قازاق ورتا مەكتەبىندە وقۋشىلار ادەبيەت ءپانىن مىڭ ساعاتتان ارتىق وقيدى. بىراق مەكتەپتەن شىققان بويدا ايتەۋىر ءبىر سەكتاعا تاپ بولىپ، سونى ءبىر ساعات تىڭداسا، مۇرنى تەسىلگەن تايلاقتاي سوعان ەرىپ جۇرە بەرەدى. نەگە؟

ادەبيەت ءپانىنىڭ باستى ماقساتى – وقۋشىنىڭ ۇلتتىق رۋحىن كوتەرۋ، ونى ەلدىڭ ازاماتى رەتىندە قالىپتاستىرۋ. ادەبيەتتى وقىماعان ۇرپاق – تامىرسىز اعاش. بالا ادەبيەت ارقىلى عانا ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ، ىزگىلىك پەن پاراساتتىڭ ءدانىن بويىنا سىڭىرەدى. وسى ماقسات ورىندالىپ جاتىر ما؟ بۇل تۋرالى جۇسىپبەك ايماۋىتۇلى: «ادەبيەت – ۇلتتىڭ جانى. ۇلتتىق سانا، تاعدىر، جان جۇيەسى – كوركەمونەردىڭ باستى تاقىرىبى»، – دەيدى. قازاق ادەبيەتى جالپى ادامزاتقا ءتان قۇندىلىقتىڭ اياسىندا وقىرمانىنا الدىمەن ۇلتتىق مىنەزدى قالىپتاستىرۋى كەرەك. قازاق ادەبيەتى ءپانى مەكتەپتەردە وسى ماقساتتا وقىتىلۋى ءتيىس.

نەگىزگى ورتا ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن قوعامدىق-گۋمانيتارلىق باعىتىنداعى مامانداندىرىلعان جەلىلىك اباي مەكتەپتەرى قولدانىستاعى باعدارلامامەن قاتار، بيىل 7-سىنىپتارى قازاق ادەبيەتى ءپانىن ەكسپەريمەنتتىك «Qazaq National School Programme» باعدارلاماسىمەن وقىپ جاتىر. ەكى باعدارلامادا قازاق ادەبيەتى ءپانىنىڭ ماقساتى ەكى ءتۇرلى بەرىلگەن. سالىستىرالىق:

قولدانىستاعى باعدارلامادا: «قازاق ادەبيەتى باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى – ءسوز ونەرىن مادەني مۇرا، ۇلتتىق قۇندىلىق رەتىندە ءتۇسىنىپ، باعالاي الاتىن، ينتەلەكتۋالدىق ەستەتيكالىق دەڭگەيى، ادامگەرشىلىك ۇستانىمى جوعارى شىعارماشىل تۇلعا قالىپتاستىرۋ».

ەكسپەريمەنتتىك «Qazaq national school programme» باعدارلاماسىندا: «قازاق ادەبيەتى وقۋ ءپانىنىڭ ماقساتى – ءبىلىم الۋشىلاردىڭ كوركەم شىعارمالار ارقىلى ەستەتيكالىق تالعامىن دامىتۋ، ۇلتتىق رۋحىن وياتۋ، رۋحاني ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن، ەموتسيونالدىق ينتەللەكتىسىن، وقىرماندىق مادەنيەتىن جانە كوممۋنيكاتيۆتىك قۇزىرەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋ» دەلىنگەن.

قولدانىستاعى باعدارلاما ادەبيەتتى ۇلتتىق قۇندىلىق، مادەني مۇرا رەتىندە تانىتىپ، سونى باعالاي الاتىن، رۋحاني تالعامى جوعارى، ادامگەرشىلىگى قالىپتاسقان شىعارماشىل تۇلعا تاربيەلەۋدى كوزدەيدى. بۇل – ادەبيەتتى ەڭ الدىمەن تاربيە مەن تانىم قۇرالى رەتىندە قارايتىن ءداستۇرلى ۇستانىم.

ال ەكسپەريمەنتتىك «Qazaq National School Programme» باعدارلاماسى بويىنشا وقۋشى ادەبيەتتى تانىپ قانا قويماي، ونى ءتۇسىنىپ، تالداپ، ءوز ويىن دالەلدەي الۋى ءتيىس. باعدارلاما ەستەتيكالىق تالعامدى دامىتۋمەن قاتار، ەموتسيونالدىق ينتەللەكتىنى، وقىرماندىق مادەنيەتتى جانە كوممۋنيكاتيۆتىك قابىلەتتى قالىپتاستىرۋدى الدىڭعى ورىنعا شىعارادى.

بۇگىنگى ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىندە ادەبيەت ءپانىن وقىتۋ جاي عانا ءماتىن تانۋ ەمەس، تۇلعا قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى ءجيى ايتىلادى. الايدا وسى ۇلى ماقساتقا جەتۋدىڭ جولى قانشالىقتى جۇيەلى؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەندە ەڭ الدىمەن وقۋ ۇدەرىسىنىڭ وزەگىنە ءۇڭىلۋ قاجەت.

كەز كەلگەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ءۇش تاعانعا سۇيەنەدى: نەنى وقىتۋ، كىمگە وقىتۋ، قالاي وقىتۋ. وسىنىڭ ىشىندە ەڭ ماڭىزدىسى – نەنى وقىتۋ، ياعني ءبىلىم مازمۇنى. سەبەبى مازمۇن ايقىن بولمايىنشا، ءادىس تە، ناتيجە دە جۇيەلى بولمايدى. دەمەك، باعدارلاما ەڭ الدىمەن وسى سۇراققا ناقتى ءارى ءدال جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ءبىلىم مازۇنى، وقىتىلاتىن شىعارمالار وسى تاقىرىپتاردىڭ اينالاسىندا ىرىكتەلىپ، جيناقتالىپ، وقۋشىلارعا ۇسىنىلادى.

«نەنى وقىتۋ؟» ماسەلەسىندە قازىرگى قولدانىستاعى باعدارلاما مەن «Qazaq National School Programme» باعدارلاماسىنا ورتاق ءبىر ماسەلە بار، ول – تاقىرىپتاردىڭ جۇيەسىزدىگى مەن ناقتىلىقتىڭ جوقتىعى. قولدانىستاعى باعدارلامادا بەرىلگەن تاقىرىپتار:

بىرىنشىدەن، ەكى باعدارلامادا دا بەرىلگەن تاقىرىپتار ءبىر پاراديگمانىڭ بويىندا جاتپايدى. تاقىرىپتارداعى «تولعاۋى توقسان قىزىل ءتىل»، «جاپانعا بىتكەن بايتەرەك»، «دانالىق – وشپەس جارىق، كەتپەس بايلىق» دەگەن سەكىلدى اباي، ماحامبەت، احمەت ولەڭدەرىنەن الىنعان، قيال مەن شىندىق، تانىم مەن تاعىلىم، تاريحي شىندىق پەن كوركەم شەشىم دەيتىن – ادەبيەت تەورياسىنىڭ تاقىرىپتارى. ادام جانە تابيعات، ادام جانىنىڭ قۇپياسى دەگەن – ءوز الدىنا بولەك فيلوسوفيالىق تاقىرىپ. تاقىرىپتاردا نوميناتيۆتىك ناقتىلىق جوق. تاقىرىپتىڭ باسىم كوپشىلىگى ناقتى ۇعىم ەمەس، كوركەم اتاۋ رەتىندە بەرىلگەن. مۇنداي تاقىرىپتار ءبىلىم مازمۇنىن ناقتىلامايدى، وقىتۋ ماقساتىن انىق كورسەتپەيدى. عىلىمي-ديداكتيكالىق تالاپ بويىنشا تاقىرىپ ناقتى، ۇعىمدىق، مازمۇندى ايقىندايتىن سيپاتتا بولۋى ءتيىس.

جۇيەسىز، ءبىرىزدى بەرىلمەگەن تاقىرىپتىڭ كەسىرىنەن بالاعا وقىتىلاتىن شىعارمالار دا جۇيەسىز جيناقتالادى، بەرەرى دە از بولادى. تاقىرىپتىڭ اتى ادەمى بولعانى از; وزەكتىڭ ءوزى بالانىڭ ومىرىمەن ءتۇيىسۋى كەرەك.

وسى تاقىرىپتار اينالاسىندا وقىتىلاتىن شىعارمالار سانى قولدانىستاعى باعدارلاماعا قاراعاندا ەكپەريمەنتتىك «Qazaq national school programme» باعدارلاماسىندا ازايعان. قولدانىستاعى باعدارلامادا 7–9-سىنىپتاردا ادەبيەت پانىنە اپتاسىنا 5 ساعات، جىلىنا 170 ساعات بولىنسە، جاڭا باعدارلامادا بۇل كورسەتكىش ەداۋىر تومەندەگەن: 7-سىنىپتا – 3 ساعات (114 ساعات), 8–9-سىنىپتاردا – 4 ساعات (152 ساعات). ساعات قىسقارعان جەردە وقىتىلاتىن شىعارمالاردىڭ دا سانى كەميتىنى انىق. شىنىندا دا، سالىستىرمالى تۇردە قاراساق، قولدانىستاعى باعدارلامادا قامتىلعان كوركەم مۇرا اۋقىمى الدەقايدا كەڭ: باتىرلار جىرىنان باستاپ، ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى، شەشەندىك ونەر، ءحىح–حح عاسىر كلاسسيكتەرى مەن قازىرگى ادەبيەتكە دەيىن ۇسىنىلعان. ال «Qazaq National School Programme» باعدارلاماسىندا وقىتىلاتىن شىعارمالاردى ىقشامداعان. ەكى باعدارلاما بويىنشا وقىتىلاتىن شىعارمالاردىڭ سانىن سالىستىرايىق. قولدانىستاعى باعدارلاما بويىنشا 7-سىنىپتىڭ 3-توقسانىندا وقىتىلاتىن شىعارمالار: م.دۋلاتوۆتىڭ «ەلىم-اي» ولەڭى، م.جۇماباەۆتىڭ «تۇركىستان»، «تولقىن»، «مەن جاستارعا سەنەمىن» ولەڭدەرى، س.تورايعىروۆتىڭ «مەن قازاق»، «ءبىر ادامعا» ولەڭدەرى، ج.ايماۋىتوۆتىڭ «ءانشى» اڭگىمەسى، م.اۋەزوۆتىڭ «كوكسەرەك» اڭگىمەسى، ءى.جانسۇگىروۆتىڭ «دومبىرا»، «جەتىسۋ سۋرەتتەرى» ولەڭدەرى، ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «انانىڭ اناسى» اڭگىمەسى، ق.قايسەنوۆتىڭ «جاۋ تىلىنداعى بالا» پوۆەسى، ق.امانجولوۆتىڭ «تۋعان جەر» ولەڭى، ع.ورمانوۆتىڭ «قاراعاي» ولەڭى، س.سارعاسقاەۆتىڭ «ءتامپىش قارا» پوۆەسى، ش.سماحانۇلى شىمشىمالارى. ال «Qazaq National School Programme» باعدارلاماسىندا بار بولعانى 4-5 اۆتور مەن تاقىرىپ بەرىلگەن: تولەن ابدىكتىڭ  «قوناقتار» اڭگىمەسى،  دۋمان رامازاننىڭ «بالا قازىبەك» (اڭىز) پەساسى، مارات قابانبايدىڭ «باۋىر» اڭگىمەسى، ساۋلە دوسجاننىڭ «اۋىلدان شىققان ميلليونەر» پوۆەسى.  بۇل قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن مەكتەپتىڭ باعدارلاماسىنا وسى تۇستا ماڭىزدى سۇراق تۋىندايدى: ادەبيەتتى از وقىتىپ، تەرەڭ وقىتۋ مۇمكىن بە؟

ادەبيەت – تەك اقپارات بەرەتىن ءپان ەمەس، ول – تاريحي جاد، ۇلتتىق كود، رۋحاني تاجىريبە. باتىرلار جىرى مەن جىراۋلار پوەزياسى، اباي مەن ماعجان، اۋەزوۆ پەن مۇقاعالي شىعارمالارى ءبىر-ءبىرىن الماستىراتىن ماتىندەر ەمەس، ارقايسىسى ۇلتتىق دۇنيەتانىمنىڭ جەكە قاباتىن قۇرايتىن ىرگەلى مۇرالار. شىعارمالاردى قىسقارتۋ – بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە سول رۋحاني كەڭىستىكتى تارىلتۋ دەگەن ءسوز. ەكىنشى جاعىنان، قازىرگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىقتى، تالداۋ مەن ينتەرپرەتاتسيا داعدىلارىن الدىڭعى ورىنعا شىعارىپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا، ءماتىن سانىن ازايتىپ، ءار شىعارماعا تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋ زامان تالابىنا ساي قادام رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن. دەگەنمەن، ادەبيەتتى وقىتۋداعى باستى ماسەلە ساعات سانىندا ەمەس، سول ساعاتتىڭ قالاي جانە نەمەن تولتىرىلاتىنىندا. ادەبيەتكە بولىنگەن ساعات ونى تەرەڭدەتە وقىتاتىن مەكتەپتە قىسقارماۋى ءتيىس. ايتپەسە ول ءپاننىڭ ءبىلىم مازمۇنىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ادەبيەتتى ىقشامداۋ ەمەس، جۇيەلەۋ قاجەت. ەگەر باعدارلاما ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ وزەگىن ساقتاي الماسا، وندا ول قانشا زاماناۋي بولسا دا، ءوزىنىڭ نەگىزگى ميسسياسىن ورىنداي المايدى. سەبەبى ادەبيەت – جاي ءپان ەمەس، ۇلتتىڭ رۋحاني تىرەگى.

مايرا جۇباندىققىزى

Abai.kz