ارىستانداردىڭ ايباتى جانە كوكجالدىڭ ىرىلى
«ارىستاننىڭ ايباتى» - ءيزرايلدىڭ اقش-پەن بىرگە يرانعا قارسى اسكەري وپەراتسياسىنىڭ اتاۋى. «ارىستان مەن كۇن» – يراننىڭ 1979 جىلعى يسلام رەۆوليۋتسياسىنا دەيىنگى ءرامىزى»
سونىمەن، اقش پەن يران اراسىنداعى قارۋلى قاقتىعىس ەكى ەلدىڭ شارۋاسى بولۋدان قالىپ بارادى: تاياۋ شىعىستاعى تەكەتىرەس ايماقتىق قانا ەمەس، دۇنيەجۇزىلىك سيپات الا باستادى. الدىمەن، يراننىڭ ءوزى، اسكەري قۇرىلىمدارمەن قاتار بەيبىت جۇرت اتقىلاۋدىڭ استىندا قالدى، قالاداعى عيماراتتار قيراۋدا، سوسىن يران جاۋاپ بەرىپ، وسى وڭىردەگى اقش اسكەري بازالارى ورنالاسقان ەلدەر زارداپ شەكتى: قورعانىس امالدارىن جاساپ، ولار دا اسكەري جاعىنان قامدانىپ، ءتيىستى جاۋابىن بەرۋدە.
كۇندە ءبىر جاڭالىق، سوعىس اۋماعى ۇلعايىپ بارادى. سول سەبەپتى ەرتەڭ نە بولارىن بولجاۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس.
سول سەبەپتى مەن ازىرشە دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن قارۋلى قاقتىعىستىڭ ەكى باستى كەيىپكەرى – اقش پەن يراننىڭ نە ىستەپ جاتقانى جانە نە ىستەۋى مۇمكىن ەكەنى تۋرالى جازباقشىمىن. ويتكەنى وسى ەكەۋىنىڭ جوسپارى، شىن مانىندە دىتتەگەن ماقستاتتارى، سودان تۋىندايتىن قيمىل-ارەكەتتەرىنە بار نارسە بايلانىستى.
اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ نە ىستەپ، نە قوياتىنىن الدىن-الا ايتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن بارشا جۇرت بىلەدى. «سەگىز سوعىستى توقتاتتىم»، - دەپ جۇرتتان ءسۇيىنشى سۇراعان «بەيبىتشىلىك كەڭەسىنىڭ» توراعاسى ەندى، مىنە، جاڭا سوعىستى ءوزى باستاپ وتىر. بۇدان اسقان اششى يرونيا مەن ساركازم بولا ما؟!
سونىمەن، ترامپتىڭ سوعىستى باستاۋىنىڭ باستى سەبەپتەرى قانداي؟
و باستا «باستى ماقسات - يراننىڭ يادرولىق قارۋ باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋىنا جول بەرمەۋ»، - دەپ ترامپقا دەيىنگى اقش باسشىلارى ءجيى ايتىپ كەلدى. ترامپ تا سول ريتوريكادان اينىمادى. بىراق وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن اقش يرانداعى يادرولىق ورتالىقتاردى بومبىلاپ، جەرمەن-جەكسەن ەتىپ تاستادى ەمەس پە؟
ءسوز جوق، يرانداعى تەوكراتيالىق رەجيمنىڭ ءوز حالقىنا جاساپ جاتقان قياناتى شاش ەتەكتەن. الايدا، ءبىر مەملەكەتتىڭ باسقا مەملەكەتتىڭ بيلىگىن اسكەري كۇش قولدانىپ، قۇلاتۋى، ءسوز جوق، حالىقارالىق زاڭناما نورمالارىنا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى. يۋريسپرۋدەنتسيادا «پرەتسەدەنت» دەگەن ۇعىم بار، بۇگىن ۆەنەسۋەلا مەن يراننىڭ ىشكى ىسىنە وسىنداي ورەسكەل تۇردە قول سۇققان ترامپ ەرتەڭ باسقا ەلدە ءوز ويىنا كەلگەنىن ىستەمەيدى دەپ كىم ايتا الادى؟!
قالاي بولعاندا دا، سوعىس باستالىپ كەتتى. ونىڭ سۇمدىق حرونيكاسىن ءبىز كۇندە كورىپ جاتىرمىز. قانشاما ادام قازا تاپتى، قانشاما عيمارات قيراپ قالدى؟! اقش پەن ءيزرايلدىڭ توقتار ءتۇرى جوق. ترامپ كۇنى كەشە «اسكەري وپەراتسيا ءتورت-بەس اپتاعا سوزىلۋى مۇمكىن»، - دەپ قالدى.
يرانعا كەلسەك، اياتوللالار رەجيمى «ولىسپەي، بەرىسپەيمىز!»، -دەپ، قورعانىس امالدارىمەن بىرگە، اقش اسكەري بازالارى ورنالاسقان كورشى جانە الىس ەلدەردى نىساناعا الىپ، اتقىلاۋدا.
قازا تاپقان اياتوللا حامەنەيدىڭ ورنىنا كۇنى كەشە جاڭا باسشى – ونىڭ ۇلى مودجتابا سايلاندى.
جاعدايدىڭ ودان ءارى ءوربۋى ءتورت نارسەگە بايلانىستى دەپ ويلايمىن.
بىرىنشىدەن، ترامپ قانشالىقتى تەگەۋرىندى دە تاباندى بولا الادى، و باستا جاريالاعان ماقساتىنا جەتۋ جولىندا ءارتۇرلى سەبەپتەردى پايدالانىپ، تايقىپ شىعا كەلمەي مە؟ قاراپ وتىرساق، ونىڭ ءوز ەلىندە وسى سوعىسقا قارسى كۇشتەر از ەمەس.
ەكىنشىدەن، يران بيلىگى الەمدەگى ەڭ وزىق ءارى جاساقتالعان قوس ارميانىڭ شابۋىلىنا قانشالىقتى توتەپ بەرە الادى، جۇيە قانشالىقتى تۇراقتى بولا الادى؟ بيلىك قۇرامىنداعى كۇشتەر اۋىزبىرشىلىك تانىتا الا ما؟ وسى كۇنگە دەيىن جەككورىنىشتى بوپ كەلگەن بيلىككە قاراپايىم حالىقتىڭ كوزقاراسى قانداي بولادى، وزگەرە مە؟ ورتاق قاۋىپ الدىندا تەوكراتتار مەن دەموكراتتار بىرىگىپ كەتپەي مە؟
ويتكەنى، ەل باسىنا كۇن تۋعاندا بۇرىن ايتىسىپ-تارتىسىپ جۇرگەن ساياسي كۇشتەر ۋاقىتشا بولسا دا، جالپىۇلتتىق مامىلەگە كەلۋ مۇمكىندىگىن مۇلدەم جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
ۇشىنشىدەن، سوعىستى باستاعان ەكى جاق باسقا ەلدەردىڭ دە قولداۋىنا ءزارۋ ەكەنى تۇسىنىكتى. حالىقارالىق كواليتسيانىڭ قولداۋ دەڭگەيى قانداي بولادى؟ بۇل تۇرعىدان العاندا، ارينە، بۇگىندە تاسى ورگە دومالاپ تۇرعان ترامپتىڭ ۇپايى تۇگەل بولماق. ونىڭ ۇستىنە يرانداعى تەوكراتيالىق جۇيەگە دەگەن كوپ ەلدىڭ كوزقاراسى تەرىس، ونى قولداسا، ليۆانداعى «حەزبوللا»، يەمەندەگى حۋسيتتەر، يراكتاعى شيتتىك اسكەري قۇرىلىمدار قول ۇشىن بەرۋى مۇمكىن.
تورتىنشىدەن، جانە دە بۇل ەڭ باستى شارت، بار نارسە يران حالقىنىڭ وزىنە بايلانىستى. وسىعان دەيىن تالاي رەت اياتوللالار بيلىگىنە قارسى شىعىپ كەلگەن ەركىن ويلى قاۋىم وسى تاريحي مۇمكىندىكتى پايدالانا الا ما؟ ترامپ تا، نەتانياحۋ دا «ءوز تاعدىرىڭدى ءوزىڭ شەش!»، - دەپ يران حالقىنا ۇندەۋ تاستاپ جاتىر.
پارسى شىعاناعىنداعى سوعىستىڭ الىستاعى ۋكرايناعا دا قاتىسى جوق ەمەس، ءبىر قيىندىعى سول: ۋكراين-رەسەي سوعىسىنىڭ تاقىرىبى تاسادا قالىپ، الەمدىك كۇن تارتىبىندەگى كەزەگىنەن شەگەرىلىپ جاتقانداي. ونىڭ ۇستىنە بار اسكەر الەۋەتىن يرانعا قارسى سوعىسقا جۇمىلدىرعان اقش ەندىگى جەردە ۋكرايناعا قالايشا كومەك بەرە الادى ەكەن؟
ءجا، مۇنىڭ ءبارى باسقا ەلدەرگە قاتىستى جايتتار.
تاياۋ شىعىستاعى كۇن سايىن قىزا تۇسكەن مايدان قازاقستانعا قانداي اسەر ەتپەك؟ ول جاعىن دا ويلاستىرعانىمىز ابزال.
ول ماسەلەلەردىڭ ىشىنە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ۇيىمداردا مۇشەلىگى، سوعىسىپ جاتقان ەلدەرمەن بۇرىن قول قويىلعان ۋاعدالاستىقتارى كىرەدى. ول قۇجاتتاردا بىزگە جۇكتەلگەن مىندەتتەمەلەردىڭ سالماعى قانداي؟
مۇناي مەن گازدىڭ باعاسىنا تەلمىرىپ قالعان ءبىزدىڭ بيۋدجەتىمىز وسى ەكى شيكىزاتتىڭ الەمدىك باعاسىنا تىكەلەي تاۋەلدى ەكەنى بەلگىلى. اسكەري امالدار مۇناي مەن گاز وندىرەتىن ەلدەر جاعىندا جۇرگىزىلىپ، يران الەمدىك تاسىمال ارناسى - ورمۋز بۇعازىن بوگەپ جاتقاندا «قارا التىن» مەن «كوگىلدىر وتىننىڭ» باعاسى شارىقتاپ بارادى. بۇل جاعداي قانشا ۋاقىتقا سوزىلادى؟ جانە ودان قازاقستان قانشالىقتى پايدا كورە الادى؟
سوعىس الاڭى ۇلعايىپ بارا جاتقان سياقتى: يران دروندارى ەۋرووداق مۇشەس3 كيپرگە، تۇركياداعى اقش اسكەري بازاسىنا جەتىپ، قۇلاۋدا. الۋان- ءتۇرلى باسىمدىقتارى بار ەلدەردىڭ ىشىندە وزىمىزگە جاقىن، تۋىس، ءدىنى ءبىر (قازاقستان تەڭىز ارقىلى يرانمەن كورشىلەس ءارى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ مۇشەسى ەكەنىن دە ۇمىتپايىق) مەملەكەتتەرمەن ارا-قاتىناسىمىزعا نۇقسان كەلتىرىپ المايمىز با؟
ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ارىستاندار ايقاسىپ جاتقاندا قازاقستان سەكىلدى كوكجالدىڭ ءوز مۇددەسىن عانا قورعايتىن ۇستانىمى مەن قيمىل-ارەكەتى بولۋ كەرەك دەپ سانايمىن.
ءامىرجان قوسان
Abai.kz
