كەرەيلەر (نەمەسە كەرەيت) قازاق جانە وزگە تۇركى- موڭعول حالىقتارى اراسىندا ءجيى ۇشىرايتىن تايپا. ت جۇرناعى موڭعول تىلىندە لار، لەر ياعني كوپتىك جالعاۋ سانالادى، كەرەيت كەرەيلەر دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. اسىرەسە قازاق سىندى سانى 20 ميلليوندىق ءىرى حالىقتىڭ قۇراعان ەڭ ءىرى تايپالاردىڭ قاتارىنا جاتادى. 11-13 عاسىرداعى كەرەيت حاندىعىنىڭ تاريحى بەلگىلى ونى قايتالامايمىز، ۇيتكەنى كەرەيت حانى تۇعىرىل شىڭعىس قاعاننىڭ وكىل اكەسى بولعاندىقتان سول داۋىردەگى شىڭعىس قاعانعا بايلانىستى مول تاريحي دەرەكتەردە كەرەيتتەر تۋرالى وتە مول ماعلۇماتتار بىرگە قامتىلعان. 1203 جىلى شىڭعىس قاعان كەرەيت مەملەكەتىن قۇلاتىپ ءوز قاراۋىنا العان سوڭ كەرەيت ەلى جانە نايماندار موڭعول يمپەرياسىنىڭ باستاپقى كەزدەردەگى جارىمىنان ارتىق اسكەري كۇشىن قۇرادى.

موڭعول اتانعان جالايىر، قوڭىرات، ءۇيسىن، دۋلات، سۋان، شانىشقىلى تايپالارىدا سول قاتاردا. ەندىگى جەردە وسى تۇركى- موڭعول تايپالارى شىڭعىس قاعان مەن ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ الەمنىڭ ¼ بولىگىن باعىندىرۋ جورىعىنا قاتىسىپ ءار جەرگە تارادى. كەيىن بىرتىندەپ ءار ءتۇرلى حالىقتىڭ ىشىنە ءسىڭىپ كەتسەدە قوماقتىلاۋ بولىكتەرى تۇركى-موڭعول جۇرتتارىنىڭ ىشىندە ءوز اتاۋلارىمەن قالا بەردى. ال قازاق ىشىندەگىلەرى سولاردىڭ ءبىر بولىگى عانا. كەيىنگى موڭعولدىڭ ءتورت ۇلىسىنا تاراعان كەرەيلەر يۋان يمپەرياسىندا قالعاندارى بۇگىنگى موڭعول حالىقتارىنىڭ ىشىندە كەتتى.

يۋان كەرەيلەرى

1-دارەجەلى حالىقتار - 72 رۋلى موڭعولدار

1.ارۋلا(ارۋلات) 2.جالايىرتاي(جالايىر),3.قوشىن ماڭعىتاي(قوسىن ماڭعىت),4. قوڭىراتاي(قوڭىرات) 5.قوڭقوتان 6.ۇنجىرەس 7.ۇرعۇت 8.قورالاس 9.بەسۋتاي(بەسۋت )10.كەرەيتاي( كەرەيت) 11.توبەتاي 12.بارۋلا(بارۋلاس,بارلاس) 13.كۇلگنى 14.ەلشىگىن15.جارىجىرا(جاجىرات) 16.دۇربەتاي(دۇربەن،دۇرمەن) 17.تاتار 18.قاتاگىن(قاتاعان) 19.سارتاي 20.قياتاي(قيات) 21.ىلەسۋتاي 22. يانبۇقاتاي 23.دايىرلەڭسەي 24.شاشۋتاي 25.مەركىتاي (مەركىت) 26.ادارگىتاي(ادارعىن) 27.ۇرۋتاي(ۇرۋت) 28. بەدەرىتاي 29.نايتاي 30.ەكەموقالا 31.نوياعىتاي 32.ادارعىتاي(ادارعىن) 33.يكىرەتاي(يكىرەس ) 34.تايكەتاي 35.مولقى 36.ۇيعۇتاي 37.ويماۋىتاي 38.ارلاتاي(ارلات) 39. باياۋىتاي(باياۋتى،بايۇلى) 40.نەگۇدەي 41.ويراتاي(ويرات) 42.مولقىتاي(مولقى) 43.جىڭىشتاي 44.قوڭقوتان 45.بەسۋتاي (بەسۋت) 46.يامۋساۋتاي 47.مۇگۇنتاتاي 48.ماڭعىتاي(ماڭعىت) 49.تاتارتاي(تاتار) 50.نوياعىتاي 51.ادارعىتاي 52.عۇيسىن(ءۇيسىن) 53.تايىر 54.ۇرۋتاي(ۇرۋت) 55.شاشۋتاي 56.مەركى(مەركىت) 57.اقۇرىلتاي 58.جامارتاي 59.ورورتاي(ورونار؟) 60.تاتارتاي(تاتار) 61.بەتەك نايماتاي(بەتەك نايمان) 62.ەكەلىن قارا 63.قوڭىراتاي 64.جورتاي 65.ماڭعىتاي(ماڭعىت) 66.ويماۋىتاي(ويماۋىت) 67.دۇربەتاي(دۇربەن) 68.بارىن 69.سارعىتاي 70.بارقىتاي(بارقى) 71.قاداتاي 72.ويرا(ويرات)····(1)

تىزىمدەگى رۋلاردىڭ ىشىندە 17 تايپا قازاق قۇرامىندادا بار، دەسەدە بۇل رۋلار كەيىن باتىسقا بەتتەپ قازاق اراسىنا سىڭىسكەن دەپ ايتۋ قيىن. تاڭقالارلىق ءجايىت كەرەي ىشىندە قاتارداعى رۋ مولقى تىزىمدە تۇر. بۇلار كەيىن بەلگىلى سەبەپتەرمەن باتىسقا بەتتەپ قازاققا قوسىلعان بولۋى ابدەن مۇمكىن. وسى موڭعول اتانعان تايپالارمەن سول كەزدە سانى 700 مىڭنان اسقان قيدانداردىڭ ءبىر توبى، 400 مىڭ ءتۇستى كوزدىلەردىڭ ءبىر توبى، تاڭعىتتار، شۇرشىتتەر ارالاسىپ بۇگىنگى موڭعول حالىقتارىن قالىپتاستىرعان.

شاعاتاي ۇلىسىنداعى كەرەيتتەر

ءتورت ۇلىستىڭ ءبىرى شاعاتاي ۇلىسىندا موڭعول رۋلارىنىڭ سانى كوپ بولعان، ۇيتكەنى 1264-1301 جىلعا دەيىن قايدۋ-قۇبىلاي ارا سوعىستار مەن تارتىستاردا قايدۋ حان موڭعولدىڭ ءداستۇرىن قورعاۋدى ۇران ەتىپ كوتەرگەنى ءۇشىن كوپتەگەن موڭعول – تۇرىك رۋلارى قايدۋدى جاقتاپ موڭعول دالاسىنان باتىسقا كوشكەن(2). وسى سەبەپتى كەيىن شاعاتاي ۇلىسى موڭعول جەرى نەمەسە موعولستان اتاندى. كەرەيتتەر وسى ۇلىستاعى بەلدى تايپالاردىڭ ءبىرى رەتىندە تاريحي دەرەكتەردە اتالادى.

تۇعىلىق تەمىردىڭ جارلىعى

ماتىنىندە:

«تۇعىلىق تەمىردىڭ جارلىعى، تۇعىلىق تەمىر ءسوزىم: قوچونىڭ چىنتەمىر يدىقۇتى، جوعارى مارتەبەلى دارۋعا بولات قيا، وتەمىش قۇتىلىق قيا، كەرەي انالى بولاتىن اسەن قوچونىڭ سۋلارىن باسقارۋ...» دەگەن سوزدەر بار. تۇعىلىق تەمىر 1347-1361 جىلدارى حان بولعان شاعاتاي ۇرپاعى. كەرەي انالى دەگەنىنە قاراعاندا سونداعى كەرەيلەرمەن قۇداندالى اۋلەتتىڭ اسەن اتتى ادامى بولسا كەرەك.

تۇعىلىق تەمىر حان يسلام ءوز بيلىگىن نىعايتىپ يسلام ءدىنىن قابىلدايدى، تولىق بيلىككە جەتكەن سوڭ شاعاتاي ۇلىسىنا تاۋەلدى ماۋەرانناحردى قايتا قوسىپ الۋ ءۇشىن جورىققا اتتانادى.

«تۇعىلىق  تەمىر حان 1361 جىلى ۇلكەن قولمەن ماۋەرانناحرعا بەت قويدى. تاشكەنت دالاسىنداعى  حودجەنت وزەنى ماڭىندا «چانا بۇلاق» دەگەن جەردە ءبىراز ايالداپ، تورەلەرى مەن بەكتەرىن جيىپ كەڭەس اشادى. كەڭەسە كەلە امىرلەر مىناداي شەشىمگە كەلەدى: كەرەيت تايپاسىنان ۇلىق توقتەمىرءدى، ارقانۇت (ارعىن؟) تايپاسىنان قاجىبەكتى، قاڭلى تايپاسىنان قاجىبەكتى الدىڭعى ساپقا جىبەرۋدى ءجون دەپ تاپتى. بۇل ءۇش ءامىر جارلىقتى ەكى ەتپەي ءوز مىندەتتەرىنە كىرىسىپ كەتتى»(3)

ماۋەرانناحردا الىپ وعان ءوز ۇلى ءىلياس قوجانى  وتىرعىزادىدا ءوز ورداسىنا قايىتقان تۇعىلىق تەمىر 1363 جىلى قايتىس بولادى. ورايدان پايدالانعان ءامىر تەمىر ماۋەرانناحردا موعولدارمەن كەسكىلەسكەن سوعىستار جۇرگىزەدى. دەسەدە يسلام ءدىنىن قابىلداۋدان باس تارتىپ ويراتتارعا قوسىلىپ كەتكەن تايپالاردا بولعان، سونىڭ قاتارىندا موعولستان كەرەيتتەرىندە كىرگىزۋگە بولادى.

1365-1366 جىلدارى بالشىق سوعىسىندا موعول اسكەرى ۋاقىتشا بولسادا ءامىر تەمىردى جەڭەدى. «موعول اسكەرىنەن كەرەيت ۇلىق توقتەمىردىڭ ۇلى كەپەك تەمىر ، شيراۋىل، قاجىبەك، انگىرشاق سالت بويىنشا الدىڭعى شەپكە كەلىپ تەمىر اسكەرىن تالقاندادى»(4)

1365 جىلى دۋلات ءامىرى قامار اد-دين ءىلياس قوجانى ءولتىرىپ بيلىكتى تارتىپ الادىدا ءامىر تەمىرمەن سوعىسادى. ونىڭ تۇسىندا ءامىر تەمىر موعولستانعا بەس رەت باسىپ كىرىپ تارباعاتاي تاۋلارىنا دەيىن جورىق جاساپ اۋىر قىرعىن مەن توناۋشىلىق جۇرگىزەدى. قامار اد-دين 1390 جىلى توقتامىس حانمەن وداقتاسىپ كۇرەسسەدە جەڭىلىسكە ۇشىرايدى، وسى سوعىستاردا موعولستان كەرەيتتەرىدە اۋىر ويرانشىلىققا تاپ بولادى. الىدە يسلامدى تولىق قابىلداماعان، نە ءۇستىرت قانا قابىلداعان كوشپەندىلەردى ءامىر تەمىر «دىنسىزدەر» دەپ قاتتى تىزە باتىرعان، كەرەيتتەردىڭ موعولستاننان دەرلىك كەتىپ قالۋىنا سەبەپتىڭ ءبىرى وسى بولۋىدا مۇمكىن.

«كەرەيت تايپاسىنىڭ ءامىرى كۋفىرا جانە وزبەك تەمىر بىردە ءامىر تەمىردى جاقتاپ كومەك سۇراسا، بىردە قارسى شىقتى. ءامىر تەمىر ولاردى باسىپ -ءجانشۋ ءۇشىن اتتاندى. ولار الماتۋ ماڭىندا ايشا قاتۇن وزەنى بويىندا كەرەيت ەلىمەن سوعىستى، شايقاس بىتىممەن اياقتالدى.»(5) «تاريحي راشيدي» ەڭبەگىندە وسىدان كەيىن موعولستانداعى بولعان وقيعالاردا كەرەيتتەر تۋرالى ايتىلمايدى، شاماسى ءبىر توبى ءامىر تەمىرگە كەتكەن، ولاردىڭ ۇرپاقتارى كەيىنگى سىر بويىن مەكەندەگەن كەرەيتتەر ياعني كىشى ءجۇز كەرەيتتەرى بولسا كەرەك. ال قالعانى ويراتتارعا جانە توقتامىسقا قاراعان ءسىبىر دالاسىنا كەتكەن سياقتى.

جوشى ۇلىسىنىڭ جانە ءسىبىر حاندىعىنىڭ كەرەيلەرى

جوشى ۇلىسىنداعى 92 باۋلى رۋ-تايپالاردىڭ ىشىندە كەرەيت، كەرەي دەگەن ەكى تايپا قاتار اتالادى.

توقسان ەكى رۋدىڭ اتتارى مىنانداي: 1. مىڭ، 2. ءجۇز، 3. قىرىق، 4. ۇگاجات، 5. جالايىر، 6. پراي، 7. قوڭىرات، 8. الشىن، 9. نايمان، 10. ارعىن، 11. قىپشاك، 12. قالماق، 13. فرات. 14. قىرىقتىق، 15. تورعاۋىت، 16. بۋرلان، 17. شىمىرشىق، 18. قاتاعان، 19. كاجى، 20. كەنەكاس، 21. ءبۇيرات، 22. ويرات، 23. قيات، 24. باعلان، 25. قىتاي، 26. قاڭلى، 27. وزبەك (وزىنشە ءبىلۋشى), 28. قويشى، 29. بۇلانشى، 30. شابۇت، 31. جويۋت، 32. ءشىلشاۋىت، 33. باياۋىت، 34. وتارشى، 35. ارلات، 36. قەرەيت,. 37. ۇنعۇت، 38. مانعىت. 39. تانعۇت، 40. ويماۋىت، 41. قاشات، 42. مەركىت، 43. بۇركات، 44. قيات، 45. قورالاس، 46. ءتورالاس، 47. قىراراب، 48. يلاشى، 49. شۇبىرعان، 50. قىشلاق، 51. وعلان، 52. تۇركمەن، 53. دۇرمەن، 54. تابۋت، 55. تاما، 56. ماچاد. 57. كەردەرى، 58. رامدان، 59, كەرەي, 60. ناداي، 61. قافسانا، 62. قىرعىز، 63. ۇيارشى، 64. جويرات، 65. ءۇيسىن، 66. جورعا. 67. باتاش، 68. قويسىن، 69. مولدىز، 70. تەبەل، 71. تاتىر، 72. تىلەۋ، 73. باسحال، 74. نيان، 75. قازعان، 76. ءشىرىن، 77. ۇنتان، 78. كۋرلات، 79. شىلكاس، 80. ۇيكورعان، 81. تارعىن،82. جابۋ، 83. سۋران، 84. تۇرعاق 85. مۋتيان، 86. قاسكا، 87. ماجار، 88. تۋشلىق، 89. شوران، 90. ءشۇرشىت. 91. باھرشى، 92. ۇيعۇرات.(6)

بۇعان قاراعاندا ەكى توپ تايپا جوشى ۇلىسىنا ۇقساماعان داۋىرلەردە بارعان سياقتى، كەرەيت اتالعاندار جوشى ۇلىسىندا موڭعول ءتىلى ءالى ساقتالىپ تۇرعان كەزدە ءومىر سۇرگەندە موڭعولشا ت كوپتىك جالعاۋى ءوز قالپىندا قالعان. ال كەرەي ونان كوپ كەيىن بارعان نەمەسە تۇركى ءتىلى ۇستەمدىك العان كەزەڭدە بارىپ ت جالعاۋىنسىز كەرەي اتالعان بولۋى مۇمكىن. دەسەدە وسى كەرەيتتە، كەرەيدە ءسىبىر مەن دەشتى قىپشاقتاعى تايپالارمەن ارالاسىپ قۇرامى، ءتۇر- تۇلعاسى وزگەرىسكە ۇشىراعانى انىق. ولارعا قوسىلعان جەرلىك قىپشاق نە وزگە ءسىبىر تايپالارىنىڭ بولعانىندا داۋ جوق، سوندىقتان ەكى تايپادا كەيىن ايىرماشىلىقتار كوبەيگەن، دەسەدە ەكەۋىنە ورتاق اشامايلى، جاستابان، جادىك اتالارىنىڭ بولۋى بەلگىلى مولشەردە قانداستىقتىڭدا ساقتالعانىن تۇسىندىرەدى.

وسى تىزىمدە كەرەي قۇرامىندا بولعان تورعاۋىت(تۇرعۇت) تايپاسى تۋرالىدا سونداي، تۇرعاق پەن تۇرعۇت ءبىر اتاۋ، تۇرعۇت تۇرعتار دەگەن  موڭعول ءسوزى. تۇرعاقتاردىڭدا ءبىر ءبولىمى كەرەيلەر مەن بىرگە ورتا جۇزگە قوسىلعان. كەرەيلەردىڭ التىن وردا تاريحىنداعى تاريحى ءسىبىر حاندىعىمەن تىكە بايلانىستى ەكەنىندە گۇمان جوق.

ءسىبىر حاندىعى مەن تۇمەن قالاسىن XIII عاسىردا تايبۋعا قۇرعان. ول، بالكىم كەرەيلەردەن بولعان .(7) 1428-جىلى 16 جاسار ابىلقايىر شىنگي تۋرا قالاسىندا حان بولعان شاقتا ءسىبىردى بيلەگەن تايبۋعا اۋلەتىنىڭ بيلىگىنە تالاسقان. قازاق حاندىعى قۇرىلعان 1465 جىلدارى ءسىبىردى شيباندىق يباق حان بيلەگەن. التىن وردانىڭ يسلامعا كىرۋ زامانىندا ورتالىق قازاقستان مەن ءسىبىر، شىعىس قازاقستان وڭىرلەرىنە يسلام تارامادى دا ونداعى كوشپەندىلەردى وزگەلەر «قالماق» دەپ اتادى.

كەرەيلەردىڭ قازاق ورداسىنا قوسىلۋى تۋرالى پىكىرلەر

قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردە كوبىندە قازاقتار دەپ اتالادىدا ونىڭ ىشىندەگى رۋلارى ايتىلا بەرمەيتىندىكتەن قايسى تايپا قاشان قازاققا قوسىلعانىن ايتۋ قيىن، سول قاتاردا كەرەيلەردىڭدە ءدال قاشان قازاق حاندىىعىنا كىرگەنىن ەشكىمدە ءداپ باسىپ ايتا المايدى.

ەگەر ءسىبىر حاندىعىندا كەرەيلەر سانى كوپ جەتەكشى تايپا ەكەنىنە كۇمان بولماسا وندا ءسىبىر حاندىعى قۇلاعان سوڭ كەرەيلەر قوسىلدى دەۋگە نەگىز بار، سونىمەن قاتار 1580-1590 جىلدارى تىۋەكەل حاننىڭ ۇلىتاۋ قالماقتارىن جەڭگەننەن كەيىندە سول قالماق اتانعان تايپالار قاتارىندا كەرەيلەردە قازاققا قوسىلعان دەۋگە بولادى.

1598 جىلى ءسىبىر حاندىعى جويىلدى دەگەنمەن ميللەر بويىنشا 16-17 عاسىردا كوشىمنىڭ حانزادالارى قالماقتارمەن وداقتاسىپ بىرگە جۇرگەن. قالماقتار ياعني ويراتتار 1580 جىلدارى شىعىستىق موڭعولداردان جەڭىلگەننەن كەيىن التايدان باتىسقا قاراي بوستى، ساۋدا ءۇشىن سىبىردەگى رەسەيدىڭ ومبى، تيۋمەن، ورىنبور، تومسك قالالارىنا كەلىپ تۇردى. ويرات وداعىندادا تۇركى رۋلارى كوپ بولعان. وسى قالماقتاردىڭ ەكى تايشىسى بولدى، ءبىرىنىڭ اتى -اباق تايشى. ولار ماسكەۋگە ەلشى جىبەرىپ قارىم-قاتىناس ورناتا باستاعان. قالماقتار التاي تاۋىنداعى مەكەنىنەن موڭعولدىڭ التان حانى مەن قاراقۇلاي حونتايشى اراسىنداعى سوعىستار سەبەپ بولعان، ولار اۋا كەشىپ وب وزەنىنە دەيىن بارعان. (9) بۇل جاعىدايدى 1723-1727 جىلداردا جوڭعارلاردىڭ تاشكەنت، تۇركىستان باستاعان بۇكىل سىر بويى قالالارىن تارتىپ العاننان كەيىن قازاقتاردىڭ ورسك سياقتى ورىس قالالارىنىڭ توڭىرەگىنە كەلە باستاعانىنا ۇقساتۋعا بولار ەدى.  بۇنداعى اباق تايشى كىم؟ اباق كەرەيلەردىڭ  بۇرىنعى تايپالىق ۇرانى- اباق. ونىڭ قالماق بولۋى يسلام دىنىنە كىرمەۋىنە بايلانىستى، ال سىبىرگە يسلام ءدىنىن كوشىم حان 1580 جىلدارى بۇحاردان يمامدار تارتۋ ارقىلى تاراتقانى بەلگىلى، ءتىپتى 18 عاسىردىڭ سوڭىنداعى كەرەيلەردەدە يسلامي كوزقاراس وتە تومەن بولعانى دەرەكتەردە كورسەتىلگەن. اباق كەرەيلەردىڭ 18 عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا « اتا مەكەن التاي» دەگەن يدەيالارىنىڭ بولۋى 1590 جىلدارى التايدان اۋعان تۇركى-قالماقتارى بولماۋىنا كىم كەپىل؟

قازاق كەرەيىت رۋى، ورتا ءجۇزدىڭ كەرەي تايپاسىدا كەرەيت تايپالارىنىڭ ورتاعاسىرلىق كونفەدەراتسياسىنان شىققان[10]. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، كەرەيتتەردىڭ اتا-بابالارى حەرە (قارعا) قۇسىنا تابىنعان، ال ۋاقىت وتە كەلە توتەمنىڭ اتاۋى حەرەيد (كەرەيت) ەتنيكالىق اتاۋىنا اينالعان[11]. ۆان حاننىڭ تۇسىندا ورتاعاسىرلىق كەرەيتتەر نەستوريان ءدىنىن ۇستانعان.

كىشى ءجۇز كەرەيتتەرى

ەجەلگى كەرەي حالىقىنىڭ قالدىعى كەرەيت رۋى، كىشى ءجۇزدىڭ باسقا رۋلارى سياقتى، نوعاي ورداسى ىدىراعاننان كەيىن قازاققا قوسىلعان بولۋى مۇمكىن. نوعاي ورداسىندا كەرەيتتەر ەڭ كوپ «ەلەلەردىڭ» ءبىرى بولعان. شەجىرە بويىنشا، رۋدىڭ نەگىزىن قالاۋشى اقساقال بولعان. رۋدىڭ ۇران (ۇران) ونىڭ قۇرمەتىنە تاڭدالعان[12]. كەرەيتتەر تاعى التى رۋمەن بىرگە جەتىرۋ تايپاسىنا تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا بىرىكتىرىلگەن. بۇل تۋرالى ورىس ديپلوماتى ا. ي. تەۆكەلەۆ 1748 جىلى جازعان [13].  دەمەك كىشى ءجۇز كەرەيتتەرى التىن وردا كەرەيتتەرى مە الدە موعولستان كەرەيتتەرى مە دەگەن ساۋال تۋادى. ورتا ءجۇز اباق كەرەيدىڭ ۇلى جۇزدەن ءبولىنىپ شىققانىن شەجىرەلەر كورسەتەدى، ۇلى ءجۇز شەجىرەسىندە اباق پەن اقساقال اعايىندى، ال اباقتان اباق كەرەي تاراسا، ال اقساقالدان كەرەيت تارايدى، بۇعان قاراعاندا كەرەيتتەر موعولستاندا بولىپ ءبىر توبى ءامىر تەمىرگە كەتىپ ونان نوعاي ورداسىندا بولعانىن، ونان كەيىن ۋاقتارمەن بىرگە قازاق ورداسىنا قوسىلعانىن كورۋگە بولادى، كەرەيتتەدە، ۋاقتادا شايكوز ، سارمان، وباعان دەگەن ورتاق رۋلار بار. ۋاق تايپاسى 18- عاسىردىڭ باسىنا دەيىن ۋاق-كەرەي اتانىپ كەيىن ۋاق اتانعان.

جوڭعارلارمەن سوعىس كەزىندە كەرەيت قولباسشىسى تايلاق باتىر [14] دەگەن اتاققا يە بولدى. كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ رۋحاني كوسەمى ءمۇسىرالى جادىكۇلى تۋرالى كوپتەگەن اڭىزدار ساقتالعان. ونىڭ ۇلدارىنىڭ ءبىرى شۇكىرالى-قوجا ورىس قۇجاتتارىندا اننا يواننوۆناعا ادالدىققا انت بەرگەن كەرەيت كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتالادى. كەرەيتتەر اراسىندا ءمۇسىرالى جادىكۇلىنىڭ تاعى ءبىر ۇلى قوسىمقوجا تانىمال جانە ىقپالدى بولدى. ابىلقايىر حان قايتىس بولعاننان كەيىن، ول قۇرىلتايدا ۇلى نۇرالىنى جاڭا بيلەۋشى ​​رەتىندە قولدادى. بىراق 1755 جىلى قوسىمقوجا حاندى حيۋا حاندىعىمەن سوعىسۋعا دايىندالىپ جاتقاندا قولداۋدان باس تارتتى. ناتيجەسىندە اسكەري جورىق بولمادى. سول جىلى ول ءساتسىز كوتەرىلىستەن كەيىن قازاقتارعا قاشىپ كەتكەن باشقۇرتتاردى قۋدالاۋدى قولدامادى. 19 عاسىردىڭ باسىندا اقساقالدار ماناق بي مەن قوسقۇلاق بي بولدى[15]. كەرەيلەر ماناق بي مەن نىسانباي جىراۋ [قازاق] كەنەسارى كوتەرىلىسىنە قاتىستى. كەيىنىرەك نىسانباي «كەنەسارى-ناۋرىزباي» ەپوپەياسىن جازدى[16]. 19 عاسىردا كەرەيتتەر حيۋا حاندىعىنا تاۋەلدى بولدى; 1850 جىلدارى ولاردىڭ جەرلەرى رەسەي يمپەرياسىنا قوسىلدى. 1864 جىلى ولار رەسەي يمپەرياسى اسكەرلەرىنىڭ تۇركىستان جورىقتارىنا قاتىستى[17]. 19 عاسىردا كەرەيت بەس بولىس بولىپ ەكى بولىسى قىزلوردادا، ءۇش بولىسى وزبەكستان جەرىندە بولدى.

كەرەيتتەر19 عاسىردىڭ باسىندا شامامەن 4 مىڭ وتباسى بولعان. 20 عاسىردىڭ باسىندا حالىق سانى كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا 15-20 مىڭ ادامعا، ال باسقالارى بويىنشا شامامەن 12 مىڭعا جەتكەن[18]. باسقا دەرەكتەر بويىنشا، 19 عاسىردىڭ اياعىندا رۋ سانى 30-35 مىڭ ادامعا دەيىن جەتكەن. كەرەيتتەر قىزىلوردا وبىلىسى جانە ونىمەن ىرگەلەس وزبەستان مەملەكەتىندە تۇرادى.

18-عاسىرداعى ورتا ءجۇز كەرەيلەرىنىڭ سارىارقاداعى تاريحى

18- عاسىردىڭ باسىنان باستاپ رەسەيمەن اراداعى قاتىناستارعا بايلانىستى رەسەي ارحيۆتەرىندە ، 18- عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ تسين يمپەرياسىنىڭ ارحيۆتەرىندە قازاق حاندىعى تۋرالى مالىمەتتەر مول بولدى. 19- عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ وقۋ-اعارتۋدىڭ دامۋىنا ىلەسە ءوز ەلىنىڭ تاريحى مەن شەجىرەسىن جازاتىندار كوبەيدى.

قاجىنابي دوسقايۇلى ءوزىنىڭ «اباق كەرەي» اتتى كولەمدى ماقالاسىندا:

«كەرەي ەلى موڭعولداردىڭ ءۇش رەتكى شابۋىلى مەن تالان-تاراجىنا ۇشىراپ التايدان اۋعان».(19). بۇعان قاراعاندا 16-عاسىردىڭ سوڭىندا شىعىستىق موڭعولدار مەن ويراتتاردىڭ كەمى ءۇش رەتكى شابۋىلى بولعانىن كورەمىز. وسى ءۇش رەتكى جورىىقتا كوشكەن ول اباق كەرەي، اشامايلى كەرەي ەمەس، شاماسى اباق كەرەي تەگى موعولستان كەرەيتتەرىنەن شىقسا كەرەك، التاي تاۋىدا ءاسىلى موعولستاننىڭ شىعىس سولتۇستىك شەگاراسى ەدى. كەيىنگى ءامىر تەمىردىڭ جورىقتارىنان سوڭ ويراتتارعا بارىپ 15-عاسىردىڭ باسىنان 16- عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن التايدا مەكەندەپ ونان كەيىن سارىارقاعا كەلگەن سياقتى.  1723-1780 جىلدار اراسىندا  كەرەيلەر قازاقستاننىڭ 11 وبلىسىن اينالا كوشكەن، ونان ىرگەلەس رەسەي، قىتاي، موڭعوليا جەرىنەدە تابان تىرەگەن. اقىت قاجىنىڭ «اباق كەرەي شەجىرەسى» اتتى داستاندا بىلاي ايتىلادى:

«قايتادان اباق كوشىپ كەلگەن ەكەن،

ماڭايىن قىزىلجاردىڭ قىلعان مەكەن.»(20).

شەجىرە بويىنشا اباق انا ، توركىنى ۇلى ءجۇز، موعولستان تايپالارى دۋلات، قاڭلى، جالايىرلاردىڭ ۇلى ءجۇز بولىپ ۇيىسقانىن بىلەمىز، اباق كەرەيدىڭ تەگىنىڭ ۇلى ءجۇز بولۋىدا وسى ۇلى ءجۇز جەرى موعولستاننان شىققانىنا سايكەسەدى، موعولستاننىڭ التاي، تارباعاتايى 1417 جىلى ويراتقا قاراعاندا اباق كەرەي سول التاي-تارباعاتايدا قالسا كەرەك، كەيىن سارىارقاعا، قىزىلجارعا دەيىن بارعان. اباقتىڭ قىزىلجارعا كەلۋى التايدان اۋىپ سىبىرگە كەلۋدى تۇسىندىرەدى.

ەل اۋىزىندا قالعان شەجىرە-اڭىزدار بويىنشا: «ەدىرەي، ارقالىق تاۋلارى بۇرىن كەرەيدىڭ قونىسى بولعان ەكەن...»(21) ەر جانىبەك باتىر وسى سارىارقادا تۋىلعان دەسەدى. ۇيىتكەنى «اقتابان-شۇبىرىندى» دان كەيىن كەرەيلەر سىر بويىنا بارىپ ، ونان باتىسقا بەتتەپ ، ونان بارىپ سارىارقاعا قايىرىلادىدا ارعىندارمەن سارىارقادا جاقىن قونىپ قۇدالاسقان، ، جانىبەكتىڭ ناعاشىسىدا ارعىن قازىبەك بي بولۋىدا وسىنىڭ دالەلى. ونىڭ اتىن قويعاندا شاقشاق جانىبەك باتىر.

1736-جىلى 23 جەلتوقسان، يۆان كيريلوۆتىڭ پاتشا كەڭەسىنە جازعان حاتىنان:

«قازاقتىڭ ورتا ءجۇزىنىڭ كىشى كەرەي رۋى، ابىلمانبەت حان، ابىلاي سۇلتان توبىل مەن ەسىل وزەندەرىن ءجايلايدى، كەيدە ەرتىسكە تاياپ بارادى.(22) بۇل دەرەك كەرەيدە ، اسىرەسە اباق كەرەي بۇرىن تورەگە قاراماعان دەگەن پىكىردى تەرىستەيدى، ارعىن، نايمان تايپالارىمەن بىرگە ابىلمانبەت، ابىلاي حاندارعا قاراعان.

قالدان سەرەن(1727-1745)بيلىگى كەزىنىڭ العاشقى جىلدارى 1731-1734 جىلدارى بىرنەشە  رەت تسين يمپەرياسىمەن سوعىستا بولدىدا قازاق حاندىعىنا قاراتا سوعىسى بىسەڭدەدى. تسينگە قارسى سوعىستا قانگاي تاۋىنا دەيىن سوعىسىپ اقىرى التاي تاۋىن شەگارا ەتىپ ءبىتىستى. وسى ارالىقتا باتىس شەگارادا قازاقتار جوڭعار قاراۋىلدارىمەن ۇدايى سوعىستا بولدى، قازاقتاردى جازالاۋ ماقساتىندا 1939 جىلى قازاقتارعا قايتا شابۋىل جاسادى، ول كەزدە سىر بويى جوڭعار قولىندا قالعاندىقتان سارىارقاعا باسىپ كىردى.

1737- جىلى 11- قىركۇيەك ورتا ءجۇزدىڭ  ابىلمانبەت حانى مەن ابىلاي سۇلتانىنىڭ تەۆكەلەۆكە جازعان حاتىنان:

ابىلمانبەت حاننان، ابىلاي سۇلتاننان، اباق كەرەيدىڭ بارلىق ەل اعالارى مەن بيلەرىنەن تەۆكەلەۆ مىرزاعا تاعىزىم. «1739- جىلى جوڭعار اسكەرى 24000 اسكەرمەن ەكى باعىتقا بولىنە شابۋىل جاساپ قانجىعالى، قاراۋىل، اشامايلى كەرەي، ۋاق، اباق كەرەي قاتارلى بەس رۋدىڭ اۋىلدارىن شاپتى…»(23)

1740 جىلى 25 قاڭتار. «ەرتىس پەن ەسىل وزەندەرى بويىن مەكەندەگەن ورتا ءجۇز قازاقتارىنا، اباق كەرەي ۇلىستارىنا، ابىلمانبەت سۇلتاننىڭ يەلىكتەرىنە 15 مىڭ جوڭعار اسكەرى شابۋىل جاساپ، اۋىلداردى تالقاندادى، قىرۋار مال مەن ادامداردى الىپ كەتتى. وسىنىڭ سالدارىنان قازاقتار جايىق بويىنا قاراي كوشتى… 1740 جىلى تامىزدا ورتا ءجۇزدىڭ ابىلمانبەت حانى مەن ابىلاي سۇلتانى  ەل اعالارىمەن كوپ حالقىن ەرتىپ  ورىنبوردىڭ ىرگەسىنە كەلدى(24)

بۇل رەتكى جورىقتا 30 مىڭ جوڭعار اسكەرىنىڭ 15 مىڭىن سارمانجى باستاپ سارارقاعا باسىپ كىرىپ كەرەي قاتارلى رۋلاردى شاپسا، 15 مىڭى سىر بويىن بويلاپ ارالدىڭ ماڭىنداعى كىشى جۇزگە شابۋىل جاسادى. وسى سەبەپتى ورتا ءجۇزدىڭ كوپ رۋلارى ورسك بەكىنىسى ماڭىنا اۋىپ بارادى. اباق كەرەيدە سول وزگە رۋلار قاتارىندا ورعا بارادى. 20- عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن شەجىرەشى قىلىشباي نۇردىبايۇلى جازىپ قالدىرعان شەجىرەدە اباق كەرەيدىڭ وردىڭ قارا اعاشىن مەكەندەگەنى، سول وردىڭ قارا اعاشىنان جاسالعان ماڭدايشالار، تايانىش، شىدەر تيەگى ءالى كۇنگە التاي كەرەيلەرىندە ساقتالعان دەيدى(25). اسقار تاتانايۇلى: «شاقاباي قوسىكەنىڭ شاڭىراعىندا وردىڭ قارا اعاشىنان ىستەلگەن تابالدىرىق، ماڭدايشامىز دەگەن مۇرالاردى 1978 جىلى ءوز كوزىممەن كوردىم دەيدى.(26)

1741-جىلى سەپتەن نويان باستاعان جوڭعار اسكەرلەرى ابىلايدى تۇتقىنعا الادى(27)

1742-جىلى گەنەرال پاۆلۋتسكيدىڭ مالىمدەۋى بويىنشا قازاق اراسىنا بارعان اققۇس دەگەن باشقۇرت تىڭشىنى قازاق اراسىنا جىبەرگەن، ول ادام قىپشاق جانە كەرەي بولىستارىنادا بارىپ قايىتقان» (28)دەسەدە بۇندا وسى ەكى رۋدىڭ ناق قاي جەردە وتىرعانى ايتىلماعان، دەسەدە ولارمەن ىرگەلەس ارعىنداردىڭ توبىل مەن وباعان وزەندەرى بويىندا جۇرگەندىگى ايتىلادى.

1742-جىلى تامىز ايىندا ابىلقايىر حانمەن بىرگە ورىنبورعا بارىپ انت بەرگەن مىڭنان اسا قازاق ەل اعالارىنىڭ قاتارىندا كەرەيدەن مىناداي كىسىلەردىڭ اتتارى اتالادى: قۇتتىباي بي، سالامات بي، ساسىقباي باتىر، جاراس بي، كىشكەنتاي باتىر، قاڭباق باتىر، ۇسەن باتىر، كورپەش باتىر، جاپا باتىر، ەڭكىلدەس باتىر، الشىنباي باتىر، بوقاي باتىر، ادىرعاي باتىر، ءومىر باتىر، بەكبەردى باتىر،  سىرىمبەت باتىر، اسان باتىر، تاتتىقۇجا باتىر، الدوڭعار باتىر، امالدىق باتىر.  ات كەرەي الىمبەت بي، ۋاق كەرەي اقبوتا باتىر، اباق كەرەي بايسەيت باتىر، اباق كەرەي قوجابەرگەن باتىر، تاعى قۋات باتىر، جاڭاباي باتىر، التىنباي بايلار انت بەرگەن(29)

بۇل دەرەكتە بايسەيت باتىر اباق كەرەي جاستابان رۋىنان، ال قوجابەرگەن باتىر اباق كەرەي شىبارايعىر رۋىنان، بۇل دەرەكتەر كەرەيدىڭ ورعا بارعانىن تىپتىدە دالەلدەي تۇسەدى.

قازاق ەل اعالارىنىڭ، ابىلقايىر حاننىڭ رەسەي بوداندىعىنا اۋىز جۇزىندە انت بەرۋىنىڭ ۇلكەن سەبەپتەرى بولدى: بىرىنشىدەن ، قازاقتار تۇركىستان باستاعان 25 قالادان ايىرىلىپ ساۋدا-ايىرباس جاساۋ ۇلكەن ماسەلەگە اينالدى. ەكىنشى، رەسەي بوداندىعىنا اۋىز جۇزىندە كىرسە ناعىز بودان ەدىل قالماعى مەن باشقۇرتتاردىڭ شابۋىلىن ازايتۋعا بولاتىن ەدى.

سونىمەن ءبىر ۋاقىتتا ياعني 1742-جىلدىڭ تامىز ايىندا ورتا ءجۇز قازاقتارى جوڭعاردىڭ قالدان سەرەن قوڭتايجىسىنا باعىنۋعا كەلىسكەن(30)

سول كەزدەرى كەرەي تايپاسى كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىردىڭ ۇلى ەرالى سۇلتاننىڭ بيلىگىندە بولعانى ايتىلادى. « 1743- جىلى 30- تامىزدا ابىلمانبەت حانعا بارىپ قايىتقان يۆان لاپين مەن ءمانسۇر اكساكوۆ كەرەي تايپاسىن بيلەيتىن ەرالى سۇلتاننىڭ اۋىلىنا بارادى» ولار تاعى ولاردان ابىلاي سۇلتاننىڭ جوڭعار تۇتقىنىنان بوساپ كەلگىنىن، قاسىندا جوڭعاردىڭ 30 ادامى بار ەكەنىن ەستيدى.

1743-جىلعى كەلىسىمنەن كەيىن ورتا ءجۇز حاندارى قايتادان سىر بويى قالالارىنا جوڭعارلار اتىنان بيلىك جۇرگىزگەن سىڭايلى ۇيتكەنى 1749- جىلى نەپليۋەۆتىڭ كىشى ءجۇزدىڭ ءنۇرالى حانىمەن جۇرگىزگەن كەلىسسوزدەرىندە جانىبەك تارحاننىڭ : «ابىلاي سۇلتاننىڭ قول استىنداعى ەل نەگىزىنەن ارعىندار، ەل اعاسى مەن (شاقشاق جانىبەك باتىر), باراق سۇلتان، ورتا ءجۇز جەتى رۋعا بولىنەدى، باراق سۇلتان ابىلقايىردى ولتىرگەن سوڭ كىشى جۇزدەن قاۋىپتەنىپ تۇركىستان مەن تاشكەنت اراسىن ءجايلاپ ءجۇر(31)

قالدان سەرەن وتە كورەگەن ساياساتكەر تۇلعا بولاتىن، ونىڭ قازاقتارمەن ءبىتىسىپ ، كەلىسىمگە كەلۋىنىڭ ارجاعىندا كۇشەيىپ كەلە جاتقان رەسەي يمپەرياسى مەن ارادا قازاق حاندىعىن قالقان رەتىندە ۇستاعىسى كەلگەنى انىق. تەرىستىك التاي مەن سىبىردە ونسىزدا جوڭعار شەگاراسىنا رەسەي ۇلكەن قاۋىپ بولاتىن. 1745- جىلى قالدان سەرەن ولگەن سوڭ ورىنىنا سۋان دورجى وتىردى، ونى لاما دورجى ءولتىردى، لاما دورجىعا قارسى داۋشى مەن ءامىرسانا قازاق حاندىعىنا قاشتى.

1751-جىلى كۇزدە جوڭعار حاندىعىنداعى تاق تالاسىندا جەڭىلگەن ءامىرسانا مەن داۋاشى قازاق اراسىنا قاشىپ كەلىپ پانالايدى. قازاقتار ۇلىتاۋدا جيىن وتكىزىپ بۇل نويانداردى جوڭعارلارعا بەرمەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى، ولاردى تاپسىرىپ بەرۋدەن باس تارتقاندىقتان لاما دورجى قازاقتارعا قارسى اسكەر اتتاندىرادى. وسى جولى «سادىر باستاعان 3000 ادامدىق جوڭعار اسكەرلەرى ۇلىتاۋ مەن كىشىتاۋداعى ۋاقتاردى، ودان كەيىن جىلاندى بويىنداعى نايماندار مەن كەرەيلەردى شاۋىپ 3000 قازاقتى ايداپ اكەتكەن. تۇتقىندار اراسىندا ۋاق بايان باتىر مەن اق نايمان اجىبەك باتىر بار ەكەن. قازاقتار دۇرلىگىپ بەت-بەتىمەن بىتىراي قاشقان. بۇعان ءوزىن كىنالى ساناعان داۋاشى ءوزىنىڭ 200 جىگىتىن ەرتىپ سوڭدارىنان قۋعان، ولارعا اباق كەرەي قوجابەرگەن باتىر، قوشقارباي باتىر ، دوسىمبەت باتىر، ءومىر باتىر بىرگە اتتانعان، ولار قۋىپ جەتىپ ءبىراز ادامدى ءولتىرىپ مال مەن تۇتقىنداردى قايتارىپ العان، ءارى جوڭعار شەگى بولعان بايانتاۋ(باۋاناۋىل) عا جەتىپ ەرۋلەگەن. كوپ كەشىكپەي جوڭعارلار 30000 اسكەر اتتاندىرعان، قازاقتار اۋا كوشتى تەك داۋاشى مەن ءامىرسانانى پانالاتىپ وتىرعان اباق كەرەيلەر ەرتىس پەن ەسىل بويىندا قىستاپ قالدى» (32)

1751-1756 جىلدارى قازاقتار جوڭعارلاردىڭ بەرەكەسىزدىگىنەن پايدالانىپ ولارمەن سوعىستا ۇزدىكسىز جەڭىستەرگە جەتىپ بۇرىن جوڭعارلار باسىپ العان قازاق جەرلەرىن قايتارىپ الا باستايدى. 1753-جىلى جوڭعاردىڭ ناميك دورجى باستاعان جاڭا ءامىرشى داۋاشىعا نارازى بولىپ 10000 ۇيلىك ەلىمەن سارىسۋعا قاراي كەتىكەندە ەدىل قالماقتارىنا قوسىلماق(33) بۇل ونسىزدا قۇلدىراپ بارا جاتقان جوڭعارلاردىڭ اسكەري كۇشىن تىپتىدە السىرەتەدى.

1754-جىلى داۋاشىدان جەڭىلگەن ءامىرسانا قىتايعا باعىناتىنىن ءبىلدىردى، دەسەدە قىتايدى بيلەگەن مانچجۋر پاتشاسى وعان سەنگەن جوق، ونى ءوز ماقساتىنا پايدالانۋ ءۇشىن 1755- جىلى 10000 ويرات-قىتاي(شۇرشىت) اسكەرىن باستاپ جوڭعارياعا اتتاندى، جوڭعار حاندىعى تالقاندالدى. 1754- جىلى ابىلاي، باتما سەرەندەر 10000 قول باستاپ بوراتالا قاتارلى جەرلەردەگى جوڭعار مالشىلارىن شاۋىپ ، مالدارىن الىپ كەتتى(34)

«موڭعولداردىڭ شىعۋ تەگى تاريحى» ىندا بىلاي دەلىنگەن: «داۋاشىنىڭ كەزىندە جوڭعار دوروت شەلەن نويان مەن چوروس بالانلينچين نويان قازاق اسكەرلەرىن داۋاشىعا شابۋىل جاساۋعا باستاپ بارعان. قازاقتار التىن عيباداتحانا مەن كۇمىس عيباداتحانانى قيراتتى»- دەيدى. توت موڭعول جازۋىمەن جازىلعانم «جوڭعارلاردىڭ قىسقاشا تاريحى» ىدا 1753 جىلدىڭ قاراشاسىنان جەلتوقسانىنا دەيىن داۋاشى مەن امىرساناعا شابۋىل جاساۋ ءۇشىن ءۇش رەت اسكەر جىبەرگەنى، بىراق بارلىق ارەكەتتەر ءساتسىز اياقتالعانى جازىلعان. ءامىرسانا داۋاشىعا قارسى شابۋىل جاساۋدى شەشتى، بىراق ونىڭ كۇشتەرى جەتكىلىكسىز بولدى. جەلتوقساندا ءامىرسانا اعاسى بانجۋردى سول جاق قازاق حانى ابىلاي حانىنا كومەك سۇراپ جىبەردى. ابىلاي حان ءامىرسانانى نىعايتۋ ءۇشىن 5000 قازاق ساربازىن 400 ات جانە 700 تۇيەمەن جىبەردى. بۇل قازاق ساربازدارى سولتۇستىك-باتىستان ىلەگە شابۋىل جاساپ، التىن شاتىر عيباداتحاناسىن (گۇرزا عيباداتحاناسى) جانە كۇمىس شاتىر عيباداتحاناسىن (حاينۋك عيباداتحاناسى) ورتەپ، ەركەتەنگ، بۋكۋس جانە بالدامۋتتىڭ ءۇش وتوگىن جويدى.(35) 1755- جىلى 6 ناۋرىزدا  قازاق اسكەرلەرى ىلە وڭىرىنە باسىپ كىرىپ تارانشىلاردىڭ ءبيدايى مەن جۇگەرىسىن توناپ كەتكەن.(36)

10-ناۋىردا تسين يمپەرياسىنىڭ جەدەلحاتتارىندا بىلاي دەلىنگەن:

«قازاقتاردىڭ قارۋلى كۇشى نەداۋىر مىعىم. ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ قولى داۋاشىعا ۇرىمتال جەردە تۇر. سول ءۇشىن داۋاشىنى قازاقتار تۇتقىنداعاننان ءامىرسانانىڭ نەمەسە سارىلدىڭ تۇتقىنداعانى ءابزال… وسىلايشا تەز ارادا شەشۋشى جەڭىسكە قول جەتكىزىڭدەر…»(37) بۇل دەرەكتەر تسين يمپەرياسىنىڭ جوڭعارلاردى قازاقتار بىزدەن بۇرىن جاۋلاپ الاما دەگەن كۇدىگىمەن قاتار جوڭعار سىندى مەملەكەتتى ءبولىسىپ الاتىن قازاق سىندى باسەكەلەستىڭ شىققانىنا رازى بولماعان كوڭىل-كۇيلەرى بايقالادى. ولار قازاقتاردىڭ جوڭعار تەريتورياسىنىڭ قوماقتى بولىگىن يەلەپ كەتۋىن قالاماعان.

1755-جىلى ساۋىردە قازاق اسكەرلەرى داۋاشىنى جەڭدى(38)

1755- جىلى مامىردا ابىلاي سۇلتان 10000 اسكەرمەن جوڭعار جەرىنە سوعىسۋعا كەتتى(153- نومەرلى قۇجاتتا)

قىتاي يمپەراتورى ابىلايعا بىلاي دەپ حات جازدى: «جوڭعارلار ەجەلدەن قازاقتارعا ءوش ەدى، قىتاي پاتشاسى ولاردى تىنىشتاندىرعان سوڭ جارلىق ءتۇسىرىپ جوڭعارلاردىڭ قازاقتارعا شابۋىل جاساۋىنا ءتيىم سالدى. ال سەنىڭ قازاقتارىڭنىڭ ەل بولۋ بولماۋى ءوز ەركىندە، بىراق شەگارانى تىنىش ساقتاۋلارىڭ كەرەك. ءوز بەتتەرىڭمەن شەگارادان ءوتىپ كەلىپ جوڭعارلاردى توناۋلارىڭا بولمايدى. ەگەر وسى جارلىققا باعىنباساڭدار قالىڭ قول جىبەرىپ شابۋىل جاسايمىز، وكىنىپ قالىپ جۇرمەڭدەر». «قازىر جوڭعار جەرى تىنىشتاندىرىلدى، ولاردىڭ ءبارى بىزگە باعىنىشتى. وعان دەيىن سەندەرگە ءتيىسىپ كەلگەنى تيىلدى. ەگەر سەندەر بىزگە ەل بولعىلارىڭ كەلسە ەسەلەگەن مەيىر-ىحىلاسپەن سىي – سياپاتقا بولەنەسىڭدەر. ەگەر ءوزدنرىڭ ءوز الدارىڭا ەل بولىپ تۇرعىلارىڭ كەلسە شەگارانى تىنىش ساقتاپ تۇرۋلارىڭ كەرەك. شابۋىل جاساپ ءبىزدى اۋىرە -سارساڭعا سالماڭىزدار»(39)(40)

بۇدان تسين ۇكىمەتىنىڭ جوڭعارلار بۇرىن يەلەگەن تەريتوريا قازىر بىزگە ءتان، ول جەرلەرگە كىرۋلەرىڭە بولمايدى دەگەن ەمەۋرىنىن بايقاۋعا بولادى. 1755-جىلى قىركۇيەكتە: «مەن باندي 1755- جىلى شىلدەدە ابىلايعا باردىم. ءامىرسانا ، بانجۋر مەن ارقىلى ابىلايعا پاتشا ءوزى 90000 اسكەرمەن جانە وعان قوسىلعان 100000 ويرات اسكەرىمەن وسىلاي ۇلكەن جورىق جاساپ جوڭعار جەرىن تىنىشتاندىردىم»- دەيدى (41)

جالپى تسين يمپەرياسىندا 800 مىڭنان اسا تۇراقتى ارميا بولعان. جوڭعاردى جويۋعا 100 مىڭ اينالاسىندا اسكەري كۇش جۇمسالعان. ەگەر تسين قازاقتى جاۋلاپ السا وعان اسكەري شىعىنمەن قوسا ول جەرلەردى ۇستاپ تۇرۋ ۇشىندە ۇلكەن شىعىن كەرەك ەدى. جوڭعار جورىعى ۇشىندە قازىنادان وراسان زور قاراجات جۇمسالعان، ونان ارى سوعىسۋ سول كەزدە تسيندىكتەر ءۇشىن ءتيىمسىز بولدى، ونان تىس ولار قازاقتاردىڭ جالپى جاعىدايى مەن كۇش -قۋاتى تۋرالى تۇسىنىكتەرىدە بولمادى.

جوڭعار مەملەكەتىنە قاراستى كەرەيت تايپاسى

1750 جىلداردا جوڭعار مەملەكەتىندە كوشپەندى جۇرتتىڭ سانى 600 مىڭنان اسقان. ونىڭ ءبىر بولىگىن قىرعىز، تولەڭگىت سياقتى تۇركى حالىقتارى قۇراعان. سول قاتاردا كەرەي، دۋلات سياقتى قازاق رۋلارى نەمەسە ورتاق رۋ- تايپالار بولدى. جوڭعاريادا: «كەرەيت ەكى زايسان، 6000 ءتۇتىن، ءبىر وتوگ. اباقاس، قادان ءبىر زايسان، ءبىر وتوگ، 4000 ءتۇتىن. دۋلاتتار ءبىر زايسان، 4000 ءتۇتىن، ءبىر وتوگ»(42).  بۇنداعى اباقاس موڭعولشا اباقتار دەگەن ءسوز، اباق كەرەيلەرمەن تەگى ءبىر بولۋى مۇمكىن. جوعارىدا ايتقانىمىزداي موعولستان كەرەيتتەرىنىڭ ءبىر توبى، دۋلاتتاردىڭ ءبىر توبى ويراتتارعا قوسىلىپ كەتكەن نەمەسە بۇلار جوڭعار قولاستىنداعى قازاق تايپالارى بولۋىدا مۇمكىن. وسى سانى سول داىردە قازاقپەن شامالاس نەمەسە ازىراق جوڭعار كوشپەندىلەرىن 1756 جىلى تسين ۇكىمەتى گەنوتسيدكە ۇشىراتىپ ، جاپپاي قىرىپ-جويدى.

«جۇزدەگەن مىڭ ءۇي شارۋاشىلىعىنىڭ وننان تورتەۋى شەشەكتەن قايتىس بولدى، وننان ەكىسى رەسەي مەن قازاققا قاشىپ كەتتى، ال وننان ۇشەۋى اقىرىندا اسكەر قولىنان قازا تاپتى. سىيلىق رەتىندە بەرىلگەن تۇتقىن  ايەلدەر مەن بالالاردان باسقا، باعىنعان جانە سول ارنايى جەرگە قونىستانعان بىرنەشە مىڭ ويرات ءۇي شارۋاشىلىعى عانا قالدى، جانە ولار گارنيزوندارعا ءبولىندى. اينالادا مىڭداعان شاقىرىم جەردە بىردە-ءبىر ويرات كيىز ءۇيى قالعان جوق.»(43). 600 مىڭ حالىقتىڭ 20% قازاققا قوسىلسا بۇل از سان ەمەس، ارينە ونىڭ ءبارى موڭعول ءتىلدى حالىق ەمەس. ويراتتىڭ ءبىر توبىنىڭ قازاققا قاشقانىن قۇجاتتاردا دالەلدەيدى.

تسين يمپەراتورىنىڭ 1757 جىلى 1 قىركۇيەكتەگى جارلىعىندا:

«... مەنىڭشە سىزدەرگە ارتىقشا زاڭ-ەرەجە قولدانۋ قاجەتسىز، بىزدەن تىم شالعاي تۇرعاندىقتارىڭىز ءۇشىن،  سىزدەردى حالقا موڭعولدارىمەن تەڭ قويۋعا بولمايدى، ءسىز حان اتانعان بولساڭىز ونى مويىندايمىن...قاراقشى ءامىرسانا جەرىمىزگە كەلسە دەرەۋ ۇستاپ تاپسىرامىن دەپسىز، مەن سوزىڭىزگە كامىل سەنەمىن... جوڭعارلار يەلەگەن جەرلەردىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ يەلىگىمىز. سوندىقتان ءسىز ءوز ەلىڭىزدىڭ توپىراعىن قورعاڭىز. ارميامىز جەڭىستى جورىق جاساعاننان بەرى ويراتتاردىڭ ءبىراز بولەگى ءسوزىڭ يەلىگىڭىزگە قاشىپ بارعان كورىنەدى.» (44)

وسى گەنوتسيدتەن كەيىن ءامىرسانا قازاق اراسىنا قاشىپ كەلىپ پانالايدى، 6000 ءۇي كەرەي مەن 4000 ءۇي دۋلات وسى كەزدە قايتا قازاققا قوسىلۋى مۇمكىن، سەبەبى اباق كەرەي ول كەزدە 2500 ءتۇتىن عانا شاعىن ەل ەدى، ونىڭ كەيىن سانى وزىنەن بەس ەسە مول اشامايلى كەرەيدەن اسىپ كەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا جاتسا كەرەك، سونداي-اق دۋلاتتىڭدا ۇلى جۇزدەگى سانى كوپ ەلگە اينالۋى وسىعان قاتىستى بولۋى مۇمكىن.

ءشۇرشىت – قازاق سوعىسى

جوڭعاردى گەنوتسيدكە ۇشىراتقان سوڭ تسين ۇكىمەتى ءامىرسانانىڭ قازاق اراسىنا قاشىپ بارعانىن سىلتاۋراتىپ 20000 نان اسا اسكەرمەن قازاق دالاسىنا باسا-كوكتەپ كىرەدى. وسىلايشا ءشۇرشىت-قازاق سوعىسى باستالادى. وسىلايشا قازاق حاندىعى 13 ميلليون شارشى كم جەرى، 200 ميلليون حالقى، ميلليون اسكەرى بار يمپەريامەن بەتپە-بەت كەلەدى. كەرەي تايپاسى وزگە قازاقتارمەن بىرگە وسى سوعىستا بەلسەندىلىك تانىتادى، كەرەي قوجابەرگەن باتىر ءامىرسانانى قورعاۋىنا الىپ جانىندا ۇستاعانى سەبەپتى وسى سوعىسقا قاتىستى مالىمەتتەردە اتى ەڭ كوپ اتالعان قازاقتىڭ ءبىرى بولادى.

1756 جىلى 1 ناۋرىز. «سوڭعى جىلدارى جوڭعارلاردى بۇلىك ءجايلاپ، ءبىر-بىرىمەن قىرقىسۋى ارقىلى ويرات جۇرتى تورعايداي توزىپ ، ەل بولۋدان قالعان ەدى. مەن اسپان استىنىڭ ءامىرشىسى رەتىندە بۇعان قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرا الماي، ءتاڭىر اتىنان جازا جورىعىن جاساپ ىلەنى بەيبىت كۇيگە كەلتىردىم. وسى تۇستا وپاسىز قاراقشى ءامىرسانا بۇلىك شىعارىپ ابدەن الىنەن استى. سوندىقتان گەنەرال ءامباندارىما ونى قۋعىنداۋدى بۇيىردىم. قازىر ءامىرسانانىڭ قازاق ەلىنە بارىپ پانالاعانىندا داۋ جوق. قىلمىسى باسىنان اسقان قاراقشى قايدا قاشىپ بارسادا ءبارىبىر ۇستاپ جازالايمىز… بۇل قاراقشىنىڭ ارامزا، سۇرقيالىعى وزىڭىزگەدە ءمالىم بولسا كەرەك. ونى استە قانات استىنا الۋشى بولماڭىز، ەگەر ونى قانات استىڭىزعا الساڭىز ۇلىستارىڭىزعا پايداسى ەمەس تەك كەسىرى عانا تيەدى… ءبىر ادام دەپ جاۋدى كوبەيتىپ الماڭىز، ونىڭ ۇستىنە قالىڭ قولىمىز ىرگەڭىزدە تۇر. ەگەر قاشقىندى ۇستاۋ ءۇشىن ەلىڭىزگە باسىپ كىرەر بولسا ەلىڭىز بەرەكە تابا الاما؟ ونىڭ ارتى ورىنى تولماس وكىنىش دەگەن ءسوز» (45)

وسىلايشا قازاق دالاسىنا 20000 ءشۇرشىت اسكەرى باسىپ كىرىپ سوعىس باستادى، قازاق قارۋلى كۇشتەرى جەر جاعىدايىن جەتتىك بىلۋىنە بايلانىستى بىتىراپ پارتيزاندىق ۇرىس جاسادى. «...11-كۇنى(1756- جىلى قىركۇيەك) قارسىلاستارىمىزدى قۋالاپ نۇرا دەگەن جەرگە كەلدىك، ەكى مىڭ قاراقشى قازاقتى كەزدەستىردىك، جانكەشتى ۇرىستا 340 ىن ءولتىرىپ، ونىن تىرىدەي ۇستادىق، ءامىرسانانىڭ زايساندارىنىڭ ءبىرى جاننابۋر قولعا ءتۇستى، قىزمەتكەرىڭىز دارداڭا قيناپ سۇرادى، ءبىزدىڭ قوجابەرگەن مەن ءامىرسانا باستاعان اسكەرلەرمەن سوعىسقانىمىز ءمالىم بولدى.(46)(47)

1756-جىلى 27 قىركۇيەك. «دارجا بەيسىلەر قازاقتاردان مىڭداي ادام بايانتاۋدان باتىسقا بەتالدى دەپ مالىمدەدى. ولاردى باستاپ جۇرگەن ابىلايدىڭ ءوزى. ءامىرسانا مەن قوجابەرگەندەر مىڭدىقتىڭ ءبىرىن الىپ ۇلكەن قوسىندى ىزدەپ باتىسقا كەتكەن. (48)

وسى سوعىستا قازاقتاردىڭ جەڭىلمەۋىنە رەسەيدە مۇددەلى بولادى، ۇيتكەنى تسين قازاقتاردى باسىپ السا رەسەيدىڭ وڭتۇستىك شەگاراسىنا قاتەر تونەر ەدى،  ولار : « ەگەر قازاقتار وسى موڭعولدارعا توتەپ بەرە الماسا «ورىستار ءبىزدى دالاعا تاستاپ كەتتى» - دەپ وكپەلەۋى مۇمكىن. ولار جاۋدىڭ بەتىن قايتارا الماسا نۇرالى باستاعان كىشى ءجۇز قارسى تۇراتىن بولىپ شەشىلدى، سوندادابەتى قايىتپاسا باشقۇرتتاردى سالۋ كەرەك(49)

تسين اسكەرى ورتا جۇزگە باسىپ كىرگەنىن ەستىگەن كىشى جۇزبەن ۇلى جۇزدە كومەككە كەلەدى، دەرەكتەردە ناۋرىزباي باتىردىڭ ابىلاي، قابانباي، قوجابەرگەندەرمەن قاتار سوعىستا جۇرگەنى تۋرالى مالىمەتتەر بار. كىشى ءجۇز ارنايى اسكەرلەر جىبەرەدى، وسىلايشا ءۇش ءجۇزدىڭ اسكەرى ءبىر مايداننان تابىلىپ جاۋدى جەڭىپ شىعادى. «ورتا ءجۇز موڭعول اسكەرلەرىن جەڭىپ بەتىن قايتارىپ تاستادى، سوعان بايلانىستى ەندى قازاقتار ورىس بەكىنىستەرى مەن قامالدارىنا شابۋىل جاسايما ؟ دەگەن قاۋىپ بار.(50)

1757-جىلى، 19 قىركۇيەك... قاراۋىل ۇلىسىندا ەستىگەنى بويىنشا ، ابىلاي سۇلتان قىتايلارمەن تاتۋلاسىپتى... ەرتىس بويىندا قىتايدىڭ 80 مىڭ اسكەرى تۇرسا كەرەك. ...نۇرالىنىڭ م. تەۆكەلەۆكە ايتۋىنشا قىتاي اسكەرى ورتا جۇزگە شابۋىلداۋدا... بىلتىر كۇزدە نۇرالى سۇلتان اسكەر الىپ ورتا جۇزگە كومەككە بارعان، قىتايلارمەن سوعىسىپ بەتىن قايتارعان.(51) 1756-جىل ءامىرسانا قىتاي اسكەرىنەن قاشىپ كەلەدى، وعان كەي قازاقتار پانا بەرمەۋدى ۇسىنعاندا ابىلاي: «ءامىرسانا باسىنا كۇن تۋىپ جان ساۋعالاپ كەلىپ وتىر، بۇتاعا قورعالاعان تورعايدا امان قالادى، ونى ۇستاپ بەرسەك ءجون بولماس»- دەپتى. (52)

1756-جىلى، 12 تامىز. باتىستى تىنىشتاندىرۋشى گەنەرال تسەرەننىڭ قازاقيارمەن شايقاس نەمەسە ءامىرسانانى تۇتقىنداۋ جونىندەگى مالىمدەمەسىندە: «قازىرگى تاڭدا قوجابەرگەن سياقتىلار قاراقشى ءامىرسانانىڭ الداۋى مەن ارازداستىرۋىنان شىعا الماي بىزگە قارسى كەلدى، دەسەدە ويسىراي جەڭىلدى...»(53)

1756-جىلى، 12 تامىز. «ءامىرسانا 4 ايدا ۋاق-كەرەي تايپاسى قوجابەرگەننىڭ جەرىنە جەتكەن. ول تۋرالى ابىلايعا ايتقاندا ول: ءامىرسانا سوندا تۇرا بەرسىن، ۇلكەن ەلدىڭ ارمياسى كەلگەن سوڭ مەن ءوزىم اسكەر باستاپ جورىققا اتتانامىن، سوندا باس قوسىپ اقىلداسايىق، وعان دەيىن وسىندا تۇرا بەرسىن»- دەگەن. (54)

25 قازان. «مەنى ابىلاي بالىقتى دەگەن جەردە توناپ اكەتىپ، گۋربون-تورعاي دەگەن جەردەگى ۋاق-كەرەي جاداق ەسىمدى ادامعا بەردىپ جۇمىس ىستەتىپ قويدى... قازاقتىڭ قوجابەرگەن، قابانباي سىندى ەكى باسشىسى 500 اسكەرى سەركىس قاراۋىل بەكەتى مەن ايحاس سىندى 4 قاراۋىل بەكەتىن توناپ،  قاسۇلاق دەپ اتالاتىن جەردە ۇلى ارمياعا شابۋىل جاساعان. قابانباي، قارا باراقتار مىڭ اسكەرمەن ەسىل وزەنىندە ۇلى ارمياعا شابۋىل جاساعان. ءامىرسانالار جەڭىلىپ تۇيەگە ارتقان زەڭبىرەكتەرىن، قازان-وشاقتارىن، تۋلارىن، كيز ۇيلەرىن تاستاپ گۋربان- تورعايعا شەگىنگەن» (55)

27 قىركۇيەك. «مىڭنان اسا قاراقشى شىقتى... ءبىز جاۋدىڭ 570 تەن اسا ادامىن ءولتىرىپ، 11 ءىن قولعا تۇسىردىك... نۇراعا جەتكەندە 2000 قاراقشىعا كەزىگىپ قالىپ ولارمەن سوعىس جۇرگىزدىك، 340 ادامىن ءولتىرىپ 10 ادامىن تۇتقىندادىق.(56) «وسى كۇنى اسكەر باستاپ شىققان ابىلايدىڭ ءوزى، ءامىرسانا مەن قوجابەرگەن 1000 اسكەر باستاپ باتىس جاققا ارميامىزدى ىزدەپ كەتتى.»(57) « ەستۋىمىزشە اسپان ەلىنىڭ ەلشىسى ماۋسىم ايىندا قوجابەرگەنگە بارعان. سوندا قوجابەرگەندە ابىلايعا ادام جىبەرگەن ەكەن.»(58)

26 تامىز. «قوجابەرگەن مەن قارا باراق وزدەرى كەلىپ بىلاي دەدى: ەگەر ءامىرسانا ءبىزدىڭ ەلدە بولسا ونى دەرەۋ تۇتقىنداپ اكەلەمىز، ەگەر وزگە ەلدە بولسا وندا وسى العان سەنىم حاتتى كورسەتەمىز» (59) «قازاق قوجابەرگەن مەن باراق شىن نيەتتەرىمەن كەلىپ ۇلى ەجەنگە باعىنىپ ونىڭ الباتۇى بولدى.  ولار ءوز قۇزىرىنداعى تايپالاردى باستاپ ءامىرسانانى قۋدالاپ ءجۇر.»(60)

27 تامىزداعى قۇجاتتا: «قوجابەرگەن مەن باراق باتىردىڭ  بايتايلاق دەگەن قوجابەرگەننىڭ ۇلىن ەلشىلىككە جىبەرگەنىن، ونان وزىنىڭدە كەلىپ تسين ارمياسىنا كەلىپ قوناق بولىپ اسقا باتا بەرگەنىن ايتادى. قوجابەرگەن: مەن 10000 ءتۇتىندى باسقارامىن، باراق 20000 ءتۇتىندى باسقارادى. ابىلاي ۇلى ەجەنگە حات جىبەرگەنىمەن ءوزى كەلمەدى... تسين جاعى: ءبىز 60000 اسكەرمەن وسىندا كەلدىك، جوڭعارلاردىڭ ولتىرۋگە ءتيىستىسىن ءولتىرىپ، جيۋعا ءتيستىسىن جيىپ الدىق دەيدى. قوجابەرگەن: جوڭعار ەلى تۇگەل قىرىلدى، ءامىرسانا ءتىرى بولعانىمەن نە بىتىرە الادى؟»(61) قوجابەرگەننىڭ قولاستىنداعى ەلىنىڭ سانى قالايشا 2500 ۇيدەن 10000 ۇيگە ارتقانىن ەسكەرسەك ، جوڭعارعا قاراعان كەرەيلەردىڭ قوسىلۋىمەن كوبەيگەن دەۋگە بولاتىن سياقتى.

19 قىركۇيەك. « قوجابەرگەن 60 تان اسا ادامىن ەرتىپ تسين اسكەرىنىڭ لاگەرىنە كەلگەن. ول ءوزى قالدىق، قاشقىن جوڭعارلاردى الاستاپ ءجۇرىپ تسين ارمياسىنا كەز بولىپ جاڭساقتىقتان قاقتىعىسقانىن ايتادى. ءارى ءامىرسانانى ۇستاۋعا كومەكتەسەتىنىن ايتادى.(62)

17 قازان. «قوجابەرگەن مەن قارا باراق ابىلاي مەن قابانبايدان كەيىنگى ءىس باسقارۋشى ادامدار. ولار مەنىڭ قامقورلىعىما بولەنەمىن دەپ ءوز ەرىكتەرىمەن باعىنىپتى... ولارعا ەكى توپ مولون مەن ەكى توپ تورقا سيلادىم»(63) ءبىر جىلدان استام ۋاقىت سوعىستا قازاق اسكەرلەرى مىڭ -مىڭنان بولەك وتريادتارعا ءبولىنىپ جەر قولايلىعىنان پايدالانىپ كوپ جەرلەردە شاعىن ۇرىستار جاسايدى.

1758-جىلى مامىر. «قوجابەرگەن مىڭ اسكەردى باستاپ ەرتىس پەن ايارىق وزەنى اراسىن شولىپ شىقتى»(65)

ەرتىستەن شىعىسقا كوش

ءشۇرشىت پەن اراداعى سوعىستا جەڭىسكە جەتىپ باسىمدىق العان قازاقتار ەندىگى جەردە جوڭعاردان بوساعان جەردى يەلەپ قالۋ ءۇشىن شىعىسقا كوشە باستايدى، كوشتە كەرەي، نايمان، ۋاق رۋلارى الدا بولىپ ، نايماندار تارباعاتايدى بەتكە السا، كەرەي- ۋاقتار التايدى بەتكە الىپ جىلجيدى.  «1757-جىلى 30 قىركۇيەك شىعىسقا كوشكەن ەل مەن اسكەردىڭ ءجايىن سۇراعان تاتار مۇراتوۆ ارقىلى بىلگەندە : «ءبىز ابىلاي سۇلتاننىڭ اسكەرىمىز، باسشىمىز قوجابەرگەن باتىر، مىڭ ءتۇتىن ەرتىستى جوعارى بويلاپ كوشىپ بارامىز، بۇل جەردە ەكى كۇن تۇرامىز. ونان ارى رسمورىك  بەكىنىسىنە جانە ونان ارى قۇلسارى باتىردىڭ اسكەرىنە قوسىلامىز، ونىڭ 10000 اسكەرى بار، ەرتىستىڭ جوعارى اعىسىندا تۇر». (66)

كەرەي ەلى دوعالاڭ تاۋىن از جىل مەكەندەدى(قارقارالىنىڭ وڭتۇستىك شىعىسىندا). دوعالاڭ تاۋىنان كوشكەن سوڭ جانىبەك باتىردىڭ باستاۋىندا شىڭعىس تاۋىنان ءوتىپ قالبا تاۋىن نەگىز ەتىپ، قىزىلسۋ، شار وزەندەرىنىڭ اڭعارىنا تياناقتايدى. (67) قازاقتاردى سوعىسىپ الا الماعان سوڭ تسين ۇكىمەتى قازاق حاندىعىن ءوزىنىڭ باتىس تەرىستىك شەگاراسىندا رەسەيمەن اراداعى قالقان ياعني بۋفەر زونا، بەلدەۋلىك مەملەكەت رەتىندە ۇستاۋدى ءجون كورەدى.

1757-جىل، 31 قىركۇيەك. «اسكەرىمىز جوڭعاردى تىنىشتاندىرعاننان كەيىن ابىلاي حان ءوز ريزالىعىڭمەن بىزگە قارادىڭ ... پاتشامىز سەندەردىڭ جەرلەرىڭ شالعاي، موڭعولدىڭ حالقا رۋلارىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى- دەيدى. سەن ءوزىڭ بۇرىننان حان ەكەنسىڭ، پاتشامىز حاندىعىڭدى بەكىتتى. بۇرىنعى سالت- داستۇرلەرىڭىزبەن بولا بەرىڭىزدەر، الىم- سالىق تولەۋ- تولەمەۋدە ءوز ەرىكتەرىڭىزدە.  ولار(قازاقتار) ەل بولدى، ءبىز قابىل الدىق دەگەنىمىز- ولاردى جالپى جانامالاي بارلاۋ عانا. بەينە ءبىر ۆەتنام، تايلاند سياقتى»(68)

1757-جىل ،2 قازان قازاق تۇتقىنىنان قاشقان قالماق ءبانسۇن شيرين تەرگەۋدە «ابىلايدىڭ اسكەرى قايدا؟ قوجابەرگەننىڭ اسكەرى قايدا؟ دەگەن سۇراقتارعا بىلمەيمىن -دەپ جاۋاپ بەردى.(69) قازاق تايپالارىنىڭ شىعىسقا كوشۋى قازاق جەرىن كەڭىتۋدى باستى ماقسات ەتكەندىكتەن اراعا ەلشىلەر اتتاندىرىپ ەكى ەل ارا قاتىناستاردى رەتتەۋ ءۇشىن ابىلاي حان تسين استاناسى پەكينگە ەلشىلەرىن اتتاندىرادى. 1757- جىلى17 قازان. ابىلايدىڭ ەلشىلەرى قانجىعالى ، ءومىرتاي، تولەن، ەرەنشى، ابىلپەيىزدىڭ ەلشىسى تاناش، بەكەنايلار حات اكەلدى ءارى پاتشامەن ديدارلاسىپ سالەمدەستى. (70) وسى ەلشىلىكتەگى ەڭ باستى ءتۇيىننىڭ ءبىرى- بۇرىن جوڭعارلار باسىپ العان ، قازىر تسين يەلەپ تۇرعان ەجەلگى قازاق جەرلەرىن قازاقتارعا قايتارۋ  بولسا، ەندى ءبىرى شەگارا ايماقتاردا ساۋدا جاساۋ بولعان سياقتى. دەسەدە جەر ماسەلەسىنە كەلگەندە تسين جاعى باس تارتادى.

1757-جىلى، 16 قاراشا. ابىلاي مەن ابىلپەيىزدىڭ ەلشىلەرىنە تسين پاتشاسى بىلاي دەگەن:

«ەلشىلەرىڭىزدىڭ ەجەلگى قونىسىمىز ەدى دەپ سۇراعان تارباعاتايعا كەلسەك، ول جەر ەندى عانا تىنىشتالدى.  قازىرشە يەن جاتىر، سىعاندىق جاساماي-اق بەرە سالار ەدىم، وعان سىزدەر بىزگە جاڭا عانا قاراپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ ۇلگەرمەدىڭىزدەر. سوندىقتان ول جەردى سيعا بەرۋ مەملەكەتىمىزدىڭ تارتىبىنە ۇيلەسپەيدى.» (71)

جوڭعارلار جويىلعاننان كەيىن زايسان ماڭىن نور ۇراڭقايلارى، شىڭگىلگە دەيىنگى اۋماقتا التاي ۇراڭقايلارى(قازىرگى التاي ۇلتى) مەكەندەدى.

ساۋدا

ەكى ەل ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتقاننان كەيىن وزگە شەتەلدەرگە «ەسىكتى جابىق ۇستاۋ» ساياساتىن قولدانىپ كەلگەن تسين ۇكىمەتى قازاقتارعا قاراتا شەگارادا ساۋدا پۋنكيتتەرىن قۇرۋعا ماقۇل بولادى. وسىدان سوڭ ورتا ءجۇزدىڭ شىعىس بولىگى مەن ۇلى ءجۇزدىڭ شىعىس بولىگى تسين مەن ساۋدا جاسايتىن بولدى.

1757-جىل، 15 جەلتوقسان. «ابىلاي ۇرىمجىدە جىلقى ساۋداسىن جاساۋ تالابىن ءبىلدىردى... كەلەر جىلى جارمەڭكەدە جىلقى ساۋداسى عانا جاسالادى. ەگەر قازاقتار تۇيە، قوي، جىلقى ايداپ اكەپ جاتسا ونى دا الايىق، قوسىنىمىزعا ولاردا قاجەت. ءۇرىمجىنىڭ بەتى اشىق ، جەرى كەڭ. ال تۇرپان شەگاراعا ءمىنىپ تۇر، ءارى سالىنعان قامبالارىدا بار. قازاقتار ۇيعىرلارمەن ارالاس- قۇرالاس بولا بەرسە باس اۋرۋ تاۋىپ الۋىمىز مۇمكىن.(72) اياكوز ايتاڭسىق دەگەن جەردە 1757 جىلعى ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا قويماڭىراق، قوزىماڭىراق جانە جيىنكول دەگەن ءۇش جەردە تۇراتىن 60 مىڭ قىتايمەن كەلىسىم جاساپ،  ەرەنقابىرعا دەگەن جەردە ءبىزدىڭ ورىنبورداعىداي ساۋدا ورتالىعىن اشۋعا كەلىسىم جاساستى. بايىموۆ كومانداسىنىڭ بەكتەمىر باستاعان باشقۇرتتارى جوبالاي دەگەن قازاقتىڭ 340 جىلقىسىن ۇرلاپ كەتىپتى.(73)

جوبالاي بايسەيتۇلى(1730-1818) ، كەرەيدىڭ جاستابان رۋىنان.

سونىمەن قاتار تسين ۇكىمەتى قازاق ەلىن بارلاۋعا ارنايى جانسىزدار جىبەرىپ قازاقتاردىڭ جان-سانىن، رۋلىق قۇرامىن، تاريحى مەن حاندارىنىڭ شەجىرەسى جونىندە مالىمەتتەر جيناي باستايدى.

1758-جىلى ساناق:

اشامايلى كەرەيدىڭ 10000 ءتۇتىنى تۇرسىنباي باتىردىڭ بيلىگىندە;

قۇرسارى كەرەيدىڭ 2000 ءتۇتىنى يتقارا باتىردىڭ يەلىگىندە;

اباق كەرەيدىڭ 1000 ءتۇتىنى قوجابەرگەن باتىردىڭ بيلىگىندە;

يتەلى كەرەيدىڭ 1000 ءتۇتىنى جانتورە باتىردىڭ بيلىگىندە;

اباق كەرەيدىڭ 500 ءتۇتىنى نياز باتىردىڭ بيلىگىندە

بۇل دەرەكتە كەرەيلەر 14500 ءتۇتىن بولىپ 60-70 مىڭ ادامعا جۋىق بولعان. جالپى ورتا ءجۇز 700 مىڭنىڭ اينالاسىندا دەپ كورسەتىلگەن.(74)

وسى داۋىردە قازاق ورداسىن اينالا قامال-بەكىنىستەرمەن قورشاپ كەلە جاتقان رەسەيگە دە سەس رەتىندە قازاق رۋلارىن سولاردىڭ بەكىنىستەرىنە جاقىن ماڭعا كوشىرتەدى. ەكى- جاق ارا داۋ-جاڭجالداردا بولىپ تۇرادى. قوجابەرگەن باستاعان قازاقتار 1757- جىلى قازىرگى اقمولا وبلىسىنىڭ شىعىسى، قاراعاندىنىڭ شىعىس سولتۇستىگىنەن كوشىپ پاۆلودار جەرىنە بارادى.

1758-جىل. كىشى كەرەي بولىسىنىڭ قوجابەرگەنگە قارايتىن ۇلىسى ، ونىڭ قاراۋىندا بولپاق، حانعالي كەرەكۋ بەكىنىسىندە تۇتقىندا بولعان التى ادامدى قابىلداپ الدى. بۇلار شەگارا بەكىنىسىنىڭ ىشىنە رۇحساتسىز مال باققان قۇدايبەردى ساعىندىق، تالال ىرىسباي، تولەن ساعىندىق، بايمىرزا الامان، جانە التاي بولىسىنىڭ ازاماتى كەرەيباي كارىجانوۆ، كەرەي بولىسىنىڭ قازاعى قونىسباي.(75)

1758-جىل، 29 ناۋرىز . ك. ل. فاۋرەندورفقا مايور قوندىروۆ جازعان قۇجاتتا ورىس بەكىنىسىنىڭ جەرىنە قازاقتاردىڭ مالى تۇسكەنى ءۇشىن ولاردىڭ يەلەرىن تۇتقىنعا العانى تۋرالى ايتادى. تۇتقىنداعىلار قوجابەرگەن باتىرعا قارايتىن ادامدار ەكەن... قونىسباي ايتتى ەندى ءتورت كۇندە بوساتپاساڭدار بەكىنىستى شابامىز، كىسىلەردى الىپ كەتەمىز- دەدى. (76) 1758 جىل 21 شىلدە. تسين ۇكىمەتى جوڭعاريانى العان سوڭ ءۇرىمجى، ىلە، تارباعاتاي سىندى ءۇش جەردە الدىمەن بەكىنىستەر مەن قالاشىقتار سالا باستايدى. جوڭعاريادان قايىتقان قازاقتار مەن قالماقتاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا قىتاي بوعدا حانى جوڭعارلاردان قالعان بوس جەرلەرگە قالا تۇرعىزباق. قىتايلاردى اكەپ قونىستاندىرىپ سالىق الماق، شەگارا ايماعىندا 180 مىڭ اسكەرى بار(77)

1757-1758 جىلدارى قاشقاريانى بيلەگەن قوجا اۋلەتتەرى تسينگە قارسى كوتەرىلىسكە شىعادى، قاشقار بەگى كەنجە سارت قازاقتاردان كومەك الۋ ءۇشىن ابىلايعا قىزىن ۇزاتادى، ابىلايدا وعان قىز بەرەدى. قازىرگى تاڭدا ءبىز قاشقار ولكەسىنە جورىق جاساپ جاتىرمىز، ول جەرگە جورىق جاسيتىنىمىزدى ولار سەزىپ قويىپ دايىندىق جاساپ ۇلگەردى.(78) جوڭعارلار جويىلعانىمەن جان ساقتاپ قالعان از ساندى قالدىق كۇشتەر الىدە بار ەدى، قازاق باتىرلارى جوڭعارياعا كىرىپ وسى مىندەتتى اتقارادى.

1758-جىلى 29 تامىز. جوڭعار اسكەرلەرىنىڭ قالدىعى ەرتىس بويىندا تاسالانىپ جۇرگەن، ورىستار ولارعا ەگەر بىزگە باعىنباساڭدار قىتاي جاعىنا حابارلاسامىز دەگەن. ابىلاي  30 مىڭ اسكەرمەن بۇلاردىڭ ىزىنە تۇسكەن. قىتاي گەنەرالى اگۇي قوجابەرگەن باتىرعا كەزدەسىپ سول جەردە بۋكۋچاعاندى ىزدەپ جۇرگەن ناۋاننىڭ قازاقتار اراسىندا ەكەنىن ءبىلدىم. قوجابەرگەننىڭ ءىنىسى جاۋباسار مەنى بۋكۋچاعان تۇرعان بايباراقتىڭ ۇيىنە اپارىپ ونىمەن كەزىكتىردى. (79)

1758-جىلى ابىلاي جوڭعاردىڭ قالدىق كۇشتەرىن تالقانداۋ جورىعىنا اتتانادىدا تسين شەگاراسىنا كىرەدى. قىتايدىڭ شەگارا جاساقتارىنا ۇشىراسىپ قالعان. ابىلاي ولارعا جاعىدايدى ءتۇسىندىرىپ حات جازادى حاتتا : نۇرالى حان، ەرالى سۇلتان، رۋلاردان اتىعاي قۇلسارى، قۇلەكە باتىرلاردى، نايمان قابانباي باتىردى، قانجىعالى قوشقارباي باتىردى، كەرەيدەن قوجابەرگەن باتىردى قوسىپ جازىپ جىبەرەدى(80)

وسى جىلى قابانباي باتىر ۇرىمجىگە 300 جىلقى اپارىپ ساۋدالايدى. قابانباي تۋرالى بىلاي ايتادى: قابانباي قازاقتىڭ ورتا ءجۇزىنىڭ قوجابەرگەن سىندى 4-5 ادامىنىڭ ىشىندە مارتەبەسى بيىكتەۋى... وسىلايشا  ابىلاي مەن قوجابەرگەنگە سيلىققا بەرىلگەن تورعىننان قابانبايعادا ءبولىپ بەرگەن سوڭ قابانباي ريزا بولدى.(81) قوجابەرگەننىڭ 15 ۇلىنان تاراعان ۇرپاعى موشەرمەن 30 مىڭ ادامنان اسقان، ولار بايبىشە، بايبۋرا، قانىمبيكە، دۇزىك سياقتى ءتورت رۋعا اينالعان. قوجابەرگەنمەن زامانداي قازىبەك سامەنبەتۇلىنىڭدا اتى وسى كەزدەردەگى قۇجاتتاردا اتالادى.

1759-جىلى 11 تامىز. «قوجابەرگەننىڭ ءىنىسى قازىبەك, ءومىر باتىر قاتارلى 260 تان اسا ادام ، جالپى سانى 2600 دەن اسا جىلقى ايداپ كەلىپ ، ساۋدا جاساساق دەپ تىلەك ءبىلدىردى...قازىبەك پەن ءومىر باتىر قاتارلىلار  ۇرىمجىگە قاراي اتتانىپ كەتتى.»(82) قازىبەكتىڭ ۇرپاقتارىنىڭ سانى 50 مىڭنان اسىپ قازىبەك رۋىن قالىپتاستىرعان. قوجابەرگەننىڭ بايتايلاق، جانداۋلەت، قالىباي، ەرتىسباي اتتى ۇلدارىنىڭدا اتتارى دەرەكتەردە اتالادى، قالىباي اكەسىنىڭ ورىنىندا قول باستاپ جوڭعاريانى ءسۇزىپ شىعادى.

1759-جىلى 11 تامىز. «جوڭعارلار الىدە بارشىلىق، ولاردىڭ اراسىندا قۋىس-قۋىسقا تىعىلىپ جۇرگەن قاراقشىلاردا بار.  مەن باراق قالىباي باتىرمەن بىرگە 1000 اسكەر باستاپ قىركۇيەكتەن بەرى جاۋدىڭ ىزىنە ءتۇسىپ تارباعاتاي، ەرتىس، زايسان، شاعان وبا، ۇلىڭگىر سياقتى جەرلەرگە ءتىنتۋ جۇرگىزدىك. قالداننىڭ 100 دەن اسا ادامىن، 50 دەن اسا تۇيەسىن قولعا تۇسىردىك. ماناستان وسىلاي ورالعان ءبىز ىلە، بۇراتالا، كوكسۋ، قاراتال، بارلىق، ءجايىر ، ورقاشارعا دەيىن قاشىپ جۇرگەن 10 نان استام قاراقشىنى ۇستادىق»(83) جوڭعاردىڭ قولاستىندا بولعان التاي ۇراڭقايلارى مەن ۇراڭقايلار ول كەزدە شىعىس قازاقستاننىڭ التاي بەتىندە جاسايتىن. ەندىگى جەردە ولارمەن اراداعى مال بارىمتاسىدا تولاستامايدى.

1760-جىلى كوكجال باراق باتىر ۇراڭقايلاردىڭ مالىن بۇلاپ كەتەدى. (84) تسين ادامدارى سياقتى قازاقتاردا، ورىستاردا ارنايى ادامدارىن جىبەرىپ تسيندىكتەردىڭ جوڭعارياداعى ارەكەتتەرىن باقىلاپ وتىرعان. وسى جىلى تسين يمپەرياسىنىڭ ىلەدە قالالار سالىپ جاتقانى تۋرالى ايتىلادى(85) تسين ۇكىمەتى قازاقتاردىڭ تارباعاتايعا كىرۋىنە شەكتەۋ سالعانى سياقتى ، رەسەيدە ءدال سوعان ۇقساس وزدەرى قامال سالىپ العان جەرگە قازاقتاردىڭ قونىستانۋىن قالاماعان.

1760-جىلى مامىر ايىندا گەنەرال مايور ۆەيماريننىڭ قۇلسارى باتىرعا جازعان حاتىندا قوشقارباي باتىر تۇتقىنداعان ادامداردى بوساتۋدى سۇراعان، قۇلەكە ول ادامداردى تابۋ ءۇشىن قىپشاق، كەرەي، نايمان، ارعىن، ۋاق-كەرەي بولىستارىنا بارۋ كەرەك دەگەن. تاعى ول قۇلەكەدەن سىزدەردىڭ ادامدارىڭىز ەرتىس بويىنان ءوتىپ ءجايلاپ وتىرعانى قالاي دەپ سۇراعان(86)

1758-1761 جىلدار ارالىعىندا اباق كەرەيلەر پاۆلودارداعى ەرتىس بويىن جايلاعان. ول ماڭدا 10 مىڭنان اسا قازاق اسكەرى تۇرعان، قىتايعا ەمەس رەسەيگە قارسى سەس كورسەتكەنى بايقالادى. 1760- جىلى 19 مامىردا قۇلسارى باتىرعا بارىپ قايىتقان تىڭشى  سافار ساليەۆتىڭ ايتۋىنشا : نايمان كوكجال باراق باتىر قىتايعا قاراستى ۇراڭقايلاردى شاۋىپ تۇتقىن اكەلگەن. قىتاي شەگاراسىنا جاقىن جەردە ابىلاي باستاعان 2000, قابانباي باستاعان 2000, قوجابەرگەن مەن قوشقارباي باستاعان 2000, كوكجارلى باراق باستاعان 2000 اسكەر تۇر.(87)

1760-جىلى رەسەي پاتشاسى ەليزابەا اتىنان سۇلتانمۇحاممەد سۇلتانعا جازعان حاتتا: وسكەمەن بەكىنىسى ماڭىنداعى ۋاق-كەرەي بولىسىنىڭ توعىلى باتىر، قالاباي جانە قارا باتىر، بيتەي اقساقال، قۇلسارى باتىردىڭ ۇلى انداعۇل، ۋاق-كەرەيدىڭ اقساقالى تىلەپبەرگەن، ونىڭ ۇلى ەردەن، قىپشاق  اقساقالى بوستان، قازاق سايمان تۋرالى ماعلۇماتتار بار. بارىمتاعا الىنعان جىلقىلار، تاپتالعان شابىندىق پەن جايىلىم داۋى تۋرالى دا ايتىلادى.(88)

1761-جىلعى 17 ناۋرىز. ساۋدا جاساۋعا(قىتايلارمەن) ەكى توپ قازاق كەلدى، قۇرالباي قاتارلى 13 قازاق قوجابەرگەنگە قاراستى ەكەن، 90 نان اسا جىلقى اكەلىپتى. ال ماتان باستاعان 90 نان اسا قازاق ابىلايدىڭ ادامدارى ەكەن، ولار 700 دەن اسا جىلقى اكەلىپتى، ولاردى ۇرىمجىگە باشەڭ باستاپ اكەتتى.(89)

شىعىسقا كوشكەن قازاقتار قاتارىندا اشامايلى كەرەيلەردىڭدە بولعانى تۋرالى دەرەكتەر بار. دەسەدە ولار ول جاقتا كوپ تۇراقتاپ تۇرماعان. اتىعاي- قاراۋىلداردا ءبىر مەزەت شىعىسقا بارعان، سەبەبى وسى مەزگىلدى پاۆلودارعا قاراي ىرگە كەڭىتۋ ساياساتىن ابىلاي ءوزى باستاپ كىرىسكەنى بايقالادى.

1761-جىلى 3 شىلدەدە ابىلايعا بارىپ قايىتقان گودەرەۆتىڭ ءوز باستىعى رودەنگە جازعان حاتىندا: ابىلاي سۇلتانعا بارعان سوڭ اتالعان ەكى حاتتى بايجىگىت باتىر ارقىلى 23 ماۋسىم كۇنى قۇلسارى مەن قۇلەكەگە بەرىپ جىبەردىم. كەرەي رۋىنىڭ ەل اعاسى تۇرسىنباي باتىرعا بارار جولدا قازاقتار مەنى توقتاتىپ: « رەسەي اسكەرى قىتايلارمەن سوعىسىپ جاتقان جوقپا؟»- دەپ سۇرادى. مەن ولارعا : «ءبىزدىڭ قىتايلىقتارمەن سوعىساتىن ەش سەبەبىمىز جوق» -دەپ جاۋاپ قايتاردىم. ولار: «سەمەي بەكىنىسىنىڭ جوعارعى ءسىبىر شەگارا شەبىنە تاياۋ جەردە 32 مىڭ قىتاي اسكەرى رەسەي اسكەرلەرىمەن سوعىسىپ قالىپتى، سوعىستىڭ باسىندا قىتايلار، سوڭىندا ورىستار جەڭىپ ولاردى قۋىپ سالىپتى»- دەدى. بۇنداي حاباردى سەمەي بەكىنىسىنىڭ قارسى بەتىن ءجايلايتىن كەرەي رۋىنىڭ قازاقتارىنان تۇرسىنباي باتىرعا كەلگەندەر جەتكىزىپتى.(90)

1761-جىلى اباق كەرەيلەر تاعىدا شىعىسقا قاراي كوشىپ وسكەمەن ماڭىنا بارادى.

1761-جىلى ابىلاي سۇلتانعا ءسىبىر شەبىنىڭ باستىعى ۆەماريننىڭ حاتىنان: ەرتىس بويىنداعى ءسىزدىڭ ۇلىسىڭىزدىڭ قازاقتارى، وسكەمەن بەكىنىسىنەن جوعارىراق جەردەگى ەل اعاسى قوجابەرگەننەن مىناداي نەگىزسىز حابار الىپتى: « قىتايدىڭ توعىز مىڭداي اسكەرى رەسەي جاعىنان كەلىپ ، نور زايسان كولى تۇسىنان ەرتىستەن ءوتىپ قوجابەرگەنگە جولىعىپتى. قىتايلار رەسەي بەكىنىستەرىنە ەلشىى جىبەرىپ قازاقتارعا بىرىگىپ شابۋىل جاساماق».- دەگەن قاۋەسەت تاراعان.(91)

وسى جىلى قوجابەرگەن باتىر اسكەرلەرىمەن زايسان كولىنىڭ ماڭىنا دەيىن بارلاۋ جۇرگىزىپ بارادى. شاماسى 1751-1781 جىلدارى قازاق ورداسىندا ءار ءۇيدىڭ ازاماتتارىنىڭ ءبارى اتتان تۇسپەگەن ءتارىزدى، جوڭعار السىرەگەندە كۇش العان قازاقتار ەر ازاماتتار ات ۇستىندە جورىقپەن كۇن كەشكەن داڭىقتى ءداۋىر بولعانىن شوقان «ابىلاي حان» اتتى ماقالاسىندا ماقتانىشپەن تىلگە الادى.

1761-جىلى قاراشا. «ءبىز قوجابەرگەننىڭ ادامدارىمىز، ارميالارىڭىزدىڭ وسىندا ەكەنىن ءبىلىپ ءمان- ءجايدى سۇراعالى كەلگەنبىز. قوجابەرگەن قازىر شورعا جەرىنىڭ باتىسىنداعى ۇلىسىتۋ جەرىندە تۇرادى.»(92) شورعا زايسان كولىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى جەر.

اباق كەرەي كوشىن باستاعان ەكى باتىر، قارت باتىر-قوجابەرگەن، جاس باتىر- جانىبەك. جوعارىداعى دەرەكتە 500 ءۇي اباق كەرەيدى نياز باتىر باسقارادى دەگەن. ال قوجابەرگەن باستاعان 1000 ءۇي مەن ولار بولەك كوشىپ جۇرگەن سياقتى، جانىبەك وسى كوشتى باسقارسا كەرەك. ەكى توپقادا 1756 جىلعى قىرعىندا قوسىلعان قانشاما ەل بار ەكەنىندە ەسكەرۋ كەرەك.

ەر جانىبەك باتىر تۋرالى دەرەكتە ناعاشىسى قازىبەك ءبيدىڭ ۇيىنەن ءدام تاتىپ ونان كەيىن كوشەدى. كوشۋدىڭ الدىندا شىڭعىستاۋ مەن باقاناس، كوكسالا دەگەن جەرلەردى مەكەندەگەن ەكەن.(93) دەمەك بۇل رەتكى قالباتاۋعا باعىتتالعان كوش سولتۇستىككە باعىتتالعان. بۇل كوش 1764 جىلدان كەيىن بولسا كەرەك، قازىبەك بي 1765 جىلى قايتىس بولعان، جانىبەك 1764 جىلى قىرعىز جورىعىندا كوزگە تۇسكەن.

1763-جىلى11 قىركۇيەكتە ابىلاي سۇلتاننىڭ فون. فراۋەندورفقا جازعان حاتىنان:

«ءبىزدىڭ ۋاق بولىسىنىڭ دەربىسالى باتىرى مەن ۋاق ەلەۋكەن دەگەندەردە ۇرانقايلىقتار بار. دەمەك دەربىسالىنى ۇستاساڭدار قولعا تۇسپەسە كەرەي بولىسىنان تۇرسىنبايدى، ۇمياردى ۇستاڭدار. بارلىق تۇتقىندارىڭىزدى قايتارىپ بەرەدى. بۇلاردىڭ ءبارى سەمەي، وسكەمەن بەكىنىسىنىڭ ماڭىن ءجايلايدى. (94)

1758-جىلدان باستاپ نەگىزگى ساۋدا تسين مەن بولعانى بايقالادى.

1764-جىلى 25 اقپان. «ابىلايعا، قوجابەرگەنگە، قاراباراققا قاراستى  تۇيعىن قاتارلى 110 نان استام قازاقتار ساۋدالاسۋعا كەلدى.700 دەن اسا جىلقى اكەلىپتى، 523 جىلقىنى ايىرباستاپ الدىق. (95)

27-قىركۇيەك. قوجابەرگەنگە قاراستى جانۇزاق قاتارلى 100 دەن اسا قازاقتار ساۋداعا كەلىپتى. ولار 200 دەن اسا جىلقى، 12 سيىر، 2000 نان اسا قوي اكەلىپتى.(96)

1764-جىلى 24 قازان.  ابىلاي سۇلتان تۋرالى باشقۇرت شۇكىردىڭ جازباسى. «قىتايعا قاراعان قىرعىزدار ىلەدەگى قازاقتارعا ءۇش مارتە شابۋىل  جاساعان، اۋىلدارىن توناپ-تالاپ كەتكەن. قىرعىزدار كوپ قازاقتى تۇتقىنعا العان. وسىعان بايلانىستى ابىلمانبەت حان ابىلايعا بۇيرىق بەرىپ جار سالىپ اسكەر جيناپ جورىققا دايىندالعان.(97)

1765-جىل ماۋسىم ايى. ابىلپەيىز ۋاڭنىڭ حاتى. «... قىرعىزدار جارلىققا باعىنباي ءبىزدى ەكى رەت شاپتى، ءبىر شاپقاندا 70 ادامدى، ەندى ءبىر شاپقاندا 500 ادامدى ولجا ەتىپ الىپ كەتتى. ال مالدىڭ سانى ەسەپسىز» (98) شوقان ءۋاليحانوۆ جازىپ العان «ابىلاي» اتتى جىردادا قىرعىز سادىر مەن ەسەنقۇلدىڭ تۇركىستاندا سارتتى العانىن، قوڭىراتپەن سەمىز نايماندى شاپقانىن ايتادى. جاۋعاش ارقاداعى ابىلايعا ارىز ايتا كەلەدى، ابىلاي ءۇش جۇزدەن قول جيادى، اسىرەسە كەرەي مەن ۋاقتان كوبىرەك جيىپتى.(99)

ەر جانىبەك باتىر جىرىندا 18 جاسىندا قىرعىز سادىرمەن جەكپە-جەككە شىققانى ايتىلادى، بۇل سوعىس جوڭعارلارمەن اراداعى سوعىستان كەيىن قىرعىزبەن ارادا بولعان العاشقى سوعىس ەدى. جانىبەكتىڭ 18 جاسىندا تۇڭعىش جەكپە-جەگىدە وسى قىرعىزدىڭ سادىر بالاسىمەن بولادى.(100) ابىلايدىڭ ەلۋدەن اسقان كەزى، جىردا ابىلاي 40 تان اسقان ادام دەپ كورسەتىلەدى. وسى جورىقتا جانىبەك كوزگە تۇسەدى، ابىلاي حاننان اق تۋ الادى. ول كەزدە ابىلايدىڭ اقىلشىلارىنىڭ ءبىرى تىلەنشى دەپ كورسەتىلگەن(101) ، ونىڭ اكەسى بەكبولات 1714 جىلى تۋعان، وندا بەكبولات ەلۋدە ، تىلەنشى وتىزدار شاماسىندا بولادى. اسقار تاتاناي دەرەگى بويىنشا جانىبەك قازىبەك ءبيدىڭ قىزىنان تۋعان جيەنى. بۇل دەرەكتەر جانىبەك 1746 جىلى تۋىلعان، وعان سول كەزدە ەلۋدىڭ ورتاسىنا كەلگەن شاقشاق جانىبەك ات قويعان، 1751 جىلعى لامادورجىنىڭ شاپقىنى كەزىندە اكەسى سوعىستا قازا تاپقان، ۇيتكەنى 5-ۇرپاعى ىبىراي 1927 جىلدارى ۇلكەن ادام، ءبىر ۇرپاقتى 30 جىلدان دەپ ەسەپتەگەندە، بەسىنشى اتاسى 18-عاسىردىڭ 40 ىنشى ، ەلۋىنشى جىلدارىنا بارادى.

اتا مەكەن التايعا كوشۋ يدەياسى

بۇرىنعى قازاقتاردا جازبا تاريح بولماعانىمەن اۋىزشا جەتكەن شەجىرە مەن اتا-بابالارىنىڭ اڭگڭمەلەرى مەن اڭىزدارى ۇرپاققا جەتىپ وتىرعان. 1580 جىلدارى التايدان اۋعانى راس بولسا، وندا ارادا 5-6 ۇرپاق اۋنادى، جەتىنشى اتاسى جاتقان جەردى ۇمىتۋى مۇمكىن ەمەس. كەرەيدەن شىققان شاقانتاي باتىر 1706 جىلى ساۋىر تاۋىندا دۇنيەگە كەلگەن دەلىنەدى. 1699 جىلى سەرەن دوندوپ تاۋكە حانعا جورىق جاساعان ەكەن، جانىبەكتىڭ اتاسى سارىمەن تۋىسقان 13 اعايىندىنىڭ قىرىلعانى وسى ۋاقىتقا ساي كەلەتىن سياقتى. دەمەك 1720 جىلداردادا التايدا بولىپ شاپقىنشىلىقتا اۋىپ كەتكەندەر بولعانى بايقالادى. ابىلاي حاننىڭ ساياساتى بويىنشا جوڭعار يەلەگەن قازاق جەرىن قايتارىپ الۋ كەرەك، وسىعان بايلانىستى ەندىگى جەردە اباق كەرەيلەرگە التايعا قايتۋ تۋرالى يديولوگيالىق ۇگىتتەر جۇرگىزىلگەنى بايقالادى.

1766-جىلى 29 ءساۋىر. قىتاي جەرىنە رۇحساتسىز كىرىپ مال جايعان قازاقتاردى جازالاۋ جونىندە. «قازاقتاردىڭ 500 ءتۇتىنى زايسان كولىنە قاراي ءوتىپ ، قۋالاساقتا كەتپەگەن سوڭ ، قوجابەرگەندى ءۇش كۇن ۇستاپ وتىردىق. وعان سوگىس ايتىپ 392 جىلقى ايىپ تولەتتىك. قازاقتار قاشىپ كوشە جونەلگەندە 325 جىلقىسى قالىپ قويىپتى. (102)

جىلجي كوشكەن كەرەيلەر 1765- جىلى زايسان كولىنە بارىپ تۇراقتايدى، بۇل قوجابەرگەن باتىردىڭ كوشى، ال جانىبەك باستاعان ەل قالبا تاۋىنا، ونان شىعىستا كوكپەكتىگە جەتەدى. 1765-جىلى 22 قاراشا. « ءبىز زايسان كولىنىڭ ماڭىندا تۇراتىن 500 ءتۇتىن قازاقتى قۋىپ جىبەرمەك بولىپ ەدىك، ولار جىلجىماي قويدى... ءبىزدىڭ قوجابەرگەن باتىرىمىز 1000 اسكەر دايارلاپ وسىندا قونىستانعان، سەندەردىڭ از اسكەرلەرىڭنەن كىم قورقادى» دەدى. باستاپ كەلگەن اسكەرلەرىمىز ارقىلى قازاقتاردى قۋعا شامامىز جەتپەي-اق قويدى»(103) وسى كەزدەگى مالىمەتتەردە قازىرگى كۇندە سانى 30 مىڭنان اسقان بازارقۇل رۋىنىڭ اتاسى-بازارقۇلدىڭدا اتى اتالادى. «بۇگىن قازاق بازارقۇلدان تۇسكەن ارىزدا ايتىلۋىنشا  بەرى وتكەندەر قارسىلىق جاساماپتى، ال ۋداي قوجابەرگەندى ۇستاپ ونىڭ مالىن تارتىپ العان.» (104)

1766-جىلى 21 مامىر. «... ەرتىس وزەنىنەن وتكەن شاقتا كوكجاراق كەرەي(جانتەكەيدىڭ بۇرىنعى اتاۋى)  تايپاسىنىڭ باراق باتىرى مەن بازارقۇل ەسىمدى ادامىنا كەزىگىپ قالدىق»(105). بۇنداعى باراق جانتەكەيدىڭ ءشۇيىنشالىسىنىڭ بالاسى. ونىڭ حانكەلدى، تايلاق دەگەن ۇلدارىنان ەكى رۋ قالىپتاسقان، ولاردىڭ كوبى بايانولگەيدە تۇرادى. وسى مەزگىلدەردە قۇجاتتاردا اباق كەرەيدىڭ تاعىبىر ايگىلى باتىرى- شاقاباي باتىر اتالادى. شاقاباي جانىبەك باتىرعا ۇستاز بولعان، كەيىن اتى جانتەكەيگە ۇران بولعان ادام.

1766-جىلى 9 مامىر مەن ماۋسىم اراسى. «زايسان كولىنىڭ جاعالاۋىنا جەتىپ 400-500 ءتۇتىن قازاقتار تۇراتىندىعىن بايقادىم. ولاردى قۋماق بولىپ ەدىك شۋ شىعاردى، ولاردى باستاپ جۇرگەن ەكى ادامعا ياعني شاقاباي مەن قوجابەرگەنگە بىلاي دەدىك: ءبىزدىڭ قاراۋىل بەكەتىمىز قاتۇنقاراعايعا دەيىن كەڭەيتىلىپ قۇرىلۋدا،  سەندەردىڭ بۇل جەرلەرگە قونىستانۋلارىڭا بولمايدى، دەرەۋ قاتۇنقاراعايدان ارى شىعىپ كەتىڭدەر- دەدىك. ولار:

«بىزدە ۇلى ەجەننىڭ قىزمەتىندەگى ادامدارمىز، بۇل جەرگە ءبىز قىستاۋ ءۇشىن كەلىپ قونىستانعانبىز ، كوشىپ باراتىن جەرىمىز جوق» دەگەن.(106) شاقاباي باتىر 1688 جىلى تۋىلعان، وسى جىلى 78 جاسقا كەلگەن ەكەن.

وسىلايشا قوجابەرگەن مەن شاقاباي باستاعان قازاقتار 1765 جىلدان باستاپ زايسان ماڭىن مەكەن ەتە باستايدى. شاقابايدىڭ ۇرپاقتارى ءوسىپ قازىرگى كۇندە 10000 تۇتىننەن، 50000 ادامنان اسقان. ولار التاي، سانجى، ءۇرىمجى، قۇمىل ايماقتارىندا، قازاقستان، تۇركيا، ەۋروپا ەلدەرىندە تۇرادى. تاتىقارا جىراۋدىڭ ايتۋىنشا كەرەي جاباي باتىردا مىقتى باتىرلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ايتادى.(107) جاباي باتىر ۇرپاقتارى كونساداق رۋىنىڭ نەگىزىن قۇرايدى. مانچجۋرلەر قازاقتارعا قاتتى سەنبەگەن. 1864 جىلعا دەيىن قازاقتاردى تولىققاندى تسين يمپەرياسىنىڭ ازاماتتارى رەتىندە قابىلداماعان.

1767-جىلى 26 قىركۇيەك. «ۋاق- كەرەي تايپاسىنىڭ ادامدارى قوجابەرگەن مەن قازىبەكتىڭ  ۇلدارى جانداۋلەت، بەكمىرزا كەلىپ ەكى ات تارتۋ ەتتى. ولاردان شارۋالارىن سۇراعاندا ەش شارۋاسى جوق ەكەنىن تەك اكەلەرىنىڭ ەكەۋىن امبانعا امانداسۋعا جىبەرگەنىن ايتتى. ءبىز ەكى اتتى الىپ قوجابەرگەن مەن قازىبەككە تارتۋ رەتىندە ءبىر توپ تورقا مەن ەكى توپ ماقپال بەردىك.»(108)

«اباق كەرەي شەجىرەسى» اتتى كىتاپتا جانتەكەي قازىبەكتىڭ جەتى ۇلىنىڭ ءبىرى- بەكمىرزا دەپ كورسەتىلگەن. «1767 جىلى  تامىز ايىندا تسين ۇكىمەتى  ابىلاي حانعا: قازاقتار ىلە قاتارلى جەرلەرگە كەلىپ مال باعۋىنا بولادى»- دەپ ۇقتىرادى»(109)

قازاقتاردىڭ بۇل كوشىندە نايمان رۋلارى تارباعاتاي جاققا، كەرەيلەر التاي جاققا، البان-سۋاندار ىلە جاققا كوشكەن، ولاردى كەرى كوشىرۋگە قانشا تىرىسقانىمەن بىزدە بودانىڭبىز دەپ قاسارىسىپ كوشپەي قويعان سوڭ تسين ولاردىڭ كوشىپ كەلىپ مەكەندەۋىنە امالسىز رۇحسات بەرگەن.

1767-جىلى 20 قازان. «قوقان بەگى ەردەنبەكتىڭ ءىنىڭىز ەسكەندىردى، ونىڭ 4 بىردەي ۇلىن ولتىرگەنىن،، ايەلى مەن وزگە بالالارىن ۇستاپ كەتكەنىن، سونان وعان قاراي اتتانىس جاسادىڭىزداردا ءبىرتالاي ادامىن ولتىردىڭىزدەر. ەردەن بىشكەك قامالىنا بەكىنىپ الدىرتپادى دەپ 20 مىڭ اسكەر جانە زەڭبىرەك سۇراپسىز، بۇنڭىز ورىنسىز.»(110) قوقان عانا ەمەس قىرعىزداردا قازاقتاردى وسى جىلدارى قاتتى شابادى، سول ءۇشىن ابىلاي 1768 جىلى تاعىدا قىرعىزعا اتتانادى. بۇل جورىقتا قابانباي اتەكە جىرىقتى الادى. بۇل جورىق 1770 جىلعا دەيىن سوزىلعان، قىرعىزدارعا ۇلكەن اپات اكەلگەن سوعىس رەتىندە- «ءجايىل قىرعىنى» اتىمەن بەلگىلى. «قابانباي» جىرىندادا جانىبەكتىڭ وسى جورىقتاعى ەرلىكتەرى باياندالادى.

قۇربانعالى حاليدي ءوزىنىڭ «تاراۋريح حامسا» ەڭبەگىندە:

«ابىلاي حان كەزىندە باتىر ، ساردار بولعاندار: قارا كەرەي قابانباي، التىباي باتىر، اقتانبەردى باتىر، ماتاي شوڭكەي باتىر، كەرەي جانىبەك باتىر، بۋرا اقبانتاي باتىر، قانجىعالى بوگەنباي باتىر، باسەنتين مالايسارى باتىر...» (111)

وسى جورىقتان سوڭ قوقان ۋاقىتشا السىرەپ تاشكەنتتى قازاقتار قايتا يەلەيدى.

1768 جىل23-28 ناۋرىز. 1768 جىلى 23 ناۋرىز، كەرەي رۋىنىڭ ەل اعاسى قۇدايمەندىگە قارايتىن قازاق باراق تۇراەۆ ترويتسك بەكىنىسىنە كەلىپ ابىلاي سۇلتاننىڭ تاشكەنت جاعىمەن تاتۋلاسقانىن ايىتقان. 28 ناۋرىزدا ابىلايعا قاراعان كەرەي رۋىنىڭ قازاعى ساعىندىق مامبەتوۆ مىنانى حابارلادى: «ابىلاي  قىتاي بوعدا حانىنا 11 ادام جىبەرىپ ، حودجەنت بيلەۋشىسى ەردەن بەكپەن سوعىسۋ ءۇشىن اسكەر سۇراپتى... الايدا كەرەيلەر مەن ءداۋىت سۇلتانعا قاراستى ۇلىستار قىتايعا باعىنعىسى كەلمەي قارسىلىق بىلدىرۋدە. ابىلاي بىلتىر تاشكەنتكە جورىق جاسادى، تاشكەنتتىكتەر قارسى تۇرا الماي سۇراعان سالىعىن بەردى. قازىر تاشكەنت ابىلايدىڭ جانە قازاقتاردىڭ بيلىگىندە.(112)

قازاقتارعا قونىستانۋعا رۇحسات بەرۋ

1769-جىلى 17 ءساۋىر.  ابىلايدىڭ ۇلى ءۋالي سۇلتاننىڭ پەكينگە ساپارى تۋرالى قىتاي پاتشاسىنىڭ جارلىعىنان:

«... ويرات، قازاق ءبارى مەنىڭ قاراشام. باعىنعاندارعا قونىس بەرىلۋى ءتيىس»...(113)

وسىدان سوڭ اباق كەرەي كوشى اقىرىنداپ شىعىسقا جىلجي بەرەدى. 1770 جىلدارى التايدىڭ قىتايعا قاراعان بەتىنە وتەدى.

كەرەي كوشى قالبا، ماڭىراق، زايسان كولى ماڭىنا كەلىپ ىرگە تەبەدى. برەى جاعى ۇلىڭگىر كولىنە دەيىن كەلىپ مەكەندەيدى.(114)

كەرەي التايعا كەلگەن سوڭ ونداعى التاي-تەلەڭگىتتەر، دوربىتتەر، ۇراڭقايلارمەن قاقتىعىسباي قالعان جوق. «ەر جانىبەك» جىرىندا التايعا كەلگەننەن كەيىن كەگەن موڭعولى كەلىپ شابادى، ەلگە تىزە باتىرىپ سالىق سالادى، كەيىنىڭ مالىن شاۋىپ الادى. بۇنى ەستىگەن جانىبەك قابانباي باتىرعا كىسى سالىپ، ەكى باتىر قول باستاپ ولارمەن سوعىسىپ التايدان قوبداعا اسىرادى.(115)

بۇل سوعىس 1770 جىلدان بۇرىن بولعان، ۇيتكەنى قابانباي 1770 جىلداردان كەيىن قايتىس بولعان. 1771 جىلى ەدىل قالماقتارىن ۇباش باستاپ 33 مىڭ ءۇي، 170 مىڭنان اسا ادام شىعىسقا ۇدەرە كوشەدى، ابىلاي باستاعان 50 مىڭ قازاق اسكەرى مەن سوعىسىپ كوبى جولدا قىرعىن تابادى. 1771 جىلى مامىر ايى. تورعاۋىتتار ىلەگە كەلىپ باعىندى 40000-50000 داي ادامى عانا قالعان. وسى مەزگىلدە ەساعاسى (بايىمبەت) اقساقال ءوز جەرلەرىندە جۇت بولاتىنىن سەزىپ ساۋىرعا كەلىپ مال وتارلاتادى، ول كەزدە تورعاۋىتتاردا جاڭا قونىستانىپ جاتىر ەكەن(116).

ەساعاسى مال مەن جەردىڭ ءجايىنا قانىق دانا ادام بولعان ەكەن، جۇت بولاتىنىن الدىن-الا اۋىپ جاتقان قوڭىر اڭداردىڭ بەتالىسىنان سەزەدىدە، وسى اڭدارعا ىلەسىپ ساۋىر تاۋىنا كەلگەندە اڭدار ءجايلاپ قالادى، ەساعاسى قارت بۇل جەرگە جۇت جۇرمەيتىنىن سەزەدى. اۋىلىنىڭ بار جىلقىسىن وسىندا ىكەلدىرەدى، ال قالعان ەلدىڭ جىلقىسىنىڭ دەنى جۇتتان قىرىلادى، ەساعاسى 500 تۋ بيە ايداتىپ ەلگە تاراتادى، ەل بيە سۇتىنە قايىڭ ساۋعاندا شىققان سۋىن قوسىپ ءىشىپ امان قالادى.(117)

1771-جىلى ابىلاي حان ءۇش ءجۇزدىڭ ۇلى حانى بولىپ سايلانادى، كەرەيلەر حاننىڭ ەڭ نەگىزگى قولداۋشىلارى بولادى. ابىلقايىر مەن ابىلمانبەت قايتىس بولعاننان كەيىن، قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزى – ۇلى ءجۇز، ورتا ءجۇز، كىشى ءجۇزدىڭ حاندارى مەن سۇلتاندارى، تاشكەنت پەن تۇركىستاننىڭ ۇلكەن- كىشىسى تىلەك قوسىپ ، 1771 جىلى تۇركىستان قالاسىندا، ءبىزدىڭ مۇسىلمان جۇرتىنىڭ اۋليەسى قوجا احىمەت ياساۋي زيراتىندا ءوز ءداستۇرىمىز بويىنشا، قۇران ۇستاپ، قول ءجايىپ مەنى ءۇش الاشتىڭ حانى ەتىپ ، اق كيىزگە سالىپ كوتەردى.(118)

«ابىلاي سۇلتان حاندىق لاۋازىمدى ەدىل قالماقتارىن قۋعاننان كەيىن العانىن، ۇش ءجۇزدىڭ حان-سۇلتاندارى مەن ەل اعالارى، كەرەي، تاشكەنت، تۇركىستاننىڭ يگى -جاقسىلارىنىڭ قولداۋىمەن باسقا بارلىق حانداردىڭ ۇستىنەن قارايتىن حان بولىپ سايلانعانىن ايتتى»(119)

وسىدان كەيىندە قىرعىزبەن ارا تىنىش بولمايدى، مال بارىمتاسى كۇشەيەدى. 1771 جىلى 10 قاراشا. ابىلپەيىزدىڭ حاتى. «قىرعىزدار كەلىپ ەلدىڭ شەتىنەن سيىر تابىنىن بارىمتالاپ الىپ كەتتى. ابىلاي، ابىلپەيىز بولىپ كەكتەنىپ قىرعىزعا اتتانباق بولدىق(120)

1772-جىلى 2 قىركۇيەكتە ابىلاي حان :

«ءوز تاراپىمىزدان قىپشاق، جاعالبايلى، قانجىعالى، سارىجەتىم- شاقشاق، كەرەي، قاراۋىل، ۋاق بولىستارىنا جانە باسقالارىنا حابار تاراتىپ بۇدان بىلاي رەسەي جاعىنا اياق باسپاۋىن، ادامى مەن مالىنا تيىسپەۋىن قاتتى ەسكەرتىپ قويدىق»- دەگەن. (121)

قونىسقا رۇحسات تۋرالى

1773-جىلى 11 جەلتوقسان. قىتاي پاتشاسىنىڭ شەگاراداعى اسكەري قىزمەتشىلەرگە جارلىعىنان.

«ابىلاي قازاق جەرىندەگى تورعاۋىتتارعا تورعاۋىت جەرىندەگى قازاقتاردى ايىرباستاۋ تۋرالى تىلەك ءبىلدىرىپتى. بۇلاي ىستەۋ قاجەتسىز، تورعاۋىتتار ەدىلدەن بەرى قاراي اۋعاندا قازاقتار ولاردىڭ كوپ ادامىن تۇتقىنداپ الىپ قالعان.(122)(123)

1773-جىل 26 قاڭتار. قازاق تۇتقىنىندا بولعان ەدىل قالماعى دەرەگاردىڭ ايتقانىنان:

«... بالقاش كولىنەن وتكەندە اتىمىزدىڭ اياعى سىنىپ قازاقتاردىڭ قولىنا تۇستىك، مەنى سيبان كەرەي بولىسىنىڭ قازاعى قوجانازار ءساتتىباي يەلەندى.(124)

1774-جىلى 8 ناۋرىز. ورىس سۇلتاننىڭ ا. د. سكالونعا جازعان حاتى.

« كىم قايدان رەسەيدەن ايداپ اكەلگەن مالدار مەن تۇتقىندار بولسا قايتارسىن...اتاپ ايتقاندا: 1)قاراكەرەي نايمان ەلىنە ابىلپەيىز سۇلتانعا; 2) كوكجارلى ەلىنىڭ ەلاعاسى باراق باتىرعا 3) كەرەيدىڭ ەل اعاسى ۇمايا باتىرعا...»(125)

اباق كەرەي شىعىسقا كوشسە اقمولا ماڭىنداعى اشامايلى كەرەيلەر رسەسي شەگاراسى بولعان پەتروپاۆل، قوستاناي جاققا ءبولىنىپ كوشەدى. 1774 جىلعى 23 ءساۋىر. ابىلاي حانعا قارايتىن ۋاق-كەرەيدىڭ قازاعى تەمىرباي وتەشەۆتىڭ پەتر اعزام بەكىنىسىنە كەلىپ ايتقاندارى. «جوعالعان زاتتاردىڭ ىشىندە تۇلىپ، كەزدىك، قانجار، كىرەۋكە-ساۋىت، تىماق، ەر- تۇرمانىمەن تۇرسىنباي دەگەن قازاقتىكى ەدى. اتالعان تۇرسىنبايدىڭ قازاسى كىسىدەن كەلگەن، انىق كىم ولتىرگەنىن بىلمەيمىن. پرەسنوۆ رەدۋتىنان قىرعا قاراي قوي-ەشكىسىن  ءجايىپ جۇرگەندە تۇرسىنبايدى بەلگىسىز بىرەۋ اتىپ كەتىپتى.(126)

1775-جىل 12شىلدە. ابىلپەيىزدىڭ حاتى.

« ءوز اتامنىڭ تاعىندا وتىرعانىمدا قىرعىز مال بارىمتالادى، وعان حانقوجا تورە، باراق باتىر 4000 اسكەرمەن بارعان ەكەن، قىرعىزدار: «ەل بولامىن، اق ءۇيلى امانات بەرەمىن»- دەپ الداپ جەتى كۇن قوندىرىپ قايتا بۇلاپ كەتىپتى. قايتا كەلىپ شاپىراشتى دەگەن ەلدى ولجا ەتىپ الىپ كەتىپتى. ونان كەيىن ابىلاي حانمەن ەكى تۇمەن(20000) كىسى بارىپ 4000 كىسىسىن الدىق. (127)

1775-جىلدارى ابىلاي 20 مىڭ قولمەن كەلسە، ابىلايدىڭ 20 مىڭ اسكەرى بولعان دەپ «قىزىل قىرعىز تاريحى» اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى- بىلەك سولتونوۆتا جازادى.

1778-جىل ناۋرىز ايى. ابىلپەيىزدىڭ حاتى. «بىلتىر قىرعىز التى اۋىل قازاقتى شاۋىپ كەتتى، ەلۋىن تۇتقىنداپ مالدارىن تۇگەل بارىمتالاپ كەتتى.» (128). وسى كەزدە قوقاندىقتار تاعى قۇتىرىنىپ تاشكەنتتى قايتا باسىپ الادى. وسىدان سوڭ ابىلاي تاعىدا قىرعىز بەن قوقانعا اتتانادى.

1778-جىل. قۇلىبەك باتىردىڭ ابىلاي حان جايىندا ايتقاندارىنان.

«ابىلاي حان كىشى بۇحارا توڭىرەگىندەگى قالالاردا تۇراتىن تاۋ قىرعىزدارىنا اتتانباق نيەتپەن، ءوزىنىڭ ەجەلگى مەكەنى كوكشەتاۋدان الىسقا قاراي كوشىپ كەتپەك بولعان. رەسەي قازاق ەلىنە شابۋىل جاساماق دەپ ەل دۇرلىكتىرگەن. الايدا رەسەي يمپەرياسىنا شىن بەرىلگەن بايجىگىت سايتان،  بەكبولات پەن كەنجەباي سياقتى اتىعاي-قاراۋىل، كەرەي، قاقسال،  جانە قاراكەسەك رۋلارىنىڭ ەل اعالارى ەل تىنىشتىعىن بۇزباي، ابىلايعا ەرمەي قالعان. تاعى ابىلايدىڭ ارتىنان كىسى جىبەرىپ كوكشەتاۋعا كوشىپ كەلسىن، ەگەر قايىتپايتىن بولسا ، رەسەي شەگاراسىنا جاقىن جۇرگەن قازاقتارعا بۇدان بىلاي ونىڭ بيلىگى جۇرمەيدى- دەپ سالەم ايتقان. (129)

ابىلايدىڭ كوكشەتاۋدان تۇركىستانعا كەلۋىنىڭ باستى سەبەبى بولسا -قوقاننىڭ، قىرعىزدىڭ قازاقتىڭ وڭتۇستىك شەگاراسىنا قاۋپى، تىنىمسىز شاپقىنشىلىقتارى دەۋگە بولادى.

تاراتىپ شەجىرە قىپ جازعان حاتىم،

كەرەيدىڭ ون ەكى اباق اتاپ اتىن.

ەكى ءجۇز وتىز جىل بوپ قالعان ەكەن،

التايدا شىعارعالى قازاق اتىن. (130) اقىن بۇل ولەڭىن 1909 جىلى جازعان. بۇدان التايعا كەلگەن جىل 1770 جىل ەكەنىن كورۋگە بولادى.

جاستابان اتاسىنىڭ ارقادا قالۋى

شاقانتاي باتىر باستاعان جاستابان ەلىنەن 200 ءۇي كوشپەي شۇبارتاۋدا قالادى. باتىردىڭ 22 ۇلى، 30 قىزى بولعان، ۇرپاعى ءوسىپ رۋلى ەلگە اينالادى. كەيىن وسى شۇبارتاۋ كەرەيى ەكى بولىس ەلگە اينالادى.

اباق كەرەيدىڭ التاي بەتىنە العاشقى قونىستانۋى مىىناداي بولىپتى:

قاراقاس بايقان باتىر، جانتەكەي بارلىباي باتىر، شەرۋشى شۇباش باتىر، مولقى ەشتاعان باتىر باستاعان قاراقاس، مولقى، شەرۋشى، جانتەكەيدىڭ ءشۇيىنشالى اتالارى ەرتىستەن ءوتىپ التايدىڭ باتىس قاپتالىنا ءوتىپ ،نارىن، كۇرشىم ، قالجىر وزەندەرىنىڭ ساعاسىن، مارقاكولدى مەكەندەدى. زايساننىڭ باتىسىنداعى ەرتىستىڭ وسى وتكەلى «قاراقاس وتكەلى» اتانىپ كەلەدى. ال قوتىراق بازارقۇلۇلى باستاعان جانتەكەيدىڭ كوبى ، مەركىت، يتەلى، شىبارايعىر ت. ب رۋلارى ەرتىستەن وتپەي قالبادان تارتىپ ءزايسان ءوڭىرى، كوكپەكتى، كەندىرلىك، كىشكەنەتاۋ، ماڭىراق، ساۋىر-سايقان قاتارلى جەرلەرگە ورنىقتى.(131)

بۇل شاماسى 1760-1770 جىلدارداعى قونىستانۋ، بۇعان قاراعاندا 1770 -1780 جىلدارى اباق كەرەيدىڭ دەنى الىدە قازاقستاننىڭ شىعىسىندا ، قىتايمەن شەگارا اۋماقتاردا بولعانىن كورۋگە بولادى.

1778-1781 جىلدارى ابىلاي قوقان مەن قىرعىز ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن جورىققا تاعى اتتانادى.

1779-جىلى 13 تامىز. ابىلاي حاننىڭ ورىنبور گۋبەرناتورى ي. رەينەدورفقا حاتى.

«مەنىڭ قولاستىما ۇلى ءجۇز بەن كىشى جۇزدە قارايدى، ۇلى ءجۇز تۇركىستان مەن تاشكەنتتىڭ ماڭىندا. سول ايماقتا مەنىڭ قاراۋىمداعى قازاقتارمەن سوعىسىپ، تىنىشىن الىپ، قىسىم جاساپ جۇرگەن قىرعىزدار بار. ولار قارۋلى قولمەن قازاق اۋىلدارىن شاۋىپ ، ايەلدەر مەن بالالاردى تارتىپ اكەتىپ وتىرادى. (132)

1781-جىلى قاڭتار. ابىلاي تۇركىستان مەن تاشكەنت اراسىنداعى قىرعىزداردى باعىندىرۋ ءۇشىن كومەككە ورىس اسكەرىن سۇراعان. ول تىلەگى جۇزەگە اسپاعان سوڭ ءوز ويىن جۇزەگە اسىرماققا كىرىستى.(133) ابىلاي ۇلى ءجۇزدىڭ بولات حانىمەن بىرىگىپ تاۋ قىرعىزدارىن شاپقان، العاشقى ەكى رەتتە ەڭسەرە الماي، ءۇشىنشى رەت قالىڭ قولمەن تۇتقيىلدان ءتيىپ جەڭگەن(134)

1781-جىلى ابىلاي تاشكەنتتى باعىندىرىپ قايتقان جولىندا قايتىس بولادى، تاشكەنتتىكتەر ۋلاعان دەگەن قاۋەسەت بار، بىراق انىق ەمەس. ابىلاي كەتكەننەن كەيىن قازاقتىڭ حاندىعى بىرتىندەپ السىرەي باستايدى.

1784-جىلى اباق كەرەي تورە ىزدەيدى ، تاۋاسار بي باستاعان 17 ادام ابىلمانبەت حاننىڭ ۇلى ابىلپەيىز ۇرپاقتارىنان كوگەدايدى تاڭدايدى   (135) كوگەدايدى 1785- جىلى قالبا تاۋىندا تورە ەتىپ سايلايدى (136) دەسەدە 1737 جىلدارىدا اباق كەرەيدى ابىلمانبەت باسقارعانىن جوعارىدا كوردىك، سوندىقتان كوگەدايدان بۇرىن كەرەيدى تورە بيلەمەگەن دەگەن تەرىس پىكىر.

ون ەكى اباقتىڭ قالىپتاسۋى

1758 جىلعى تسين دەرەگىندە اباق كەرەي، يتەلى كەرەي دەگەن اتاۋلاردى عانا كورەمىز، ال 12 اباق كەرەي اتالۋ 1780 جىلداردان كەيىن ورنىققانىن كورۋگە بولادى. كوگەدايدى 1785 جىلى تورە ەتىپ كوتەرگەندە 12 اباقتان 12 مىقتى جىگىت ونى كوتەرىپ قالباتاۋدىڭ بيىگىنە شىققان دەيدى، بۇعان قاراعاندا 12 اباق اتاۋى مەن قۇرلىمى وسى كەزدەن باستاپ قالىپتاسا باستاعان سياقتى.

جانىبەك جىرىنىڭ تاعى ءبىر نۇسقاسىندا:

جانىبەك جەتى جۇلدىز- جەتىقاراقشى، تەمىر قازىق، اقبوزات، كوكبوزات،  ەكى ارقان، قاراقشى سىندى ون ەكى جۇلدىزعا ساي اتا سانىن ون ەكىگە تۇراقتاندىرادى.(137) 12 جىل مۇشەلىمدە جاۋعا شاپتىم، 12 زور شايقاسقا ءتۇستىم. 12 اي، دەپ ىرىمداعان.

«كوگەداي 1790 جىلى  18 جاسىندا قوبدا ارقىلى پەكينگە بارىپ تسيانلۋن پاتشامەن كەزىگىپ ءوزىن، اباق كەرەي ەلىن، مەكەن- جەرىن تانىستىرىپ گۇڭ شەنىن الادى. پاتشا 12 اباق كەرەيدى، التايدىڭ كۇن بەتىنەن زايسان كولى جاعاسىنا دەيىنگى جەرىن داڭساعا الىپ، جىلىنا پاتشاعا 81 ات سالىق بەرىپ تۇراتىن ەتەدى. بۇل سالىق «سارنوقتانىڭ سالىعى» اتانىپ 1861 جىلعا دەيىن جالعاسادى.(138) تسيانلۋن پاتشاعا توعىز تارتۋ تارتادى، بۇل كونە تۇركىنىڭ توعىزدى قاسيەتتى سان دەپ قارايتىن ىرىمىنا بايلانىستى .

اسقار تاتانايۇلىنىڭ دەرەگى بويىنشا كوگەدايدى پەكينگە اتتاندىرعان جەر-كوكپەكتى، وعان كەرەيدەن بارلىباي، شۇباش، جانتورى، بايقان قاتارلى بەدەلدى ادامدار ەرىپ بارعان(139) بۇدان 1770 جىلدارى اباق كەرەي التايدىڭ قىتايعا قاراعان جاعىنا وتكەنىمەن الىدە ەداۋىر توبى شىعىس قازاقستاننىڭ زايسان، كوكپەكتى، كاتونقاراعاي جاقتا وتىرعانىن بىلۋگە بولادى، بۇل جاعىداي 1883 جىلى ەكى يمپەريا شەگارا كەلىسىمىن جاساعانعا دەيىن جالعاستى.

1760 جىلداردىڭ سوڭىنا الا(1770-1780) كوش جالعاستى شىعىسقا ىلگەرىلەپ قازىرگى قىتايعا قاراستى التاي بەتىنە وتە باستايدى. الدىمەن مارقاكولدەن ارى قابا، القابەك، بىلەزىك، ساۋىر(قازىرگى جەمەنەي), بۋرىلتوعايعا دەيىن مال وتارلاتادى. بۇل وڭىرلەر نەگىزى يەن جاتادى ەكەن. 1770 جىلداردان باستاپ مولقى، قاراقاس، شەرۋشى، جانتەكەيدىڭ ءشۇيىنشالى رۋلارى القابەك، بىلەزىك، قابا، بۋىرشىنن وزەندەرىن ساعالاي ورنالاستى، ونان ارى جىلجىپ قىران وزەنىنىڭ قۇيعانى كوكسۋ، بالباعايعا(قازىرگى التاي قالاسىنا قاراستى جەرلەر) جەتتى. (140) كوشتى باستاعاندار ەندىگى جەردە قوتىراق ۇلى بازارقۇل، بايقان، ەشتاعان، شۇباش قاتارلى جاس باتىرلار بولادى. شەرۋشى شۇباش باتىر 1790 جىلدارى مارقاكولدە 800 ۇيمەن جايلاعان ەكەن. شەرۋشىنىڭ جانە ءبىر جاس باتىرى جانتۇياق اۋىلىمەن قالۋتانعا بارىپ ءجايلاپ، قىستا ساۋىردى قىستاعان، 80 نەن اسىپ قايتىس بولىپ سۇيەگى جەمەنەيدىڭ توستى دەگەن جەرىنە قويىلعان ەكەن.

1788-جىلى كوگەداي سۇلتان تارباعاتاي ءامبانىنا كوشىمباي اتتى ەلشىسىن جىبەرگەن.(141)

جانىبەك باتىر 1798 جىلى قايتىس بولعان، سۇيەگى قالباتاۋدا جەرلەنگەن (142) ۇيتكەنى وسى جىردى جازعان ىبىراي بوتاي ۇلى جانىبەك باتىردىڭ 5- ۇرپاعى، سوندىقتان سەنىمدىرەك دەپ قاراۋعا بولادى. بۇل جىردى 1927 جىلى جازعان ەكەن. اقىت قاجى جانىبەك باتىر 80 جاستان اسقان دەيدى ول بويىنشا 1836 جىلدارى قايتىس بولعان بولادى. دەسەدە اۋىز ادەبيەتتە ءتۇرلى نۇسقالار، ناقتى تاريحي چيسلا بولماعاندىقتان تۇبەگەيلى شىندىق رەتىندە قابىلداۋ قيىن.

اباق كەرەي كوشىپ بارعان جەرلەردە ول كەزدەرى تسين يمپەرياسى اكىمشىلىك قۇرلىمدار قۇرىپ، قالالار تۇرعىزىپ ۇلگەرگەن ەدى، بۇلدا بولسا 1757-1767 جىلدار اراسىندا قازاقتاردى كەرى قۋعانىنا باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى. ول جەرلەرگە ورنىعىپ قامالدار سالىپ ، سالىق جۇيەسى مەن ءبىراز يميگرانتتارىن كوشىرىپ بولعان سوڭ بارىپ قازاقتارعا ەسىك اشقان ءتارىزدى. اباق كەرەي مەكەندەگەن جەرلەردىڭ التاي تاۋى ۋلياستاي گەنارالىنا قارايتىن قوبدا اكىمشىلىك ايماعى بولسا، زايسان-ساۋىر جاعى تارباعاتاي ءامبانىنا قارادى، تارباعاتاي ءامبانىن ىلە گەنەرالى باسقاراتىن.

قوبدا كومەكشى ءۋازىرى تسين اۋلەتى كەزىندە موڭعوليانىڭ قوبدا ايماعىنىڭ باسقارۋشىسى بولعان. تسيانلۋن يمپەراتورىنىڭ بيلىگىنىڭ 26-شى جىلىندا (1761) تاعايىندالعان ول قوبدا قالاسىندا قىزمەت ەتكەن. ولار ۋلياستاي گەنەرالىنا باعىنعان، كەرەيلەر مەكەندەگەن ەرتىستىڭ سولتۇستىك جاعى بولعان التايدىڭ كوپ جەرى وسى قوبداعا قارادى. التاي ۇراڭقايلارى(التاي ۇلتى) مەن التاي نور ۇراڭقايلارى ۋلياستاي گەنەرالىنىڭ قولاستىنداعى قوبدا اقىلشى ءامبىسنا قارايتىن. (143)

ۋلياستاي گەنەرالىنىڭ قاراماعىنداعى اسكەري ايماققا سىرتقى موڭعوليانىڭ تۇشەت حاندىعى، شەشەن حاندىعى، ساين نويان حاندىعى جانە زاساگتۋ حاندىعى، سونداي-اق تاننۋ ۋريانحاي مەن حوۆد كىردى. بۇل اۋماق شامامەن قازىرگى موڭعوليانىڭ كوپ بولىگىنە (داريگانگيا جايىلىمى سياقتى ايماقتاردى قوسپاعاندا); رەسەيدەگى بۇكىل تۋۆا جانە التاي رەسپۋبليكالارىنا، التاي ولكەسىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىنە، حاكاسيا رەسپۋبليكاسىنىڭ وڭتۇستىك بولىگىنە جانە كەمەروۆو وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك بولىگىنە; قىتايدىڭ شىڭجاڭداعى التاي ايماعىنىڭ سولتۇستىك بولىگىنە; جانە قازاقستانداعى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ شىعىس بولىگىنىڭ ءبىر بۇرىشىنا سايكەس كەلەدى. تسزياتسين بيلىگى كەزىندەگى *دا تسين ي تونگ چجي* (تسين اۋلەتىنىڭ كەشەندى حابارشىسى) باسىلىمىنىڭ قايتا قارالعان نۇسقاسىندا ۋلياستاي گەنەرالىنىڭ قاراماعىنداعى ايماق ۋلياستاي قولباسشىلىعى دەپ انىقتالعان. (144)(145)

1755-جىلى، تسيانلۋن يمپەراتورىنىڭ بيلىك قۇرعان 20-شى جىلىندا، تسين اۋلەتى جوڭعار حاندىعىن جاۋلاپ الدى، ال تارباعاتاي ايماعى ونىڭ اۋماعىنا قوسىلدى. كەرەيلەر وسى تارباعاتايدىڭ زايسان كولى ماڭىنا كوشىپ باردى.

تارباعاتاي ۇلكەن جاقتان ىلە گەنەرالىنا باعىندى. 1762 جىلى ىلەگە اسكەري قولباسى قويىلدى، ميڭ ءرۇي تۇڭعىش گەنەرال ەدى. ونان كەيىن اگۇي 1767-1768 گەنەرال بولدى. 1768 جىلى ەلىتۋ، ونان كەيىن يۇڭگۇي(1769) بولىپ  جىل سايىن الماسىپ وتىرعان. كەيىن كەلە شىڭجاڭدا جالپى 40000 نان اسا تسين اسكەرى تۇردى.  قوسىن نەگىزىنەن مانچجۋر، موڭعول، داعۇر، سىبەلەردەن قۇرالدى، جاسىل تۋلىلار حان ياعني قىتايدان قۇرالسادا ولار نەگىزى ەگىنشىلىكپەن اينالىستى. 1764-1765 جىلدارى 8 مىڭنان استام سىبە اسكەرى جوتكەپ اكەلىنگەن، تاعى بۇراتالاعا چاحار موڭعولدارى اكەلىنگەن.  ولار كوبىندە شەگارا قورعاۋعا، قازاق پەن موڭعول ارا ءجايىلىم داۋلارىن شەشۋگە جاۋاپتى بولعان. (146)

سونىمەن بىرگە تسين ۇكىمەتى قاشقاريادان 1760 جىلداردان باستاپ ۇيعىرلاردى ىلەگە كوشىرە باستادى. 1768 جىلى ولاردىڭ سانى 40 مىڭنان اسىپ كەتكەن. (147)

1764-جىلى، تسيانلۋن يمپەراتورىنىڭ بيلىك قۇرعان 29-شى جىلىندا، ۇلكەن ءۋازىر چولەدو جاسىل تۋلى ارمياسىنىڭ اسكەرلەرىن بۇرىنعى تورعۇت جايىلىمى ياردا، چجاوفەن قالاسى (قازىرگى ءۇرجار، قازاقستان) دەپ اتالاتىن قالانى سالۋعا باسقاردى. سول جىلى تارباعاتايدىڭ ۇلكەن ءۋازىرى تاعايىندالىپ، چجاوفەن قالاسىنا ورنالاستىرىلدى. 1766 جىلى، تسيانلۋن يمپەراتورىنىڭ بيلىك قۇرعان 31-ءشى جىلىندا، ياردىڭ سۋىق كليماتىنا بايلانىستى، سول كەزدەگى ۇلكەن ءۋازىرى اگۋي ياردان باتىسقا قاراي 200 لي جەردەگى چۋحۋچۋدا (قازىرگى شاۋەشەك قالاسى) قالا سالۋدى ءوتىندى. تسيانلۋن يمپەراتورى قالاعا سۋيتسزين قالاسى اتاۋىن بەردى، ال تارباعاتايدىڭ ۇلكەن ءۋازىرى سۋيتسزين قالاسىنا كوشىرىلدى. وسىدان كەيىن سۋيتسزين قالاسى تارباعاتاي قالاسى نەمەسە جاي عانا شاۋەشەك قالاسى دەپ تە اتالدى. تارباعاتايدىڭ ۇلكەن ءۋازىرىنىڭ قاراماعىنداعى ايماق تارباعاتاي دەپ اتالدى. ونىڭ اۋماعى شىعىستا بايشانعا (بايتىك تاۋى), سولتۇستىگىندە ۋلۋنگۋر وزەنىنە (ۋلۋنگۋر وزەنى), بۋرىلتوعايعا (ۋلۋنگۋر كولى) جانە قوبدامەن شەكتەسەتىن ەرتىس وزەنىنە، باتىسىندا بالقاش كولىنە، وڭتۇستىك-باتىسىندا ىلەمەن شەكتەسەتىن لەبۋش وزەنىنە جانە وڭتۇستىگىندە گۋربانتۇنگۇت(قۇبىنىڭ قۇمى) شولىنە دەيىن سوزىلىپ جاتىر.(148)

كوگەداي 1800 جىلى تارباعاتاي ءامبانىنا تاعىدا ەلشى جىبەرگەن.

1788-جىلى حانقوجانىڭ حاتى.

«ۇلكەن حىبى امبانعا كوگەداي ىنىمنەن حات جىبەردىم» (149)

1818-جىل. كوگەدايدىڭ حاتى. 13 ماۋسىم

«... ءبىزدىڭ جازعان حاتتىڭ ىشىندەگى جەرىمىز تار، ءجايىلىسىمىز جوق دەگەننىڭ جاۋابىنا تىلەگەندەرىڭ ءجون بولمادى دەگەندى قعىندىم. مەنىڭ ايىتقانىم: بىلتىر قار كوپ جاۋىپ ، مال قىرىلىپ، جۇرتىمىز كەلىپ قاراۋىلدىڭ ىشىنە قونامىز دەگەندە مەن كىرمەڭدەر ۇلىق گەنەرال، حىب ءامبانداردان قونىس سۇرايىن دەگەن ەدىم...» (150)

بۇل حاتان تسينگە قاراستى جەردى ءجايلاپ وتىرعانىمەن كەرەيلەر قازاق ورداسىنان قول ۇزبەگەنىن، كەرىسىنشە ولاردى تسين ۇكىمەتى ءوز بۇقاراسى رەتىندە تانىماعانىن، ۆاسسال رەتىندە قاراپ شەگارا ايماقتا تۇرۋىنا جول قويعانىن كورۋگە بولادى.

1820 جىلعى دەرەكتەگى اباق كەرەي رۋلارى مىنالار بولعان:

جاستابان، جادىك، شىبارايعىر، شەرۋشى، اشامايلى كەرەي، اباق كەرەي، كونساداق، يتەلى، مولقى، كوكشىعىش كەرەي، سيبان كەرەي، قاراقاس، مەركىت، توقىمبەت كەرەي.(151) بۇلاردىڭ ىشىندە كوكشىعىس كەرەي مەن اباق كەرەي كەيىنگى جانتەكەيلەر، 1820 جىلدارداعى ىزقۇتتىباتىر جانتەكەيدىڭ 6- ۇرپاعى، 1820 جىلداردان كەيىن جەتى اتاعا تولعان سوڭ جانتەكەي اتاسى ، ونان كەيىن جانتەكەي رۋىنا اينالعان. ال سارباس رۋى كەيىن جاستابان رۋىنان ءبولىنىپ شىعادى، وعان تاعى قۇلتايبولات قوسىلىپ 12 رۋ بولادى، سارباستان بۇرىن 12 رۋدىڭ بىرىنە سيباننان تارايتىن شيمويىندار كىرگەن. جانتەكەيدىڭ ۇرىن- شاقاباي، جادىكتىڭ ۇرانى-جانات، شەرۋشىنىڭ ۇرانى- بايتايلاق، قاراقاستىڭ ۇرانى- قاپتاعاي، مولقىنىڭ ۇرانى- ماشان، يتەلىنىڭ ۇرانى- بۇقارباي، شىبارايعىردىڭ ۇرانى- قوجابەرگەن، جاستابان مەن سارباستىڭ ۇرانى- سارتوقاي، مەركىتتىڭ ۇرانى- قۇلسارى، كونساداقتىڭ ۇرانى- جاباي بولعان. ال شىعىستاعى اشامايلى كەرەي كوبى كەيىن سولتۇستىككە، ومبىعا اۋعان، اقىمبەت كەرەيلەر قازىرگى امانقاراعاي اۋدانىنا قونىستانىپ قالعان.

1823-جىلى 3 ناۋرىز. ىلە گانارالىنا جازعان حات. كوگەدايدىڭ ىنىلەرى مامەن، جاباعى، بالالارى اجى، جانعازىلاردىڭ حاتى. توقتاكوشەكتىڭ ءىنىسى قۇلەكە 17 كىسىمەن كەلىپ 50 جىلقىنى بۇلاپ كەتكەن سوڭ، كوگەداي گۇڭ قۋالاپ بارعاندا ونىڭ باس-اياعىنا ۇرعانى ءۇشىن ، ءوزىنىڭ بار شاعىندا مەنىڭ ءوشىمدى الىپ بەرگەيسىز دەپ وتىنگەن ەدى. كوگەداي وسى زارداپتان ءولدى...» (152)

كوگەدايدىڭ ولىمىنە سەبەپكەر قامبار تورە بولعان، ۇيتكەنى كوگەداي 1790- جىلى تسين يمپەراتورىنان سۇلتان شەنىن العان سوڭ حانقوجانىڭ  ورداسىنا سالىق تولەتتىرمەدى، وعان ونىڭ ۇرپاقتارى نارازى بولعان.(153) بۇل دەرەكتەر 1820 جىلدارعا دەيىن كەرەيلەر اكىمشىلىك جاقتان تارباعاتاي ۋازىرىنە قاراعانىن بىلۋگە بولادى.

«شىڭجاڭ تۋرالى قىسقاشا شولۋ» اتتى كىتاپتا: «ەلۇن وزەنى تاۋدان شىعىپ سولتۇستىككە قاراي 50 شاقىرىم اعىپ بارىپ كولدىڭ (زايسان كولى) وڭتۇستىك شىعىس بۇرىشىنا قۇيادى. ونىڭ شىعىس جاعالاۋى قازاق گۇڭى كوگەدايدىڭ قىستاۋى... بوكۇن وزەنىنىڭ باتىسى كوگەدايدىڭ جايلاۋى، كوگەداي قازاقتىڭ وڭتۇستىك بولىگىنىڭ ۋاڭى (حانى) ابىلپەيىزدىڭ التىنشى ۇلى، وعان تسيانلۇن پاتشا گۇڭ اتاعىن بەرگەن» دەلىنگەن.(154)

ءور التايدى الۋ

1822-جىلى رەسەي يمپەرياسى ورتا جۇزدە حاندىق بيلىكتى جويدى.

ورتا جۇزدە 1817 جىلى بوكەي حان، 1819 جىلى ءۋالي حان قايتىس بولعاننان كەيىن پاتشا ۇكىمەتى جاڭادان حان تاعايىنداپ جاتۋدى قاجەت دەپ تاپپادى. 1822 جىلى باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى ميحايل سپەرانسكي جاساعان جانە رەسەي يمپەراتورى I الەكساندردىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن «ءسىبىر قىرعىزدارى (قازاقتارى) تۋرالى جارعى» كۇشىنە ەندى. قازاقستانداعى جاڭا رەفورمانىڭ ەڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى ورتا جۇزدەگى حان بيلىگىن ءبىرجولاتا جويۋ بولاتىن. «جارعى» ءوزىنىڭ مازمۇنى مەن ماقساتى جاعىنان قازاقستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىس ايماقتارىن ءىس جۇزىندە رەسەي يمپەرياسىنا قوسىپ الىپ وتارلاۋعا باعىتتالعان بولاتىن. ءسويتىپ ورتا جۇزدەگى اكىمشىلىك، سوت جانە اۋماقتىق باسقارۋ جۇيەسى تۇبىرىمەن وزگەرتىلدى. ەندىگى جەردە كوگەداي ورداسى قازاق حاندىعىنا ەمەس رەسمي تۇردە تسين يمپەرياسىنا قاراستى ەل بولىپ وزگەرەدى.

جوعارىدا دەرەكتەردەن كوگەدايعا بەرىلگەن جەر ۇلىڭگىر كولىنە دەيىنگى جەرلەر ياعني قازىرگى التاي ايماعىنىڭ باتىس بەس اۋدانىنىڭ جەرلەرى ەكەنىن كورۋگە بولادى. دەسەدە مال مەن ساننىڭ وسۋىنە بايلانىستى ەل ارى ءوتىپ ەرتىس  پەن بۇلعىن وزەنىنىڭ باسىنا بارادى. ەر جانىبەك باتىر ەلدىڭ سوڭىندا قالىپ قالبا تاۋىندا قايتىس بولىپ سوندا جەرلەنەدى.

«ارقالىق باتىر» جىرىندا ارقالىق اجى تورە ورداسىنان شىعىستى بەتكە الىپ نارىنقارا(جەمەنەي جەرىندە), شىرىكشي (التاي قالاسىنا قاراستى اۋىل اتى), قىران بويىنا ايالدايدى، بۋرىلتوعايدان وتكەن سوڭ ۇراڭقاي جەرىنە اسىقتىق دەيدى(155)

19 عاسىردىڭ باسىنا كەلگەندە ەلدىڭ الدى ءور التايعا جەتەدى، 1822 جىلى قازىرگى كوكتوعايدىڭ قۋ ەرتىس، اقدالا، سارباستاۋ دەگەن جەرلەرىنە بارادى. سانى باسىم قازاقتار موڭعولداردى ىعىستىرا بەرەدى. اقىرى ولاردىڭ ارىزى قوبداعا ، ونان پەكينگە جەتەدى. «قازاقتار تسيانلۋن زامانىنان قازىرگە دەيىن ۇراڭقاي جەرىنە كوپ رەت كەلگەن ەدى. قازىر 2000 نان اسا ءتۇتىنى كوشىرىلدى، تەك ىزقۇتتى باستاعان 600 دەن ارتىق ءۇي كوشپەي وتىر. بۇنى تارباعاتاي ءامبىسى ادام جىبەرىپ  قۋدالاۋى كەرەك»(156)

اقىرى 1836 جىلى تسين ۇكىمەتىنىڭ شەشىمىمەن 3000 نان استام ءدوربىت قوسىنى قاباقشى باتىردىڭ باستاۋىندا كەرەيلەرگە شابۋىل جاسايدى. بۇل ەل ەسىندە «بەگەن شابىلعان قاراسەڭگىر»، «سايىن نويان شاپقان» دەگەن اتتارمەن قالعان. ەساعاسىنىڭ ۇلى بەگەن اسقان باي ادام بولعان ەكەن، ول ىزقۇتتى، يمان سىندى تۋىس باتىر ىنىلەرىن العا سالىپ ءدوربىت-ۇراڭقايلارعا ەسە بەرمەگەن ادام ەكەن. وسى جىلى قىز ۇزاتۋ تويىنا دايىندالىپ، التىنداعان ءۇي تىكتىرىپ، تەڭ- تەڭ ەتىپ جاساۋلار جاساتىپ جاتقاندا قالىڭ جاۋ تۇتقيىل كەپ تيەدى. قازاقتار قاپىلىستا قارسىلىق كورسەتسەدە دوربىتتەر مول ولجامەن قوسا 30 وتاۋ قىز-جىگىتتى ولجالاپ كەتەدى. (ابىلايدىڭ قىرعىزداردان اماناتقا اكەتكەنى سياقتى بولسا كەرەك، ويتكەنى قوبداداعى ءدوربىت حانىنىڭ شەنى اجى سۇلتاننان جوعارى، اسكەر ۇستايتىن ۇقىققا يە ەدى)(157)

«تسين ۇكىمەتى ۇراڭقاي موڭعولدارىنىڭ تالابىنا ساي ءدوربىتتىڭ وڭ قول، سول قولىنان 2000 اسكەرىن شىلىندورجىعا بەرىپ قازاقتاردى ول جەردەن قۋىپ شىعارۋ كەرەك دەپ بۇيىرادى(158)

«ىزقۇتتى تىپتىدە كوپ قازاق مالشىلارىن جيناپ 1839 جىلى كوكتەمدە قايتا كوشىپ كەلدى. بۇل رەت ولار قۋعىنشىلارعا قاتتى قارسىلىق كورسەتتى، كوش باستاپ كەلگەن ىزقۇتتى، يمان. قۋانباي موڭعول اسكەرلەرىنىڭ قولىنا ءتۇستى. وسى تۇستا جارقىنباي، وتەمىس، قۇلىبەك دەگەن ادامدار مىڭان اسا ءتۇتىندى باستاپ كەلىپ بۇلعىن وزەنىنىڭ ۇلانعۇس دەگەن جەرىنە قونىستانىپ ، قۋعا كەلگەن اسكەرلەرمەن قاقتىعىسىپ ەكى ادامدى شاۋىپ ءولتىردى، قۋعىنشىلاردى ايداپ شىعىپ قونىستانىپ قالدى»(159)

1830 جىلداردىڭ ورتاسىندا اعا سۇلتان قۇنانباي التايداعى اباق كەرەيلەرگە بارىپ قايتقان ساپارىن ەسكە العاندا:

«قىتايعا قاراعان اباق كەرەي بالاسى 15000 تۇتىننەن اسىپ، داۋلەتى شالقىپ، ەلى ءوسىپ، كەگىن جوقتار ەرى تۋىپ، داۋىن سويلەر ءبيى تۋىپ، باق قونعان ەلگە اينالعان ەكەن. ءتۇبى ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ءبىر تياناعى سولار بولار!»-دەپتى. (160)

مەديتسينا دامىماعان جاۋگەرشىلىك زاماندا حالىق سانىنڭ ءوسۋى باياۋ بولادى، 70 جىلدا 2500 تۇتىننەن 15-16 مىڭ تۇتىنگە كوبەيۋ قيىن. سوندىقتان اباق كەرەيدىڭ كوبەيۋىنە جوڭعارعا قاراستى كەرەيلەردىڭ ۇلەسى ۇلكەن بولعان دەگەن پىكىر شىندىققا جاناسادى.

ال رەسەي يمپەرياسىنا قاراپ قالعان اشامايلى كەرەيلەردىڭ سانى تۋرالى 1803 جىلى ماناداي مالىمەتتەر بار ەكەن:

«جەتىرۋ، ۋاق-كەرەيلەر ءۇش بولىك، سەگىز  مىڭ ءتۇتىن، ەسىل بويى مەن ءجايىلما كولىن ءجايلايدى. ەرتىس اڭعارىنا قىستايدى. دوسىمبەك، ءومىر، بايىمبەت دەگەن باسشى بيلەرى بار. پەتروپاۆل، ومبى سياقتى بەكنىستەرمەن ساۋدا جاسايدى.

كەرەي رۋىنىڭ ەكى اتاسى، 1000 شاڭىراق جازدا ءۇي مەن توعىزاق وزەندەرىنە كوشەدى. بەرحوۋراسك، ستەپنوي بەكىنىسى ماڭىنا قىستايدى. تۇڭعاش جانە بەكباۋۇلى بەكبولات دەگەن باستىقتارى بار، ساۋداسى سول توڭىرەكتە.(161)

كەرەي رۋىنىڭ 4 تارماعى، 4000 داي ءتۇتىن جازدا ەسىلدىڭ شىعىس جاعالاۋىن ءجايلايدى. قىستاۋلارى پەسنوگوروكوە، زۆەرينوگولوۆ بەكىنىستەرىنىڭ ماڭى مەن وباعان وزەندەرىنىڭ سىرتىنداعى دالا. بالىق بي، دايىن دەگەن ەل اعالارى بار. ەستەكۇلى ۇرىستەم سۇلتانعا قارايدى،  ترويتسككە مال اپارادى. (162) بۇل سان 10000 ءتۇتىن شاماسىندا، الايدا بۇدان 40 جىل بۇرىن 12000 ءتۇتىن بولعانى بەلگىلى، بۇدان ساناقتىڭ جان-جاقتىلى ەمەستىگىن، سونداي-اق وزگەدە سەبەپتەر بار ەكەنىن بىلۋگە بولادى.

ءتۇيىن:

ورتا ءجۇز كەرەي رۋلارىنىڭ شىعىسقا جانە سولتۇستىككە كوشۋى- قازاق حاندىعىنىڭ سوڭعى ورلەۋ داۋىرىندەگى تەريتوريالىق كەڭەيۋدىڭ ناتيجەسى. ەشقاندايدا رۋلىق قاقتىعىستاردىڭ سالدارى ەمەس. وسى قاتاردا شىعىسقا كەرەي عانا ەمەس نايماندار، البان-سۋانندار مەن ءبىراز ۋاقتاردىدا جاتقىزۋعا بولادى. ەگەر ىرگەلى رۋ كىشى رۋدى كوشىرگەن بولسا سول كەزدەگى ەڭ ىرگەلى رۋدىڭ ءبىرى نايمانداردىڭ كوشىن نەمەن تۇسىندىرۋگە بولادى؟  ابىلاي حان باس بولعان 1751-1781 جىلدار قازاق ورداسىنىڭ سوڭعى ورلەۋ ءداۋىرى! ونى 1381-1395 جىلدارداعى التىن وردا حانى توقتامىستىڭ زامانىمەن ۇقساتۋعا بولادى. قازاقتاردىڭ ىرگە كەڭەيتۋى ءتورت باعىتتا بىردەي ءجۇرىلدى، سولتۇستىكپەن باتىستا سول كەزدەرى رەسەي ءوز جەرى ساناپ بەكىنىس سالىپ ۇلگەرگەن جەرلەرگە باردى. جوڭعار حاندىعىنىڭ جويىلۋى ەجەلگى جەرلەردى قايتا يەلەپ الۋعا ۇلكەن وراي تۋدىردى، تسين مەن بولعان سوعىستاعى جەڭىستەن سوڭ تىپتىدە سەنىممەن العا ىلگەرىلەگەن. كەيىنگى جەردە قازاق حاندىعىنا باسەكەلەس بولا الاتىن ەلدەر قالمادى، سوندىقتان قىرعىز، تۇركىمەن، وزبەك، باشقۇرتتى جاسقاپ تاۋەكەل حان كەزىندەگى تەريتورياعا قايتا يە بولدى. ال قازاقتاردىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋى 1930 جىلدارعا دەيىن جالعاستى، ۇيتكەنى جوڭعار جويىلعاننان كەيىن حالىق سانى قاۋرىت وسە باستاپ 1917 جىلى 5,5 ميلليونعا جەتكەن ەدى.

 ادەبيەتتەر:

1. https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=442898&remap=gb#%E6%B0%8F%E6%97%8F%E8%92%99%E5%8F%A4%E4%B8%83%E5%8D%81%E4%BA%8C%E7%A7%8D
2. شاراف اد-دين ءالي يازيد. زافارناما.199-بەت. عىلىم باسپاسى. نۇرسۇلتان. 2021
3. مۇحاممەد حايدار دۋلاتي. تاريحي راشيدي. 74- بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 2015
4. مۇحاممەد حايدار دۋلاتي. تاريحي راشيدي. 105 بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 2015
5. مۇحاممەد حايدار دۋلاتي. تاريحي راشيدي. 113 بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 2015
6. قۇربانعالي. تاۋاريح حامسا. 58- بەت. الماتى . قازاقستان باسپاسى. 1992
7. ميللەر گ. ف. گلاۆا پەرۆايا. سوبىتيا درەۆنەيشيح ۆرەميون دو رۋسسكوگو ۆلادىچەستۆا // يستوريا سيبيري — م.-ل.: ان سسسر، 1937. — ت. 1. — س. 189–194.
8. https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BD_%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3
9. تاريح ادامزات اقىل-ويىنىڭ قازىناسى. 5- توم. 480-482 بەتتەر. استانا : فوليانت ، 2005. – رەسەي تاريحىنىڭ فيلوسوفياسى
10. حويت س. ك. كەرەيتى ۆ ەتنوگەنەزە نارودوۆ ەۆرازي: يستوريوگرافيا پروبلەمى. ەليستا، 2008. 82 س. داتا وبراششەنيا: 3 فەۆراليا 2018. ارحيۆيروۆانو 28 فەۆراليا 2020 گودا.
11. وچير ا. مونگولسكيە ەتنونيمى: ۆوپروسى پرويسحوجدەنيا ي ەتنيچەسكوگو سوستاۆا مونگولسكيح نارودوۆ / د.ي.ن. ە. پ. باكاەۆا، د.ي.ن. ك. ۆ. ورلوۆا. — ەليستا: كيگي ران، 2016. — 286 س. — ISBN 978-5-903833-93-1.
12. تەميرگاليەۆ ر. تامگا. يستوريا كازاحسكيح پلەميون.. — الماتى: Meloman Publishing, 2023. 626
13. يكري_3, 2005, p. 302.
14. گابجاليلوۆ، 2011, p. 182—185.
15. تەميرگاليەۆ ر. تامگا. يستوريا كازاحسكيح پلەميون.. — الماتى: Meloman Publishing, 2023. 626-630
16. گابجاليلوۆ، 2011, p. 192—201.
17. تامگا، 2023, p. 631.
18. گابجاليلوۆ، 2011, p. 219.
19.    شىڭجاڭ تاريحى ماتەريالدارى. 13- توم. 6-7 بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. 1984. ءۇرىمجى
20. اقىت شىعارمالارى. 376- بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1994
21. بابالار ءسوزى . 87- توم. تاريحي اڭىزدار. 86 بەت. فوليانت باسپاسى. 2012
22. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 133 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
23. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 211بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
24. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 180 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
25. اباق كەرەي. قادىس ءجانابىلۇلى، قوڭىرقان جۋسانبايۇلى. 32-33 بەتتەر. ىلە حالىق باسپاسى. كۇيتۇن. 2008
26. اسقار تاتاناي.تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس. 51 بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1989
27. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 215 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
28. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 227 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
29. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 237-238 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
30. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 242 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
31. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 416 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
32. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم.  437-441 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
33. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم.  445 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
34. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم.  446 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
35. 李文彬，伊犁固尔扎庙的兴衰，佛缘网站，2011-12-7. [2014-05-05].
36. تسين اۋلەتى ساراي جىلنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر. 4 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. كۇيتۇن. 2009
37. تسين اۋلەتى ساراي جىلنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر.5 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. كۇيتۇن. 2009
38. تسين اۋلەتى ساراي جىلنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر. 450 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. كۇيتۇن. 2009
39. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 454 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
40. تسين اۋلەتى ساراي جىلنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر. 8 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. كۇيتۇن. 2009
41. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 457 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
42. قالماق تاريحى. جوڭعاردى تىنىشتاندىرۋدىڭ جالپى جوباسى. 57 بەت
43. ۆەي يۋاننىڭ «قاسيەتتى سوعىستار تۋرالى جازبالارى»، 4-توم
44. تسين اۋلەتى ساراي جىلنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر. 30-31 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. كۇيتۇن. 2009
45. تسين اۋلەتى ساراي جىلنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر.15 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. كۇيتۇن. 2009
46. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 480-481 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
47. تسين اۋلەتى ساراي جىلنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر. 20 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. كۇيتۇن. 2009
48. تسين اۋلەتى ساراي جىلنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر. 18-19 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. كۇيتۇن. 2009
49. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 487 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
50. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 488 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
51. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم.  488 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
52. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 477 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
53. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 115- بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
54. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 120- بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
55. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 128-129 بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
56. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 130- بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
57. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 143- بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
58. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 143- بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
59. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 146 بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
60. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 148- بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
61. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 164-165 بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
62. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 175-176 بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
63. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 185- بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
64. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 185- بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
65. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 187- بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
66. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 504 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
67. اباق كەرەي. 38 بەت. قادىس ءجانابىلۇلى. قوڭىرقان جۋسانبايۇلى. ىلە حالىق باسپاسى. كۇيتۇن. 2008
68. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 505 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
69. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 509 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
70. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 513 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
71. تسين اۋلەتى ساراي جىلنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر. 36 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. كۇيتۇن. 2009
72. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 518 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
73. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 520 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
74. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 529 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
75. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 533 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
76. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 534 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
77. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 550 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
78. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 550 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
79. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 563 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
80. قازاقتىڭ حانى ابىلاي (قۇجاتتار جيناعى). 1- توم. 564 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
81. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم. 16 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
82. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 225- بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
83. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 221-222 بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
84. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم. 77 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
85. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم. 78 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
86. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم. 91-92 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
87. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم. 92 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
88. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم. 93 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
89. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم. 141 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
90. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم. 148-149 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
91. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم. 154-155 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
92. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 256- بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
93. اسقار تاتاناي. تاريحي دەرەك، كەلەلى كەلەس. 41 بەت . شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1989
94. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم. 191-192 بەتتەر بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
95. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 314- بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
96. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 319- بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
97. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم. 205 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
98. دۇيسەنالى ءابىلاشىم. جۇڭگو ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاقشا قۇجاتتار. 107- بەت. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 2016
99. شوقان ءۋاليحانوۆ شىعارمالارى. 1- توم. 224-226 بەتتەر. الماتى : تولاعاي گرۋپپ ، 2010. – مادەني مۇرا.
100. اقىت شىعارمالارى. 1- توم. 643-645. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1994
101. اقىت شىعارمالارى. 1- توم. 651. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1994
102. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم. 230 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
103. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 326- بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
104. تسين اۋلەتى ساراي جىلنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر. 88 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. كۇيتۇن. 2009
105. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 367- بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
106. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 383 -384 بەتتەر).
107. الداسپان. مۇحتار ماعاۋين. 96 بەت. اتا مۇرا. الماتى. 2006
108. قوجابەرگەن باتىر. باقىت ەجەنقانۇلى. 418- بەت. ارىس باسپاسى. الماتى. 2017
109. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 71 بەت. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
110. تسين ساراي جىلنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر. 92 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. كۇيتۇن. 2009
111. قۇربانعالي حاليدي. تاۋاريح حامسا. 105 بەت. قازاقستان. الماتى. 1992
112. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم. 239 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
113. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم. 245 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
114. قازاق شەجىرەلەرى. 1- توم. ىلە حالىق باسپاسى. 451 بەت
115. اقىت شىعارمالارى. 1- توم. 379-380 بەتتەر. 1994. ءۇرىمجى
116. تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس. اسقار تاتانايۇلى. 46-50 بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1989
117. تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس. اسقار تاتانايۇلى. 46-50 بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1989
118. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم. 274 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
119. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم. 361 بەت. الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
120. دۇيسەنالى ءابىلاشىم. جۇڭگو ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاقشا قۇجاتتار. 118- بەت. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 2016
121. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم . الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
122. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم . 304 بەت.  الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
123. تسين اۋلەتى ساراي جىلنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر. 101 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. كۇيتۇن. 2009
124. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم . 354 بەت.  الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
125. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم . 305 بەت.  الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
126. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم . 309 بەت.  الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
127. دۇيسەنالى ءابىلاشىم. جۇڭگو ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاقشا قۇجاتتار. 132- بەت. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 2016
128. دۇيسەنالى ءابىلاشىم. جۇڭگو ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاقشا قۇجاتتار. 144- بەت. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 2016
129. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم . 377 بەت.  الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
130. اقىت شىعارمالارى. 1- توم. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1994
131. اباق كەرەي. قادىس ءجانابىلۇلى. قوڭىرقان جۋسانبايۇلى. 44-45 بەتتەر. ىلە حالىق باسپاسى. كۇيتۇن. 2008
132. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم . 383 بەت.  الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
133. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم . 394 بەت.  الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
134. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم . 395 بەت.  الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
135. تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس. اسقار تاتانايۇلى.  83-84 بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1989
136. تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس. اسقار تاتانايۇلى. 83 بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1989
137. بابالار ءسوزى. 27- توم. تاريحي جىرلار. 133 بەت. فوليانت باسپاسى. 2012
138. قازاق شەجىرەلەرى. 1- توم. 457 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. كۇيتۇن
139. تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس. اسقار تاتانايۇلى. 84-85 بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1989
140. اباق كەرەي. قادىس ءجانابىلۇلى. قوڭىرقان جۋسانبايۇلى. 46. بەتتەر. ىلە حالىق باسپاسى. كۇيتۇن. 2008
141. دۇيسەنالى ءابىلاشىمۇلى. جۇڭگو ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاقشا قۇجاتتار. 68 بەت. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 2016
142. بابالار ءسوزى. تاريحي جىرلار. 27- توم. 138 بەت
143. شىڭجاڭنىڭ جەرگىلىكتى تاريحى. 364- بەت. شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتى باسپاسى. ءۇرىمجى. 1997
144. 嘉庆重修《大清一统志》
145. 《乌里雅苏台志略》，《中国方志丛书》塞北地方第三十九号，成文出版社1968年影印抄本
146. شىڭجاڭنىڭ جەرگىلىكتى تاريحى. 356-363 بەتتەر. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1991
147. شىڭجاڭنىڭ جەرگىلىكتى تاريحى. 374 بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1991
148. 《清史稿》 ，中华书局点校本
149. دۇيسەنالى ءابىلاشىم. جۇڭگو ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاقشا قۇجاتتار. 183 بەت. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 2016
150. دۇيسەنالى ءابىلاشىم. جۇڭگو ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاقشا قۇجاتتار. 212 بەت. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 2016
151. قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرى. 1-توم. 314-316 بەتتەر. الماتى : دايك-پرەسس ، 2005.
152. دۇيسەنالى ءابىلاشىم. جۇڭگو ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاقشا قۇجاتتار. 214 بەت. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 2016
153. اسقار تاتاناي. تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس. 30 بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. 1996. ءۇرىمجى
154. قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرى. 240- بەت. 1-توم. الماتى. دايك-پرەسس. 2005
155. بابالار ءسوزى. 61 توم. تاريحي جىرلار. 239 بەت. فوليانت. استانا
156. قازاق تاريحىنان زەرتتەۋلەر. ءنابيجان مقحامەتحانۇلى. 169 بەت
157. اسقار تاتاناي. تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس. 89-91 بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. 1996. ءۇرىمجى
158. ءنابيجان مۇحامەتحان. قازاق تاريحىنان زەرتتەۋلەر. 170 بەت
159. ءنابيجان مۇحامەتحان. قازاق تاريحىنان زەرتتەۋلەر. 170-171 بەت
160. اسقار تاتاناي. تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس. 98 بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. 1996. ءۇرىمجى
161. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم . 418 بەت.  الماتى : ەل-شەجىرە، 2011
162. قازاقتىڭ حانى ابىلاي. (قۇجاتتار جيناعى). 2- توم . 419 بەت.  الماتى : ەل-شەجىرە، 2011

ەرزات كارىباي

Abai.kz