تاۋەلسىز ەلدىڭ تاعدىرى ونىڭ اتا زاڭىمەن تىعىز بايلانىستى. كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق قاڭقاسى عانا ەمەس، رۋحاني وزەگى، تاريحي جادتىڭ زاڭدى جالعاسى. اسىرەسە ءتىل پروبلەماسى – تەك كوممۋنيكاتسيا قۇرالى دەمەيىك, ۇلتتىق بولمىس پەن ەگەمەندىكتىڭ تىرەگى. سوندىقتان دا اتا زاڭداعى ءتىل تۋرالى باپقا ەنگىزىلەتىن كەز كەلگەن وزگەرىس جاي تەحنيكالىق تۇزەتۋ ەمەس، ۇلت بولاشاعىنا قاتىستى ستراتەگيالىق شەشىم بولىپ سانالادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ 7-بابىندا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى ەكەنى ايقىن جازىلعان. سونىمەن بىرگە ورىس ءتىلى مەملەكەتتىك ۇيىمداردا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن باسقارۋ ورگاندارىندا قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى دەپ كورسەتىلگەن. بۇل نورما تاريحي كەزەڭنىڭ، وتپەلى قوعامنىڭ، ەتنودەموگرافيالىق احۋالدىڭ جەمىسى ەدى. الايدا ۋاقىت العا جىلجىدى، مەملەكەت نىعايدى، ۇلتتىق ءتىلدىڭ مارتەبەسىن شىنايى جۇزەگە اسىرۋ جاعدايى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. وسى ورايدا ورىس ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسىن “قاجەت جاعدايدا عانا” دەگەن ناقتىلاۋ ارقىلى شەكتەۋ تۋرالى ۇسىنىس – ويلانۋدى قاجەت ەتەتىن باستاما دەپ ويلايمىز.

بۇل جەردە پروبلەما ورىس تىلىنە قارسى بولۋدا دەپ تۇسىنبەۋ كەرەك. كەز كەلگەن ءتىل – مادەنيەت پەن ءبىلىمنىڭ، وركەنيەتتىڭ نەگىزگى بولىگى. ورىس ءتىلى ارقىلى عىلىمعا، ادەبيەتكە، حالىقارالىق بايلانىستارعا جول اشىلعانىن جوققا شىعارۋ – تاريحي شىندىققا قيانات. بىراق مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى فورمالدى عانا ەمەس، ناقتى باسىمدىققا يە ەكەندىگىندە بولۋى ءتيىس. ەگەر كونستيتۋتسيادا ورىس ءتىلى قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى دەپ جازىلىپ تۇرسا، پراكتيكادا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ شىنايى ۇستەمدىگى قالىپتاسا قويۋى قيىن.

“قاجەت جاعدايدا عانا” دەگەن تىركەس – شەكتەۋ ەمەس، قۇقىقتىق ايقىنداۋ. بۇل فورمۋليروۆكا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نەگىزگى جۇمىس ءتىلى قازاق ءتىلى بولۋى ءتيىس دەگەن قاعيداتتى ناقتىلاي تۇسەدى. ال ورىس ءتىلى قاجەتتىلىك تۋىنداعاندا – مىسالى، ازاماتتىڭ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ، حالىقارالىق بايلانىس، ەتنوستىق توپتاردىڭ سۇرانىسى – سول كەزدە قولدانىلۋى مۇمكىن. ياعني ورىس ءتىلىن تولىق ىعىستىرماي-اق، ونىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسىن مەملەكەتتىك تىلگە نۇقسان كەلتىرمەيتىن دەڭگەيگە ءتۇسىرۋ ۇسىنىلادى.

الەمدىك تاجىريبەگە كوز سالساق، كوپتەگەن ەلدەردە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باسىمدىعى زاڭ جۇزىندە ناقتى بەكىتىلگەن. ماسەلەن، فرانتسيا كونستيتۋتسياسىندا فرانتسۋز ءتىلى رەسپۋبليكا ءتىلى دەپ انىق جازىلعان جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ تولىقتاي وسى تىلدە جۇرگىزىلەدى. سول سياقتى تۇركيا كونستيتۋتسياسىندا مەملەكەتتىك ءتىل – تۇرىك ءتىلى دەپ ناقتى بەلگىلەنگەن، وزگە تىلدەرگە رەسمي تەڭ مارتەبە بەرىلمەگەن. بۇل ەلدەردە وزگە تىلدەرگە تىيىم سالىنبايدى، بىراق مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇستەمدىگى تالقىلانبايتىن نورماعا اينالعان.

قازاقستان جاعدايىندا تاريحي ەرەكشەلىك بار ەكەنى راس. كەڭەستىك كەزەڭدە ورىس ءتىلى قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ۇستەم بولدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلگەنىمەن، ونىڭ تولىققاندى ىسكە اسۋى ۇزاق ءارى كۇردەلى پروتسەسس بولىپ شىقتى. قالالىق ورتادا، ءىرى بيزنەس پەن جوعارى تەحنولوگيا سالاسىندا ورىس ءتىلىنىڭ باسىمدىعى ءالى دە سەزىلەدى. مۇنداي جاعدايدا كونستيتۋتسيالىق نورماداعى “تەڭ قولدانىلادى” دەگەن تىركەس مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باسەكەگە تۇسۋىنە ماجبۇرلەيدى.

“قاجەت جاعدايدا عانا” دەگەن ءسوز تىركەسىن قوسۋ – ساياسي تۇرعىدان دا، قۇقىقتىق تۇرعىدان دا سالماقتى قادام. بىرىنشىدەن، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇستەمدىگىن ايقىندايدى. ەكىنشىدەن، ورىس ءتىلىن تولىقتاي الىپ تاستاماي، قوعامداعى تىلدىك تەپە-تەڭدىكتى ساقتايدى. ۇشىنشىدەن، مەملەكەتتىك ورگانداردى قازاق تىلىندە جۇمىس ىستەۋگە ناقتى مىندەتتەيدى.

الايدا كەز كەلگەن وزگەرىس قوعامنىڭ كەلىسىمىنە سۇيەنۋى ءتيىس. ءتىل – سەزىمتال تاقىرىپ. اسىرەسە كوپەتنوستى قوعامدا اسىعىس شەشىمدەر الەۋمەتتىك شيەلەنىسكە اكەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان مۇنداي باستاما كەڭ قوعامدىق تالقىلاۋدان، عىلىمي ساراپتامادان ءوتۋى قاجەت. ءتىل ساياساتى – ەموتسيا ەمەس، ستراتەگيالىق ەسەپ پەن ۇزاق مەرزىمدى مۇددەگە نەگىزدەلۋى ءتيىس.

تاعى ءبىر قىرى – كادر دايارلاۋ. ەگەر مەملەكەتتىك ورگاندار تولىقتاي قازاق تىلىنە كوشسە، وندا بارلىق قىزمەتكەردىڭ تىلدىك قۇزىرەتى جوعارى بولۋى شارت. ءبىلىم جۇيەسى، مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداۋ تالاپتارى، ءىس جۇرگىزۋ ستاندارتتارى – وسى باعىتتا جەتىلدىرىلۋى كەرەك. ايتپەسە، كونستيتۋتسياداعى وزگەرىس قاعاز جۇزىندە قالىپ قويۋى مۇمكىن.

سونىمەن بىرگە “قاجەت جاعدايدا عانا” دەگەن تىركەستىڭ ءوزى قۇقىقتىق تۇرعىدان ناقتى تۇسىندىرمەگە مۇقتاج. قانداي جاعدايدا قاجەت؟ ازاماتتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا ما؟ حالىقارالىق شارتتارعا بايلانىستى ما؟ ەگەر بۇل سۇراقتارعا زاڭنامالىق دەڭگەيدە جاۋاپ بەرىلمەسە، نورما ءارتۇرلى ءتۇسىندىرىلىپ، قۇقىقتىق داۋلارعا سەبەپ بولۋى ىقتيمال.

دەگەنمەن، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ شىنايى ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتپەيىنشە، ۇلتتىق بىرەگەيلىك تولىق قالىپتاسپايدى. ءتىل – تەك قارىم-قاتىناس قۇرالى دەسەكتە, ويلاۋ جۇيەسى، دۇنيەتانىم، مادەني كود. قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ، عىلىمنىڭ، تەحنولوگيانىڭ، تسيفرلىق ترانسفورماتسيانىڭ تىلىنە اينالمايىنشا، ونىڭ مارتەبەسى تولىق جۇزەگە استى دەۋ قيىن.

وسى تۇرعىدان العاندا، اتا زاڭعا ورىس تىلىنە قاتىستى “قاجەت جاعدايدا عانا” دەگەن تىركەستى قوسۋ – سيمۆولدىق ەمەس، مازمۇندىق وزگەرىس. بۇل – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كونستيتۋتسيالىق باسىمدىعىن ناقتىلاۋ، تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ قادامى. بىراق وسى قادام قوعامدى بولمەي، كەرىسىنشە بىرىكتىرۋى ءتيىس. قازاق ءتىلىنىڭ كۇشەيۋى – وزگە تىلدەردىڭ السىرەۋى ەمەس، مەملەكەتتىڭ نىعايۋى رەتىندە قابىلدانۋى قاجەت.

سوڭىندا ايتارىمىز: كونستيتۋتسيا – ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭارىپ وتىراتىن ءتىرى قۇجات. بىراق ونىڭ ءاربىر ءسوزى عاسىرلىق سالماققا يە. “قاجەت جاعدايدا عانا” دەگەن ءسوز – بولاشاق ۇرپاقتىڭ تىلدىك كەڭىستىگىن ايقىندايتىن فورمۋلاعا اينالۋى مۇمكىن. ەڭ باستىسى – وزگەرىس ساياسي ۇران ەمەس، سانالى، سالماقتى، قۇقىقتىق تۇرعىدان نەگىزدەلگەن شەشىم بولۋى ءتيىس. سوندا عانا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى شىنايى بيىكتەپ، اتا زاڭنىڭ رۋحى مەن ءارپى ۇندەستىك تابادى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz