ دۇنيەگە كەلتىرگەن جەتىنشى ۇرپاعى، الاش پەن بەرەش اتالعان ەگىز ۇلدىڭ سىڭارى.  الاشقا بەرىلگەن قاسيەت ادام اتا ۇرپاعى بولعاندىقتان  ول – ءپىر.  الاشتىڭ ماڭدايىنا جازىلعانى ادام اتانىڭ وڭ جاعىنا شىعا باستاعاندا 360 ءپىر جەر بەتىنە ونىڭ نەسىبەسىن اكەلدى. الاش ءدىندى قۇدايدىڭ اماناتى دەپ قابىل ەتكەن. الاشتىڭ شىنايى وسى قىزمەتىن قۇداي ودان ءارى ونىڭ ۇرپاقتارىنا دارىتتى. اللا الاشقا قاسيەتتى جەتى جانناتتى كورسەتىپ، بويىنا ۇشىپ جۇرەتىن اسىل قاسيەت قوندىردى. ول قىرىق ءبىر ءپىر رۋحتىڭ قاسيەتىن قابىل ەتكەن. پايعامبار ەمەس. الاشقا قارسى شىعۋعا بولمايدى. الاشسىڭ با، الاش اتاندىڭ با، الاشتاي بولۋىڭ كەرەك.

الاش قىرىق پىرمەن باستايدى،

سونىمەن توقتايدى.

التىمەن بىتەدى- دەيدى ءىلىم جەتكىزگەن اڭىز.

الاش، قۇرانداعى اتى اتالعان باسقا پايعامبارلاردان بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن. الاشتىڭ ءومىر ءسۇرۋ امال داپتەرى بولعان.  ونىڭ وسى جولى قازاق حالقىنا دارىعان. «الاشقا تيىسكەن جاۋدى – ءيا، ەل جالمايدى، ءيا، جەر جالمايدى». بۇل اتام زاماننان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان مۇرا ناقىل.  ول ءپىر بولعاندىقتان بەلگىلى ءبىر ماسەلەمەن كەلگەن جان. وعان جەر  بەتىندەگى مۇسىلماندار قالپىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ءپىر قاسيەتى دارىتىلعان.

الاش قىرىق ءبىر ءپىر دەپ باستاپتى،

ونمەن توقتاپتى

التىعا بەل، اللادان سۇراپ بەرىپتى- دەيدى. «التاۋ الاش»- دەۋ  سودان قالعان. الاش ولگەن جوق، الاشتىڭ جۇرگەن-تۇرعان جەرى بەلگىلى. الاشتىڭ ۇرپاقتارى ۇلى اتانىپ قاشان دا اللا تاعالاعا قىزمەتى وتكەن. قازاقتىڭ ۇلى اتانۋى الاشتان دارىعان  قاسيەت، ۇلاعاتتى مۇرا جول. بۇگىنگى كۇنگە اتاجۇرت ۇرپاقتارى ايتاتىن وسى اڭىز، ەسكىدەن قالعان امانات.

اللا بارلىق جەردە ءوزىن قالاممەن تانىستىرعان. ءتىپتى، كوككە  اڭىز جازعان. وسىنى مال سوڭىندا ءجۇرىپ تەرەڭ وي باققان بابالارىمىز  سول كوككە قاراپ ادام تاڭىرقايتىن اڭىزدار قالدىرعان. ءتۇبى  جاقسىلىققا اپارتىن مۇنداي اڭىزدى شىندىق دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك.

ءدىن – ساياسات ەمەس، ادامنىڭ (ەلدىڭ) عايىپتان الار قۋاتى، ءتاڭىردىڭ سۇيگەن قۇلىن جانناتقا جەتكىزۋدە الدىن الا دايىنداعان سارا جولى. ءدىنىمىز – يسلام،  باستى قۇندىلىق  كىتابىمىز – قۇران. قۇراننىڭ ءار قارپى – نۇر، رۋح، ءار اياتى، ءار ءسوزى، ءار قارپى – تۇنعان تىلسىم، جۇمباق  قاسيەت. قاسيەت پەن باق، يماندىلىق پەن قايىرىمدىلىق – قۇران ارقىلى جالعاسقان. قۇراندا اللا ادامدى ءوزىنىڭ ورىنباسارى اتاعان. دەمەك، ادام – ءدىن، ونىڭ  الىمساقتان بولمىسىندا اللا تۇر. وسىنى بىلە تۇرا كەيىنگى كەزدە ۇكىمەتىمىز بار، دەپۋتاتتارىمىز بار، قۇرىلىپ جاتقان جاڭا قۇرىلتاي مۇشەلەرىمىز بار ءدىندى ساياساتقا اينالدىرىپ شۋىلداپ جاتقاندارىنا نە جورىق ؟!... قۇدايدىڭ ءدىنى – قۇدىرەت. سول قۇدىرەت ەكەندىگىن  تۇتاس ۇلت بولىپ كورىپ وتىرمىز عوي. ەلىمىزگە ەگەمەندىكتى سىي ەتكەن كىم؟ جالعىز جاراتۋشى اللا تاعالا ەمەس پە.  «ەي، ادام بالاسى! ...سەندەردى ۇلتتار، رۋلار قىلدىق» («حۇجىرات» 49 – 13)  - دەپ ەسكەرتىپ قانا قويماي ءوزى سىي ەتىپ بەرگەن مەملەكەتىمىزدەن، ءبىز ءدىندى نەگە بولەمىز؟ قۇراننان الشاقتىق – تىنىشتىعى جوق قاراڭعىلىق. قۇران قۋاتى – مىڭ بىرىگىپ كوتەرە المايتىن تاستى قوزعايدى، مىڭ توقتاتا المايتىن سەلدى توقتاتادى. ءار ادامنىڭ جان-دۇنيەسىنە، مىنەزىنە، قيمىلىنا، تىلەگىنە ساي عانا – قۇداي ەنشى-نەسىبە بەرەدى.  ادام مەن مەملەكەت دىنمەن – اپاتقا ۇشىرامايدى، دىنسىزدىكتەن – اپاتقا ۇشىرايدى. ەلدى ەل ەتەتىن – ءدىن.  ادامنىڭ ەڭ ۇلكەن قازىناسى - ءىشىپ جەگەنىندە ەمەس، ۇستانعان ءدىنىن تەرەڭ بىلۋىندە. دىننەن تىس - ءدىنسىز تىرشىلىك جاسايمىز دەۋ جاي عانا تاكاپپارلىق، شولاق ويلىلىق.  ءبىز ورىس پەن قىتايدى نەمەسە الىستاعى اقش پەن باتىستى ەمەس، اللانى پانا تۇتۋمىز كەرەك. ءبىزدىڭ ارقا سۇيەر كۇشىمىز – اللا!  قاي ەلدى بولسىن، ءوز مۇددەسى ءۇشىن ۇمتىلعان  الپاۋىت ەلدەر ەمەس، اللا عانا جارىلقايدى. ءبىر وق شىعارماي-اق ەگەمەندىكتى سىي ەتكەن قۇداي، قاشان دا ەلىمىزگە ءوزى قورعاۋشى.  قازاق جەرى - ءبىزدىڭ باۋىر ەتىمىز، سودان جارالعانبىز. ءيسى دە، سۋى دا، تاسى دا ءبارى بىزدىكى.  اللا وسى جەردى قورعاۋ ءۇشىن، ءدىنىن ساقتاۋ ءۇشىن ۇلت باتىرلارىن بەرگەن. ءدىندى ۇيرەتەر اۋليەلەر  بولسا، باتىرلارىمىز اللانىڭ قولداۋىمەن اۋليەلەرگە اينالعان. قۇداي عىزىرىمەن قوسىپ كوك سالدەلى قارۋلى پەرىشتەلەرىن قاشاندا ولاردىڭ الدىنا سالعان. ەلدە اتاجۇرت ءدىنى كۇشتى بولسا  جاستارىمىزدىڭ ومىرگە دەگەن سەنىمى ارتىپ، بۇگىنگى بەتىمەن كەتكەن كوررۋپتسيانىڭ تامىرىنا بالتا شابىلادى. ەل ەنشىسىنە بۇيىرىلىپ بەرىلگەن ۇلان اسىر قازىناسى دا  حالقىمىزدىڭ ءوز يگىلىگىنە جۇمسالىنادى...

وتكەن جىلى پرەزيدەنتىمىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەڭ ۇلكەن مىنبەسىنەن تۇرىپ يسلامعا جانە باسقا دا دىندەرگە قاتىستى  تاعىلىق ارەكەتتەرگە قارسى ماسەلە كوتەرىپ، قۇراندى ۆانداليزمنەن قورعاۋ تۋرالى ۇندەۋ تاستادى. قۇران – اللانىڭ جولى. جاراتقان يەمىز  ءدىن قورعانى ەتىپ بەكىتكەن قازاق ەلىن يسلام مەملەكەتى رەتىندە الەم الدىندا جاريالاپ وركەندەتسەك، ەلدىڭ بولاشاعى بۇدان دا كەمەل  جارقىن بولماق.  ءبىزدىڭ مەملەكەت، قۇراندى پاش ەتىپ،  ءدىن شىراعىن جوعارى كوتەرگەن، ءوز دىنىنە سەنىمى مول مەملەكەت بولعانى ماقۇل. مەملەكەت دىنىمەن بولسا، ەل يماندى بولسا – حالقىمىز باقىتتى. بۇل – ۇلتتىق يدەيا!.  اللاعا اماناتتاپ سەنىم ارتساق، قۇداي – ءوز ءدىنىن ءوزى جولعا قويادى. ءدىن يەسى اللا، ول ءوز يەلىگىن، ءوز ءدىنىن پاتشا تۇگىلى، ءوزىنىڭ سۇيىكتى ەلشىلەرىنە دە بەرمەگەن. پايعامبارلارعا; «سەنىڭ مىندەتىڭ ەلىڭە ءدىنىمدى قابىلداتىپ، ايتقانىمدى ناسيحاتتاپ جەتكىزۋ عانا. مەنىڭ  99 اتىمدى وقىساڭ بەرەكەڭ كىرەدى. اۋا، اس ساعان قانداي كەرەك بولسا، ءدىن دە سونداي كەرەك»- دەگەن.

بۇگىندە  الەم ەلىمىزدى مۇسىلمان مەملەكەتى رەتىندە تانىپ وتىرعاندا، قازاق جات جۇرتتىق دىندەردەن ارىلىپ، ءداستۇرلى ءوز دىنىمەن بولۋى  كەرەك. ءدىن – بوتەن ەلدەن كوشەتتەلمەيدى، اللا بۇيىرتقان جەردە،  توپىراعىندا، ۇلتىنا، ونىڭ داستۇرىنە قاراي ءوسىپ ونەدى. ءدىن – اللانىڭ ءسوزى، ءتىرى. ءدىننىڭ يەسى – اللا، قوجاسى - سونى ۇستاناتىندار. ۇكىمەت ءدىن تۋرالى زاڭ قابىلدار بولسا ونى دىڭگەگىندەگى ءدىنى مىقتى ازاماتتارعا  دايىنداتىپ، قازىرگى قولدانىستاعى كورشى ەلدەردىڭ كوشىرمە جاماۋ زاڭدارىنان قۇتىلۋ كەرەك. ءدىن جاراتىلىسىندا ۇلتتان، تىلدەن  بۇرىن كەلگەندىكتەن اتا زاڭىمىزدىڭ ءبيسسىمىلاسىندا ءدىنىمىز يسلام، الەمدىك دىندەر مويىندالادى.. دەپ جازىلسا قازىرگى ءدىندى ساياساتقا اينالدىرعىسى كەلىپ جۇرگەن قۇيتىرتقى سۇرقيا ساياساتكەرلەر مەن ءدىننىڭ اتىن جامىلىپ جۇرگەن جاساندى اعىمداردان ارىلار ەدىك...

ادامنىڭ دا، ەلدىڭ دە تامىرى مەن قاسيەتى – دىندە. ءدىن كەتسە، ادام مەن ەلدەن قاسيەت كەتەدى، بۇل – كوكتىڭ بەلگىسى.   كەزىندە نۇح ءوزىنىڭ قازز اق  بالاسىنا; «قاسيەتىڭدى تەرەڭدەت. سەنى سول ءۇشىن مەن تەرەڭدەت اتادىم. ءدىنىڭدى تەرەڭدەتە بىلسەڭ عانا جۇرت بولىپ قالادى قاۋىمىڭ...»- دەگەن. ءبىز، تۇتاس حالىق بولىپ; «ءبىز شىنايى يسلام ءدىنىن قورعايتىن حالىقپىز»- دەپ  الەم الدىندا ءوز ەركىمىزدى جاريا ەتۋىمىز كەرەك. ءىلىمي ماقالا سوڭى، ناعىز قۇرىلتاي قارايتىن ماسەلەگە اينالىپ كەتكەن سياقتى.

«نار تاۋەكەل!» دەپ قۇرىلتايدىڭ قاۋقارىن كورۋ ءۇشىن اللاعا اماناتتاپ وندا دا جىبەرگەندى ماقۇل كورىپ وتىرمىن...

ماقالا سوڭىن «قازاق، الاش جايلى بۇل دەرەكتى ءىلىمدى قايدان الىپ جازدىڭ؟» دەگەندەرگە بۇگىنگى كۇنى قولىمىز جەتىپ، باسپادان شىعىپ جاتقان; «ۇلى قازاق ەلىنە   تۇسكەن ءپىر تۋرالى ءىلىم» كىتابىنان الىنعان مىنا ءۇزىندىنى جەتكىزە وتىرىپ ءىلىمدى قورىتقاندى ماقۇل كورىپ وتىرمىن.

«...الاش جاسى وتىز جەتى جاسقا كەلگەندە،  كەزىندە ءوزىن ۇرلاپ كەتكەن جىن قاۋىمى مۇنى وزدەرىنە پاتشا ەتىپ سايلادى. ولاردىڭ ونداعى امالى بالاسىنىڭ قولىمەن  ادام اتانى ءولتىرۋ بولاتىن. ونى جاسىنان اكەسىنە جولىقتىرماي سولاي تاربيەلەدى. الاشتىڭ بويىنداعى قۋاتى، تاپقىرلىعى، ويىنىڭ جۇيرىكتىگى باسىم ەدى.  ول جىنداردىڭ تاربيەلەپ ايتۋىمەن ادام اتانى اڭدىدى. العاشقى كۇنى  كەلىپ كورگەندە ادام اتانىڭ تىزەرلەپ وتىرعانىن، ەكىنشى كۇنى كەلىپ قاراعاندا ەڭىرەپ، الاقانىن جايىپ جىلاپ وتىرعانىن، ءۇشىنشى كۇنى كەلگەندە باسىن جەرگە قويىپ،  كوككە قاراپ بىردەڭە سۇراپ جاتقانىن كورەدى.

سول كورىنىستەن سوڭ الاش جىندارعا; «سەندەر پاتشا دەپ  ماعان تابىنىپ جاتسىڭدار. نەگە مىنا وتىرعان جاراتىلىس، كوككە، اسپانعا قاراپ تابىنىپ جاتىر؟ دەمەك، مەنەن باسقا دا پاتشا بار عوي. ونداي بولسا مەن بۇل جاندى ولتىرمەي تۇرىپ  ءتىرى كەزىندە سۇرايىن، ول تابىنعان پاتشاسى كىم ەكەن. سول پاتشاسىن ءولتىرىپ، سوسىن بارىپ ءوزىن ولتىرەيىن- دەگەن ەكەن. جىندار  قۇتىرىپ; «جوق، سەن  ونى تىلگە كەلتىرمەي ەرتەرەك ولتىرمەسەڭ بولمايدى، ول پاتشا ەمەس. سەن عانا جەر بەتىندە ۇلىق  پاتشا. ول ەشتەڭەنى ۇقپايدى، كوكتەن نە كۇتەتىنىن دە  بىلمەيدى...»- دەيدى. سولاي ارادا ءبىراز ۋاقىت وتەدى.

توعىزىنشى رەت ولتىرمەكشى بولىپ قايتا بارعان كەزدە، الاشتىڭ جۇرەگى ەلجىرەپ ادام اتانىڭ نەگە ەڭىرەپ  جىلاپ جاتقاندىعىن سەزەدى. «ال، اش»- دەدىڭ عوي اللا، ايتقانىڭدى جاساپ الاقانىمدى اشتىم، تاعى; «بەر، ءوش (ەش)»- دەدىڭ اللا. وسى الاش پەن بەرەشتىڭ  جاقسىلىعىن كورمەدىم. بەرەشتىڭ  بويىنداعى قىلىق ماعان سىناق بولار. سەنىڭ ايتقانىڭدى ۇقتىرا المادىم، «ءتاڭىر بار» دەسەم «جوق» دەگەندى ايتاتىن بولدى- دەپ ەڭىرەپ جىلاپ، الاقانىن اشىپ; «ءيا، قۇدىرەتتى جاراتقان يەم، ادام بولىپ اتالعالى، ۇرپاقتى سۇيۋگە، سولارعا دەگەن مەيىرىمىمدى كۇشەيتتىڭ. بىراق، بالاما دەگەن ماحابباتىمدى وزىڭنەن ارتىق قىلمادىم. سەنەن ارتىق ەشكىم جوق، بىراق ۇرپاعىمنىڭ ءيسى مەن ءجۇزى مەنىڭ كوز الدىمدا تۇرادى. ونىڭ  اماندىعىن ماعان كورسەتشى. مەن قايتسەم دە جەرگە كۇنالى بولىپ تۇسكەن سوڭ سەنىڭ الدىڭدا اقتالامىن. بەرەشكە ۇيرەتە الماعان دۇنيەمدى الاشقا ۇيرەتەر مە ەم...» دەپ ەگىلدى.

قولىنا ۇستاعان سويىلىمەن باسىنان سوعامىن دەگەن ويدا بولعان الاش سول كەزدە ءوزىنىڭ قاتىگەز ويىنان قايتتى. اينالاسىنداعىلارعا; «بۇل ادام «الاش دەيدى،  بەرەش دەيدى»، ولارى كىمدەر؟ ول جوعالتقانىن سۇراپ جاتىر، مەنەن ەمەس، سەندەردەن ەمەس، كوكتەگى بىرەۋدەن. دەمەك، سەندەر مەنى الداپ جۇرسىڭدەر، مەن سەندەرگە سەنبەيمىن. مەن بۇگىن وزىنە بارىپ كوكتە كىم تۇرعانىن سۇرايمىن، سوعان جەتەمىن!..»- دەگەن ەكەن.

الاشتىڭ وسى قاتاڭ داۋىسى مەن بويىنداعى قاتالدىعى الگى جىنداردى تىرپ ەتكىزبەپتى. ءونبىرىنشى رەت تاعى كەلىپ جاقىنداعاندا ادام اتا تەرىس قاراپ تۇرعاندا، الاش; «ەي، جاراتىلۋشى، سەن كىمگە  تابىنىپ تۇرسىڭ، مەن عوي سەنىڭ پاتشاڭ، ارتىڭا قارا»- دەيدى. سوندا ادام اتا; «مەنىڭ قانشاما ۇرپاعىم وسىلاي  ارتىما كەلىپ ايتادى، «ماعان تابىن، اللا جوق- دەيدى، باسىمدى كەسىپ تاستاساڭ دا قۇدايدىڭ بار ەكەندىگىن، قارسى شىقساڭ دا جانناتتىڭ بار ەكەنىن ايتامىن. بۇگىنگى ۇرپاعىم ۇقپاسا، باسقا ۇرپاق سۇرايمىن ودان. قۇدىرەتتى اللانىڭ بەرگەن سىناعىنا مەن شىدايمىن، اللا ماعان قانشا عۇمىر بەرەدى، سونشالىق كوككە قاراپ مەن باسىمدى يەمىن...»- دەيدى،

-ەي، كوكتە كىم بار؟

-كوكتە مەنى جانە سەنى جاراتقان قۇداي بار. - استە، اداما اتا بۇل ءسوزدى ايتىپ جاتقاندا ارتىنا قارامايدى دا.

-نەگە  سەن تىزەرلەپ وتىرسىڭ؟

-مەن ونى ساعىنامىن.

-نەگە باسىڭدى ءيدىڭ؟

-مەن ودان كەشىرىم سۇرايمىن.

-نەگە كەشىرىم سۇرايسىڭ؟

-مەن كۇنالى بولىپ سول كوكتەن ءتۇستىم. بۇگىن سۇراساڭ دا، ۇيىقتاپ جاتقاندا وياتىپ سۇراساڭ دا، ەرتەڭ سۇراساڭ دا، مەنىڭ ۇرپاعىما ايتارىم وسى.

-بەرەشىڭ كىم؟

-بەرەش تە ۇرپاعىم، قۇدايدىڭ بار ەكەنىن وعان جەتكىزە الماي جاتىرمىن. ول دا مەنىڭ سىناعىم- دەيدى. سودان كەيىن بارىپ الاش;

-الاش كىم؟- دەيدى.

-الاشىم كوزىمنىڭ قاراسى، اللا تاعالانىڭ سىناعى ەدى ول دا، كورىپ قانا ءيسىن يىسكەپ ۇلگەردىك، قارعىس اتقان جىن تايپالارى تۋىلعاندا ۇرلاپ كەتتى. ول حاباردى ماعان جابىرەيىل  جەتكىزدى. كەلە مە ول، كەلمەي مە، ونى ءبىر اللانىڭ ءوزى بىلەدى. اماندىعىن سۇراپ جاتىرمىن...- دەپ كوز جاسىن توككەن ەكەن. سول كەزدە الاش تا ونىمەن بىرگە تىزەرلەپ وتىرعانىن بايقاماي قالدى. جاڭاعى ادام اتا جىلاعاندا كوزىنەن جاس شىعىپ، كەۋدەسىنىڭ قىسقانىن، باسىن يگەندە ءوزى دە باسىن يگەنىن تاعى بايقامادى. سول كەزدە ادام اتا اقىرىن كوزىنىڭ قىرىمەن قاراپ;

-سەنىڭ اسەرىڭدى ەرەكشە سەزىپ تۇرمىن، ۇرپاقتىڭ ناعىزى- دەپ بىلەمىن، كادىمگىدەي ۇلكەنسىڭ، قۇداي دەپ سۇراپ تۇرسىڭ، قۇداي تۋرالى قازىر عانا ۇعىپ تۇرسىڭ، قايدا ءجۇردىڭ؟- دەپ بۇرىلعاندا، وزىنەن اينىماعان، قاسى كوزى قوسىلىپ، كىرپىك، قاسىنا دەيىن وزىنەن اينىماعان ۇلىن كورەدى.

- ە، قۇدىرەت، الاشىم وسى. دەمەك، قۇداي سەن ماعان، الاش دەپ قويدىرعانىڭ «مەنەن الار الاسىڭ وسى، قۇدايدى ايتاتىن ۇرپاق» -دەگەن ەكەنسىڭ. «بەرەشىڭ بولسا شىداعىن، سابىرلىعىڭ بولسىن- دەپ بەرەشتى دە بەرگەن ەكەنسىڭ. مىناۋ مەنىڭ الاشىم عوي، مەن ونى تانىدىم- دەپ ەڭىرەپ قۇشاقتاپ بالاسىن جىلاپتى.

سوندا سول كەزدەگى ادام اتا ءوز بويىنداعى كۇش قۋات، قانشا ءىرى ۇلكەن بولسا دا، الاشتان الدە قايدا ءالسىز ەكەنىن كورەدى. الاشتىڭ بويىنا قۋات  تىكەلەي قۇدايدان كەلىپ جاتقانىن بايقايدى. قۇشاقتاپ جىلاعاندا بالاسى الاش تا العاشقى رەت ادام قالپىندا جىلاعاندى كورەدى. «مەن قۇدايمىن دەمە، قۇداي بىرەۋ بىزدە، مەن  اكەڭ، اتا جۇرتىڭمىن».

الاش وسىلاي ءوز اكەسىن قۇدىرەتتى قۇدايعا قۇلشىلىق جاساپ جاتقان جەردە كوردى. الاش دەپ اللا ايتقان. الاشقا اللا قاسيەتتى وتىز جەتىگە تولعان كەزدە عانا ءوزىنىڭ قىزمەتىن جاساتتىرىپ، جىن تايپاسىنىڭ ىستەگەن قىلىعى مەن مىنەزدەرىن كورسەتىپ بارىپ اللا وعان ءدىندى ۇيرەتكەن.

سونىمەن، الاش ءوزىن تاربيەلەگەن جىن تايپاسىن قارۋلى كۇشىمەن، اقىلىمەن، قۇدايعا دەگەن سەنىمىمەن قايتادان اللاعا   تابىندىرعان. الاش ادام اتانىڭ جەتىنشى ۇرپاعى. قۇدىرەتتى اللا ونىڭ اكەسىنە دەگەن ساعىنىشىن قابىل ەتىپ، ولە ولگەنشە، بۇگىنگە دەيىن، احيرەتكە دەيىن، اللانىڭ ايتقان ءامىرىن ورىندايتىن قاسيەتتى رۋح ەتكەن ءپىر اۋليە... ول پايعامبار ەمەس.

الاشتىڭ اسىل قاسيەتىنە وراي قۇدىرەتى كۇشتى قۇداي ونىڭ تىلەۋىمەن كۇللى جانناتتى كورسەتكەن. الاشتىڭ قاسيەتىنە تەڭ كەلەر قاسيەت جوق. ونىڭ دىنسىزدەرگە، جىندارعا، اربايتىن باسقا جاراتىلىستارعا اللانىڭ امىرىمەن كورسەتەتىن قارۋلىق قاسيەتى وتە زور. ودان تارقاعان قاسيەت بۇگىنگى قازاق اتىمەن اتالاتىن قازز اق ۇرپاقتارىنا بەرىلگەن.

الاش قىرىق ءبىر دەپ باستاپتى،

ونمەن توقتاپتى

التىعا بەل، اللادان سۇراپ بەرىپتى- دەيدى. «التاۋ الاش»- اتاۋ  سودان قالعان. الاش ولگەن جوق، الاشتىڭ جۇرگەن، تۇرعان جەرى بەلگىلى.  بەرەشتىڭ ۇرپاقتارى بولسا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن احيرەتتى، قۇدايدى مويىنداماي كەتكەن ۇرپاقتار. الاشتىڭ ۇرپاقتارى ۇلى اتىنىپ اللا تاعالاعا قىزمەت ەتىپ وتكەن تايپالار. قازاق حالقىنا دارىعان قاسيەتتىڭ ءبىرى الاشتان كەلگەن جول. بۇگىنگى كۇنگە، بۇگىنگى تاڭعا اتاجۇرت ۇرپاقتارى ايتاتىن ەسكىدەن قالعان امانات اڭىز. اڭىز، قاي كەزدە دە شىندىقتى ايتادى. اللا ادام  زاتىنا بارلىق جەردە ءوزىن قالاممەن تانىستىرعان. ءتىپتى، كوككە اڭىز جازعان. مۇنى تۇسىنگەن ويى تەرەڭ ءبىزدىڭ اتا  بابامىز، اتا جۇرتىمىز بولعان. ولار مالىمەن بىرگە وي باعا ءجۇرىپ،  كوككە قاراپ قانشاما ادام تاڭىرقايتىن اڭىزداردى قالدىرعان. بىزگە جەتكەن سول اڭىزدى شىندىق دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك.

ءوز كەزىندە اقيقاتقا كوزى جەتىپ،  ءوزىن ۇرلاپ كەتىپ وتىز جەتى جىل تاربيەلەگەن جىندار قاۋىمىن دا كۇشپەن ءتاۋبالارىنا كەلتىرىپ، اللانىڭ ءدىنىن قابىلداتقان، الاشتىڭ رۋحى قازاق جەرىنە قايتا ورالىپ، تورگە  جايعاستى. قازاققا نە ايتىپ، نە قويارىن الداعى ۋاقىتتا اللانىڭ امىرىمەن جەتكىزەر ونىڭ ايان ىلىمدەرى مەن وسيەتتەرىن نەسىپ ەتسىن. ال بۇگىنگە ايتپاعىمىز، قازز اققا رۋح بولىپ قونعان ۇلكەن رۋح الاشتىڭ اتاجۇرتقا ورالۋىنا وراي «قوش كەلدىڭ بابا رۋحى، اللانىڭ امىرىمەن ورالعان قادامىڭ  بايانىمەن بولسىن...» دەپ دۇعا تىلەۋ عانا...

باقتىباي اينابەكوۆ،

ىلىمگەر-جازۋشى

Abai.kz