قازاق رۋحانياتىنىڭ سوڭعى شيرەك عاسىرداعى تاريحىندا تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ەسىمى – زاماناۋي ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىم مەن كونە ءداستۇرلى تانىمنىڭ التىن كوپىرى ىسپەتتەس. ول تەك جازۋشى نەمەسە كۇيشى ەمەس، ول – قازاق وركەنيەتىنىڭ تەرەڭ قاباتتارىن اشىپ، ونى الەمدىك كونتەكستە سارالاعان ءىرى ويشىل-كۋلتۋرولوگ.
از-كەم شەگىنىس
تالاسبەك اعا مەنىڭ  ءومىر بويى قارا جۇمىستىڭ قارا نارى - مونتەر بولعان سەرىكبول ناعاشىمنىڭ جان دوسى ەدى. سوزگە جوق ناعاشىم تالاسبەك دوسىن ءومىر بويى قاشان كوزى جۇمىلعانشا اۋزىنان تاستاماي ءوتتى. ەكەۋى قاشان ومىردەن وتكەنشە ءبىر-بىرىمەن ارالاسىپ، اسا قاتتى سىيلاسىپ ءوتتى. ءبىر كۇنى ۇيىنە شاقىرىپ الىپ، قولىما وزىنە تالاس اعا قولتاڭباسىمەن بەرگەن «ءتالتۇس» كىتابىن ۇستاتىپ، "كىم-كورىنگەندى جازعانشا مەنىڭ دوسىمنىڭ مىنا كىتابىنا ماقالا جاز" دەپ ءوتىندى. ناتيجەسىندە تالاس اعا تۋرالى «ايعىزدىڭ اششى اقيقاتى» ماقالام ومىرگە كەلگەن ەدى.
كۇي ونەرى: جادتىڭ قايتا جاڭعىرۋى
تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ باستاپقى ءارى ولشەۋسىز ۇلەسى – كۇيشىلىك مەكتەبى. تاتتىمبەت باستاعان ارقانىڭ شەرتپە كۇي ءداستۇرىن بايجىگىت مەكتەبىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ، ول ۇمىتىلۋعا شاق قالعان ونداعان كۇيلەردى ارحيۆتەر مەن ەسكى قولجازبالاردان ەمەس، تىكەلەي «قۇيماقۇلاق» جادى ارقىلى ءتىرىلتتى.
اقسەلەۋ سەيدىمبەك «كۇي قاعانى» دەپ باعالاعان تالاسبەك، بايجىگىتتىڭ جوعالعان كۇيلەرىن حالىققا قايتاردى.
ول كۇيدى جاي عانا اۋەن ەمەس، «دىبىسقا اينالعان فيلوسوفيا» رەتىندە قاراستىردى. ونىڭ ورىنداۋىنداعى كۇيلەر – قازاقتىڭ مەتافيزيكالىق بولمىسىن پاش ەتەتىن كونتسەپتۋالدى دۇنيەلەر.
ادەبيەت: تاريحتىڭ كوركەمدىك رەكونسترۋكتسياسى
جازۋشىنىڭ «ءتالتۇس» رومانى مەن پوۆەستەرى قازاق پروزاسىنا جاڭا دەم بەردى. ول – قازاق ءومىرىن ەكزوتيكا رەتىندە ەمەس، تەرەڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيدە بەينەلەگەن قالامگەر.
«ءتالتۇس» رومانى: بۇل شىعارما – كۇيشىلىك ونەردىڭ پسيحولوگيالىق جانە ميفولوگيالىق انتولوگياسى. مۇندا قازاق قوعامىنىڭ وزگەرۋى، ءداستۇر مەن مودەرنيزمنىڭ قاقتىعىسى بارىنشا شىنايى بەينەلەنگەن.
دراماتۋرگيا مەن كينو: «قۇنانباي» ءفيلمىنىڭ ستسەناريى ارقىلى ول ءحىح عاسىرداعى قازاق دالاسىنىڭ زاڭدىق، ەتيكالىق جانە الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن (تورەلەر مەن بيلەر ينستيتۋتى) جاڭا قىرىنان كورسەتتى.
مادەنيەتتانۋ جانە ەستەتيكا: وركەنيەتتىك تالداۋ
اسەمقۇلوۆتىڭ زەرتتەۋشىلىك قىرى ونىڭ «قازاق كانونى» ىسپەتتەس ەسسەلەرىنەن كورىنەدى. ول قازاق مادەنيەتىن الەمدىك فيلوسوفيالىق اعىمدارمەن (نيتسشە، حايدەگگەر، شپەنگلەر) سالىستىرا وتىرىپ زەرتتەدى.
ءاليا بوپەجانوۆا تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ شىعارماشىلىعى مەن ينتەللەكتۋالدىق مۇراسىن كوپ جىلدار بويى زەرتتەپ، ونىڭ قازاق مادەنيەتتانۋ عىلىمىنا قوسقان ۇلەسىنە جوعارى باعا بەرگەن اۆتورلاردىڭ ءبىرى. ول ءوز ماقالالارى مەن ەسسەلەرىندە تالاسبەكتىڭ كوشپەندىلەر وركەنيەتىن ەۋروپالىق كلاسسيكالىق فيلوسوفيالىق مەكتەپتەرمەن (ماسەلەن، ەكزيستەنتسياليزم نەمەسە گەرمەنەۆتيكا) تەڭ دارەجەدە تالداي الاتىن بىرەگەيلىگىن: «تالاسبەك اسەمقۇلوۆ قازاق مادەنيەتىن تار شەڭبەردەن شىعارىپ، ونى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار دەڭگەيىنە كوتەردى. ونىڭ تانىمىندا كوشپەندىلەر مادەنيەتى – اگرەسسيۆتى ەمەس، تەرەڭ گارمونياعا نەگىزدەلگەن وركەنيەت.»،-دەپ، ءجيى اتاپ وتەتىن.
نەلىكتەن بۇل پىكىر ماڭىزدى؟
اسەمقۇلوۆ قازاق مادەنيەتىن جاي عانا «ەتنوگرافيالىق جادىگەر» رەتىندە ەمەس، الەمدىك دەڭگەيدەگى ينتەللەكتۋالدىق جۇيە رەتىندە دالەلدەدى.
گارمونيا كونتسەپتسياسى: ول كوشپەندىلەردى «جاۋلاۋشى» وبرازىنان ارىلتىپ، ولاردىڭ تابيعاتپەن، عارىشپەن جانە دىبىسپەن (كۇيمەن) ۇيلەسىمدە ءومىر سۇرگەن جوعارى ەتيكالىق قوعام بولعانىن نەگىزدەدى.
ەۋروپالىق تانىممەن شەندەستىرۋ: تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە قازاق دۇنيەتانىمى كانتتىڭ، گەگەلدىڭ نەمەسە حايدەگگەردىڭ ويلارىمەن استارلاسىپ جاتادى، بۇل ءاليا بوپەجانوۆا ايتقان «جالپىادامزاتتىق دەڭگەيگە» كوتەرىلۋدىڭ ايقىن كورىنىسى.
بۇل دايەكسوز كوبىنە تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ ەستەلىك كەشتەرىندە، ول تۋرالى جازىلعان زەرتتەۋ كىتاپتارىنىڭ العىسوزدەرىندە نەمەسە «ءتالتۇس» رومانىنا جازىلعان رەتسەنزيالاردا ءجيى قولدانىلادى.
عىلىمي-ساراپتامالىق قورىتىندى
تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ قازاق وركەنيەتىنە قوسقان ۇلەسىن مىناداي ءۇش ۆەكتورمەن ايقىنداۋعا بولادى:
مۋزىكاتانۋ باعىتى: نەگىزگى ناتيجەسى بايجىگىت مەكتەبىنىڭ جاڭعىرۋى، «كۇي-شەجىرە» كونتسەپتسياسىنىڭ قالىپتاسۋى.
ادەبيەتتانۋ باعىتى:نەگىزگى ناتيجەسى كوركەم پروزاداعى ميفولوگيالىق جانە مۋزىكالىق رەاليزمنىڭ سينتەزى.
مادەنيەتتانۋ باعىتى: نەگىزگى ناتيجەسى قازاق بولمىسىن «تاڭىرشىلدىكتەن» يسلامعا دەيىنگى جانە كەيىنگى تۇتاس جۇيە رەتىندە زەردەلەۋ.
ءسوز مايەگى:
تالاسبەك اسەمقۇلوۆ – ۇلتتىق كودتى اشۋشى (decoder). ول قالدىرعان مۇرا قازاق قوعامىنىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋىنا، تاريحي جادىنىڭ ساۋىعۋىنا قىزمەت ەتەتىن ينتەللەكتۋالدىق قازىنا. ونىڭ ەڭبەكتەرى بولاشاق قازاق گۋمانيتارلىق عىلىمىنىڭ ىرگەتاسى بولىپ قالا بەرمەك.

Abai.kz