قر باس پروكۋرورى ب. اسىلوۆقا!

قر ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ە.ساعىمباەۆقا!

وسىدان 3 جىل بۇرىن دا ءبىز وسى پارلامەنتتە تەرىس ءدىني اعىمدارعا زاڭمەن تىيىم سالۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرگەنبىز. سودان بەرى نە بولدى، ناتيجە قايدا؟ قايتا تەرىس اعىمدار بۇرىنعىدان بەتەر كۇشەيىپ بارا جاتقانىن ءبارىمىز كورىپ، ءبىلىپ وتىرمىز. ەگەر بيلىك، ۇكىمەت، بۇعان تىكەلەي جاۋاپتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مەن باس پروكۋراتۋرا، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ناتيجە شىعارماسا، سوندا ءبىز بۇل ماسەلەنى نە ءۇشىن پارلامەنتتە كوتەرىپ ءجۇرمىز؟!

تاعى دا قايتالايمىز، وسىدان 10 جىل بۇرىن، 2016 جىلى بۇل ماسەلەنى بيلىك تە قولعا الىپ، ءدىني راديكاليزمگە زاڭمەن تىيىم سالماق بولعاندا، بارلىق مينيسترلىك پەن باس پروكۋراتۋرا، جوعارى سوت تا قولداعاندا، تەك ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قارسى شىعىپ، وسى تىيىم سالۋ زاڭعا ەنبەي قالدى. ءبىز مۇنى سول كەزدە «قازاق ءۇنى» گازەتىندە قاتتى سىناپ: «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى – ۇلتقا قاۋىپتى كوميتەت پە؟» دەگەن ماقالا جازدىق.

ال بۇل جولى كىم كەدەرگى جاساپ وتىر؟

وتكەندە ەلدى شۋلاتقان ەكى كەلەڭسىز جايتتى جاقسى بىلەسىزدەر. ونىڭ بىرەۋى – قازاقتىڭ قاسيەتتى مەيرامى ءاز ناۋرىزعا قارسى قارا نيەتتى بىرەۋدىڭ قاتتى شابۋىلى! ەكىنشىسى – وزىنە ۇناماعان ايەلىن ات اۋىستىرعانداي كوڭىلى قالاعان ادامعا سىيلاي سالعان اتىشۋلى يمام. بۇل «ساقالى بار، مۇرتى جوق» ەكەۋدىڭ ءىسى جايلى ارىپتەسىم ەرمۇرات باپي جەتكىلىكتى تۇردە ايتتى.

ال كەشە عانا اقتوبەدە سوتتالۋشىلاردىڭ ايەلدەرى سوتقا نيقاب كيىپ كەلدى. «ولاردى سول بەتتەرىن بۇركەگەن كۇيى سوت عيماراتىنا كىرگىزدى. نيقابپەن وتىرىپ، سوتتالۋشىنىڭ زاڭدى وكىلى بولۋعا رۇقسات ەتىلدى. ەسكەرتۋ جاسالمادى» دەپ جازادى Ulysmedia.kz. قوعامدىق ورىندا بەتتى بۇركەمەلەگەن كيىم كيۋگە تىيىم سالىنعان 2025 جىلعى 30 ماۋسىمداعى زاڭ قايدا؟ زاڭ ساقتالۋى ءتيىس سوت عيماراتىندا قارا جامىلعاندار قاپتاپ جۇرسە، باسقا جەردە قايتەدى؟ سوت قانداي زاڭعا سۇيەنىپ، ولاردى سوتقا كىرگىزگەن؟ «قانداي جاقسى زاڭ بولسا دا، ونى ورىندايتىن شەنەۋنىك ناشار بولسا، ناتيجەسى دۇرىس بولمايدى» دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماعان ەكەن...

وسى ۋاقىتقا دەيىن دەراديكاليزاتسياعا ارنالىپ بولىنگەن ميللياردتاعان قارجى ءوز ماقساتىنا جۇمسالدى ما، ناتيجەسى مەن ەسەبى قايدا؟ قاعازدا قاتىپ تۇرعان شىعار، بىراق ومىردە ەشقانداي جەتىستىك كورىپ وتىرعان جوقپىز!

«ايقايلاي-ايقايلاي قاسقىردان دا ۇيات بولسا دا»، تاعى دا قايتالايمىز.

كەشەگى قىلىشىنان قان تامعان كەڭەس يمپەرياسى كەزىنىڭ وزىندە ورازاسىن ۇستاپ، نامازىن وقىپ، ناۋرىزىن تويلاپ وسكەن وڭىردە ازىرەتى بار ەلدىڭ ادىلەتى ساقتالارىن كورىپ وسكەن ۇل بولعاندىقتان، ءدىن مەن ءتىل تۇتاستىعى ءدىل بەرىكتىگىنىڭ كەپىلى ەكەنىنە كوزىمىز ايقىن جەتكەن. سوندىقتان بۇل تۇتاستىق بەرىك بولماعاندىقتان، ءدىلى مەن ءتىلى السىزدەردى ۇلتقا قارسى قاۋىمعا اينالدىرۋ قاتتى قارقىنمەن ءجۇرىپ جاتىر. ءيا، كۇشتى ۇلتتىق يدەولوگيا بولماعاندىقتان، ىشكى تۇتاستىقتىڭ ءىرۋى ۇلتتىق ۇستىنىمىمىزدىڭ شىرۋىنە جالعاسادى. ال ول ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ەكەنىن باسىمىزدان وتكەن قاسىرەتتەر ايقىن كورسەتتى.

اۋىر قاسىرەتتى باستان كەشىرىپ وتىرىپ، ساباق الۋدىڭ ورنىنا ساناق الىپ وتىرا بەرۋ قاشانعى جالعاسادى؟ ءبىز قوعامداعى وتە كۇردەلى ماسەلەگە اينالعان بۇل كەسەپاتتىڭ كۇندە ءار ۇيدە، ءار وتباسىدا كەزدەسۋىن كۇتىپ، قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرا بەرەمىز بە؟ قازىردىڭ وزىندە كەش قالعانىمىز ايقىن. بىراق كەش قالساق تا، ەش قالماۋ ءۇشىن، ەندى زاڭدى قارەكەتكە باتىل كىرىسۋ كەرەك!

ۇلتتىق ۇعىمعا قارسى جەلىدە جەلپىنىپ وتىرعانداردىڭ تامىرىمىزدى جەگى قۇرتتاي جەپ جاتقانىنا ەشكىم دە كولدەنەڭ كورەرمەن بولىپ وتىرا المايدى، ءبارىمىز دە ەرتەڭ تاقسىرەتىن تارتۋىمىز مۇمكىن. سوندىقتان اتازاڭىمىزعا ايقىن جازىلعان مەملەكەتتىڭ زايىرلى بولۋى قايىرلى بولارىن ناقتى ىسپەن كورسەتۋىمىز كەرەك.

قوعامداعى ءدىني كەلەڭسىزدىكتىڭ كوبىسى مۇرتسىز ساقالدى توپتاردان شىعىپ جاتىر. مەن وتكەن جىلدارى دا ايتقان ەدىم، ساقالى بار، مۇرتى جوق ابىلاي، اباي، جامبىل، ماحامبەتتى كورگەن بە ەدىك دەپ. «ساقال ەردىڭ كوركى» دەگەن قازاق، بىراق مۇرتسىز ساقال قويماعان. وزگە ەلدەرگە ەلىكتەپ، مۇرتسىز ساقال قويۋعا، قارا جامىلىپ، قارا كيىممەن باسى-كوزىن قىمتانىپ جۇرۋگە نەگە قۇمارمىز؟! ۇلدارىمىز تۇگىلى، قىزدارىمىز دا قازاقى ادەمى كيىممەن، اشىق ديدارىمەن اتقا شاپقان ەل ەمەس پە ەدىك؟!

اتا-باباسى سان عاسىر ۇستاعان اسىل سالت-داستۇردەن بەزىپ، ۇلتقا قارسى شىعاتىن، تەرىسىنە سىيماي تەپسىنىپ تۇراتىن «مۇرتسىز ساقالداردى» كورگەندە، ۇلتسىز شاقارلاردى كورگەندەي بولاسىڭ! كەيدە وسى مۇرتتى قۇرتۋ – ۇلتتى قۇرتۋدىڭ باسى ەمەس پە دەگەن ويعا دا كەتەسىڭ...

ناۋرىزعا، ۇلتتىق داستۇرىمىزگە، ۇلتتىق ۇعىمىمىزعا قارسىلىق – ۇلتقا، مەملەكەتكە اشىق قارسى شابۋىل! ەندەشە ءبىز نەگە قازاققا قارسى اشىق شابۋىلعا قول قۋسىرىپ، قاراپ وتىرۋىمىز كەرەك؟!

الەۋمەتتىك جەلىلەردە قازاققا قارسى تەرىس پيعىلدىلار ءاربىر:

– ۇلتتىق مۇددەگە قارسىلىق،

– ۇلتتىق تۇتاستىققا ىرىتكى سالۋ،

– ۇلتتىق ۇستانىمداردى جوققا شىعارۋ،

– يسلامنىڭ ءداستۇرلى حانافي مازحابىنا تاس اتۋ،

– ۇلتتىق مۇددەنى قورعاپ جۇرگەن قوعامدىق، رۋحاني ۇلت قايراتكەرلەرىنە كۇيە جاعۋ ارقىلى قوعامعا ىقپالى زور ءتالىمدى تۇلعالىق ينستيتۋتتى ىدىراتۋ ارەكەتتەرىن جاساۋدا. وسىنداي ەلگە تيگىزەر ەسەپسىز پاندەميالىق ىلاڭى شەكتەۋسىز ەكى اياقتى ۆيرۋستار الدىندا ءبىزدىڭ ۇلتتىق اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىمىز دارمەنسىزدىك تانىتۋدا. سوندىقتان ەل تۇبىنە جەتەر قاۋىپتى ىندەتكە شۇعىل زاڭمەن قاتاڭ توسقاۋىل قوياتىن كەز جەتتى! جەتتى ەمەس، ءوتىپ بارادى...

وسىنداي كەسىرىنەن ۇلتىنان، ءداستۇرلى دىنىنەن بەزگەندەر، يمان كەلتىرىپ، ارۋاق تەربەگەن اتا-باباسىن اقىماق، اكە-شەشەسىن ايكاپىر كورگەندەر – ءوز تامىرىن وزدەرى وتاپ جاتقاندارىن سەزبەيتىندەر!

تاعى دا قايتالايمىز – وتكەن 30 جىلدىق تەرىس ساياسات قازاقتىڭ «نۇر» دەگەن جالىندى ءسوزىن جاعىمسىز سوزگە اينالدىرىپ جىبەرسە، تەرىس اعىمداعىلار ءتىپتى ەڭ قىمبات «انا» دەگەن اياۋلى اتپەن قاتار اتالاتىن «شەشە» دەگەن قاستەرلى اتاۋعا قارا كۇيە جاعىپ، «ۇستاز» دەگەن ۇلاعاتتى ۇعىمنىڭ ءمانىن قۇرتتى.

ۇلتتى ۇيىستىراتىن، جۇرتتى كوركەم مىنەزدى يماندىلىققا شاقىراتىن ۋاعىزدىڭ ورنىنا ۋ اعىزىپ، ۇلتقا قارسى شىعىپ وتىرعانداردى قالاي ۇستاز دەۋگە بولادى؟ ۋاعىزدى كىم كورىنگەن ايتۋ قاشان توقتايدى؟ ولارعا قازاقستان ءدىني باسقارماسى قانداي شەشىم، قانداي ءباتۋا شىعارىپ وتىر؟

ءتىپتى ەڭ قاسيەتتى بولىپ سانالاتىن اسىل ءدىنىمىز يسلامدى ەڭ قاۋىپتى اعىمعا اينالدىرۋ ءۇشىن بارىن سالىپ جاتقاندار قازىر قايتادان كۇشەيىپ كەلەدى. تەرىسىن اۋىستىرىپ العان تەرىس اعىمداعىلار ەلدى ەكىگە ءبولىپ، مىلتىقسىز مايداندا مىڭداعان جاستارىمىزدى قازاقتىڭ قاتارىنان شىعارىپ قانا قويماي، ۇلتتى جويۋ ءۇشىن قازاققا قارسى قاۋىپتى كۇشتەرگە اينالدىرىپ جاتىر.

باتىستىڭ وزىندە، مىسالى، يسپانيادا حالىقتىڭ ءداستۇرلى ءدىني سەنىمىن قۇرمەتتەپ، قۇرانعا، مۇحاممەد پايعامبارعا تيىسكەندەردى زاڭدى تۇردە سوتتاپ، تۇرمەگە جاۋىپ جاتىر. ال ءبىزدىڭ قۇدايدان قورىقپايتىندار جەلىلەردە جەلىگىپ، اسا قۇدىرەتتى اللانى، قاسيەتتى قۇرانىمىز بەن پايعامبارلارعا قارسى شىعىپ، اۋىزدارىنا كەلگەنىن ايتۋدا. اداستىرۋ ارقىلى ءداستۇرلى يسلام دىنىنە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋدە. ءدىني سەنىم مەن قۇندىلىقتارعا كۇمان تۋعىزىپ، ۇلتتىق سانانى تۇمشالاپ، مانيپۋلياتسيا جاساۋعا تىرىسۋدا. ولار ۇلتتىق يدەولوگيا مەن ءداستۇرلى ءدىن اراسىندا شيەلەنىس تۋدىرىپ، ءدىني الاۋىزدىق ارقىلى قازاقتى ىشتەن ءىرىتىپ بارادى.

قاسيەتتى يسلام قاعيداتتارى مەن شاريعاتتارىن تاپتاپ، قولدان جالعان پايعامبارلار جاساپ العان سۇمدىقتارىنا ءتيىستى ورىندار نەگە كوز جۇمىپ قاراپ وتىر؟ اكەسى ءتاڭىرشى، ۇلى ۋاحابيست، كەلىنى كريشنايت، قىزى يەگوۆانى يەكتەپ جۇرگەن وتباسىلاردىڭ اۋىر جاعدايى سول وتباسىلاردىڭ تراگەدياسى عانا ەمەس، ەرتەڭ مەملەكەتتىڭ كۇردەلى ماسەلەسىنە اينالاتىنى انىق! ەندەشە تاعى كىمگە قاراپ، كىمنىڭ ءباتۋاسىن كۇتىپ وتىرمىز؟!

تاريحتا ەلىنە بارلىق كۇماندى ءدىني اعىمداردى كىرگىزگەن كوپ ءدىندى، بيلەۋشىلەرى مەن كۇزەتشىلەرىنە دەيىن وزگە تىلدە سويلەيتىن كوپ ءتىلدى ەلدەر كارتادان جويىلىپ كەتتى! ءبىزدىڭ ەل بۇدان ساباق الا ما، جوق پا؟

«مەملەكەت دىننەن بولەك» دەپ، كوز الدىمىزدا ىرگەمىزدىڭ شايقالىپ جاتقانىنا قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋ – ەل تاعدىرىن قارسى كۇشتەرگە بەرىپ قويىپ، جەڭىلەتىنىن الدىن الا مويىنداۋ. قاۋىپتىڭ قايدان كەلەتىنىن جاقسى بىلەتىن، ءدىن سالاسىندا بىزدەن كوش ىلگەرى كورشى تۋىس ەل وزبەكتەر بۇرىن دا تەرىس اعىمداردىڭ تايراڭداۋىنا قاتاڭ تىيىم سالعان ەدى. كەيىن تاعى دا ءدىن تۋرالى زاڭىن قاتاڭداتتى. وسى ءدىني دىڭگەگى مىقتى وزبەكستاننىڭ ونەگەسىن نەگە پايدالانبايمىز؟ ولار ءدىنى مەن ءتىلى بەرىك ەلدىڭ ءدىلى دە بەرىك ەكەنىن ايقىن كورسەتىپ وتىر. تەرىس ءدىني اعىمداردىڭ بارىنە زاڭمەن قاتاڭ تىيىم سالىپ، ىنتىماقتى ىرىس-قۇتقا، تىنىشتىققا جەتىپ، بەرەكەلى بەيبىت كۇن كەشىپ وتىر.

الەمدە گەرمانيا، فرانتسيا، ۇلىبريتانيا جانە ت.ب. كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە راديكالدى ۇيىمدارعا زاڭمەن تىيىم سالىنعان. بۇل قۇقىقتىق شەكتەۋلەر – قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ قالىپتى حالىقارالىق وڭ تاجىريبەسى.

ۇلتتىق مۇددەمىز بەن داستۇرىمىزگە، ەل ىنتىماعىنا، بىرلىگىنە بالتا شاۋىپ، مەملەكەتكە تاعى دا قاتەر ءتوندىرىپ جاتقان دىنگە، تىلگە، ەلگە، جەرگە قارسى ەركىن تاراپ جاتقان ەلبۇزار تەرىس اعىمداردىڭ ەل تۇبىنە جەتەر قاۋىپتى ۆيرۋسىنا زاڭمەن قاتاڭ توسقاۋىل قويۋ قاجەت!

قازاق حالقى جەر بەتىندە 2,1 ملرد-تان استام مۇسىلمان، 220 ميلليوننان استام تۇرىك حالىقتارى تۇتىناتىن قاسيەتتى يسلام ءدىنىن، ياعني ءبىر عانا ءدىندى، ءبىر عانا ءتىلدى بەرىك ۇستانسا عانا ىرگەسى بەرىك، شاڭىراعى بيىك، ۇلى دالادان تامىر تارتقان ۇلى مەملەكەت، ماڭگىلىك ەل بولا الادى.

قىسقاسى، راديكالدى ءدىني اعىمدارعا زاڭمەن تىيىم سالۋ – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. ال مەملەكەت ەڭ الدىمەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قورعاۋعا مىندەتتى.

بىرىنشىدەن، راديكالدى ۇيىمدار قوعام تۇراقتىلىعىنا قاۋىپ توندىرەدى. ولار ەلگە ىرىتكى سالادى. ال مەملەكەت ءوز ازاماتتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋعا مىندەتتى. ول ءۇشىن قوعامدىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ كەرەك. بۇل – مەملەكەتتىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارىنىڭ ءبىرى.

ەكىنشىدەن، ەگەر مەملەكەت مۇنداي قاۋىپتەرگە قارسى ارەكەت ەتپەسە، بۇل الەۋمەتتىك قاقتىعىستارعا; ەكسترەميستىك ارەكەتتەرگە; قوعامدىق تۇراقسىزدىققا الىپ كەلەدى. قاۋىپ ءتونىپ تۇرعاندا، زاڭ ارقىلى شارا قولدانۋ – ەڭ قاجەتتى دۇرىس شەشىم.

ۇشىنشىدەن، زاڭمەن تىيىم سالۋ – بۇل بوستاندىقتى شەكتەۋ ەمەس، قاۋىپتىڭ الدىن الۋ. بۇل - دىنگە قارسى ەمەس، كەرىسىنشە، ءداستۇرلى ءدىندى قورعاۋ ءۇشىن تەرىس ماقساتتى اعىمدار مەن ۇيىمدارعا قارسى باعىتتالاتىن زاڭ بولۋى ءتيىس!

سوندىقتان راديكاليزمگە قارسى ساياسات – كەز كەلگەن قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسى!

«مەن قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن» دەپ زار زامان اقىندارى زارلاپ وتكەندەي، ءبىز بۇنىڭ ءبارىن بوسقا ايتىپ وتىرعان جوقپىز. «بۇل – مۇحيتتا اداسقان كەمەنىڭ سوڭعى سوققان SOS دابىلى بولىپ جۇرمەسىن! ويتكەنى بۇل وتە وزەكتى ماسەلە بۇعان دەيىن دە تالاي رەت وتكىر كوتەرىلگەن!» – دەپ دابىل قاققان ەدى ۇلت زيالىلارى 2023 جىلى.

سودان بەرى دە 3 جىل ءوتتى... ال اسا قاۋىپتى ۆيرۋستار جىل سايىن، كۇن سايىن ەمەس، ساعات سايىن، ءسات سايىن الاپات ىلاڭ تاراتۋدا.

بۇل ءبىزدىڭ سوڭعى مۇمكىندىگىمىز...

بۇدان كەيىن كەش بولادى!

«اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسى فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتى

قازىبەك يسا

دەپۋتاتتىق ساۋالدى قولداعاندار:

ازات پەرۋاشەۆ

دانيا ەسپاەۆا

ەرلان بارلىباەۆ

سەرىك ەرۋباەۆ

ولجاس نۇرالدىنوۆ

ەرمۇرات باپي

بولات كەرىمبەك

رينات زايىت

Abai.kz