توقاەۆ تاريحتىڭ تاعى ءبىر جاڭا بەتىن اشتى...
استانا تورىندە «التىن وردا – دالا وركەنيەتىنىڭ ۇلگىسى: تاريح، ارحەولوگيا، مادەنيەت، بىرەگەيلىك» اتتى حالىقارالىق ءسيمپوزيۋمىنىڭ ءوتۋى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان اسا ءىرى تاريحي وقيعا بولدى!
اتالعان سيمپوزيۋمدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيددەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ قاسقايىپ تۇرىپ: «ءبىز– مەملەكەت ىسىندە «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن تۋ ەتكەن التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرىمىز!»، - دەدى.
قاسىم-جومارت كەمەلۇلى بۇل ءسوزدى ءوزىنىڭ كەزەكتى جينالىستارىنىڭ نەمەسە ءداستۇرلى جولداۋلارىنىڭ بىرىندە ايتقان جوق.
قاسىم-جومارت كەمەلۇلى بۇل ءسوزدى، ءوزى ايتقانداي، گەوساياسي احۋال قۇبىلىپ تۇرعان بۇگىنگىدەي زاماندا سوعىستاردىڭ قاسىرەتتى حرونولوگياسىنا بايلانىپ قالماي، الەمدەگى ەڭ بەدەلدى ۇيىم – يۋنەسكو-نىڭ بۇرىنعى باس ديرەكتورى ودرە ازۋلە حانىم جانە يۋنەسكو-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى وكىلى، بۇكىلالەمدىك مۇرالار ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەلۋندۋ اسسومو لازار مىرزا باستاعان الەمدىك دەڭگەيدەگى دەلەگاتتار قاتىسىپ وتىرعان حالىقارالىق سيمپوزيۋمدا ايتتى!
ارينە، «ءبىز – مەملەكەت ىسىندە التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرىمىز!»،-دەگەن ءسوز وسىعان دەيىن تام-تۇمداپ ايتىلىپ كەلگەنى راس.
بىراق، ءدال مىناداي ارنايى حالىقارالىق سيمپوزيۋم وتكىزىپ، الەمدىك دەڭگەيدەگى بەدەلدى ۇيىم باسشىلارى مەن عالىمداردىڭ الدىندا شەگەلەپ تۇرىپ ايتىلعان ەمەس!
سونداي-اق، «التىن وردا كوشپەندىلەر ءومىرىن، قالاداعى قولونەر مادەنيەتى مەن ساۋدا جولدارىن ءوزارا تىعىز بايلانىستا دامىتۋ ارقىلى تۇراقتى اقشا جانە سالىق جۇيەسى بار، ەكونوميكاسى دامىعان ەل رەتىندە قالىپتاستى»،-دەگەن سوزدە وسى حالىقارالىق سيمپوزيۋمدا اشىق ايتىلىپ وتىر...
قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ بۇل سوزدەرىن مەن ناعىز ەرلىك دەپ باعالايمىن!
ءيا، ءبىز 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىن قابىلداپ، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى.
ءسويتىپ، ءبىر تاۋەلسىز مەمەلەكەت بولدىق.
اللا بۇيىرسا، بيىل سول تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 35 جىلدىعىن ماقتانىشپەن اتاپ وتەمىز...
ءبىر قىزىعى، بۇگىن مەن قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ «التىن وردا – دالا وركەنيەتىنىڭ ۇلگىسى: تاريح، ارحەولوگيا، مادەنيەت، بىرەگەيلىك» اتتى حالىقارالىق سيمپوزيۋمدا جاساعان بايانداماسىن، اسىرەسە، ونداعى «التىن وردا كوشپەندىلەر ءومىرىن، قالاداعى قولونەر مادەنيەتى مەن ساۋدا جولدارىن ءوزارا تىعىز بايلانىستا دامىتۋ ارقىلى تۇراقتى اقشا جانە سالىق جۇيەسى بار، ەكونوميكاسى دامىعان ەل رەتىندە قالىپتاستى...»،-دەگەن ءسوزىن وقىپ وتىرىپ، «ءيا، ءبىز جاڭا كونستيتۋتسيامىزدىڭ ماڭدايىنا جازىلعانداي مىڭداعان جىلدارعا سوزىلاتىن تاريحى بار «التىن وردا» دەگەن اۋەلدەن تاۋەلسىز مەملەكەتپىز، 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا ءبىز تاۋەلسىزدىك العان جوقپىز، ءبىز تەك سول «التىن وردا» داۋىرىنەن جالعاسقان بايىرعى تاۋەلسىزدىگىمىزدى قالپىنا كەلتىرگەن ەكەنبى-اۋ...» دەگەن ويعا قالدىم.
«اتتەڭ، سالىق زيمانوۆ باستاعان كەمەڭگەر اعالارىمىز تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتى يلاندىرىپ، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى» دەپ قابىلداعاندا، قانداي كەرەمەت بولار ەدى...»، - دەپ تە ويلادىم مەن.
بىراق، 1991 جىلى سول «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىن قابىلداۋ قارساڭىندا مۇنداي پىكىردىڭ بولماۋى مۇمكىن ەمەس، بولدى دەپ ويلايمىن.
ويتكەنى، بىزبەن تاعدىرلاس، بىراق كەڭەس وداعىنىڭ شەكپەنىن بىزدەن ەكى اي بۇرىن سىتىلىپ شىققان ازەربايجاندار ءبىز قۇساپ «مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭ قابىلداپ، تاۋەلسىزدىك جاريالاعان جوق. ولاردىڭ تاۋەلسىزدىك تۋرالى نەگىزگى قۇجاتى «ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق اكت دەپ اتالادى.
وكىنىشكە وراي، سول كەزدەگى قازاقستاندا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ تىم ازدىعى – ەلۋ پايىزعا جەتپەيتىندىگى; وتارلىق سانا مەن قۇلدىق سانانىڭ قازاقتىڭ ەتىنەن ءوتىپ، سۇيەگىنە جەتىپ كەتكەندەردىڭ مولدىعى تاۋەلسىزدىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە ەمەس، تاۋەلسىزدىك جاريالاۋعا ءماجبۇر ەتتى.
ونىڭ ءوزى ماناعى سالىق زيمانوۆ باستاعان ساناۋلى زاڭعار تۇلعالار مەن سانا-سەزىمى تاۋەلسىز ءبىر شوعىر قاۋىمنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسقانىن ايتا كەتكەن دۇرىس شىعار.
قالاي دەسەك تە، قازاقستان تاەلسىز مەملەكەتكە اينالدى.
«ەشتەن كەش جاقسى» دەمەكشى، وتىز بەس جىل دەگەندە ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اۋزىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرى ەكەنى بۇكىل الەمنىڭ الدىندا اشىق ايتىلدى.
تاعى قايتالاپ ايتام، بۇل – ناعىز ەرلىك!
سونىمەن قاتار، ءبىز وتىز بەس جىل بويى ءوزىمىزدىڭ التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرى ەكەنىمىزدى اشىق ايتا الماي كەلگەنىمىزدىڭ سەبىن دە اشىق ايتىپ، مويىنداي ءبىلۋىمىز كەرەك!
ەڭ باستى سەبەپتىڭ ءبىرى – مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت ۇلەسىنىڭ ازدىعى ەدى، ونى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ جولعا قويعان كوشى-قون ساياساتىنىڭ ارقاسىندا اتاجۇرتىنا ورالعان ەكى ميلليونعا جۋىق قانداستارىمىز بىردەن تولىقتىرىپ جىبەردى;
ەكىنشى سەبەپ، ارينە، حالىقتىڭ، اسىرەسە، بيلىك تۇتقاسىن ۇستاعانداردىڭ باسىم بولىگىنىڭ وتارلىق سانادان قۇلانتازا ايىعا الماي كەلۋى;
«ءۇشىنشى سەبەپ» دەپ، بىرەۋلەر الەمدە بولىپ جاتقان «گەوساياسي جاعدايىدى» العا تارتۋى مۇمكىن.
ءوز باسىم وعان مۇلدە سەنبەيمىن!
بيلىك باسىنداعى «گەوساياسي جاعداي»،-دەپ جۇرگەندەردىڭ ماقساتى بەلگىلى. ول – جۇرتتى قورقىتىپ، وزدەرىنە ءتيىمدى جۇيەنى جان سالىپ قورعاپ قالۋ!
ءبىز وتارلىق سانانى ايتىپ، سوناۋ توقسان ءبىرىنشى جىلعا «وكپەلەپ» وتىرمىز.
بۇل ەندى پەندەشىلىك.
بىراق، سول وتارلىق سانا، جاسىراتىن تۇگى جوق، ءالى گۇلدەپ تۇر.
قاراپايىم حالىقتى بىلاي قويعاندا، ءبىزدىڭ بيلىك باسىنداعىلاردىڭ باسىم بولىگى وتارلىق، قۇلدىق سانامەن ءجۇر. ايىعاتىن ءتۇرى كورىنبەيدى.
سونىڭ ءبىر دالەلى – «شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراقتى تۇرۋعا رۇقسات بەرۋ» جانە «قانداس مارتەبەسىن بەرۋ نەمەسە ۇزارتۋ» مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرى بويىنشا پيلوتتىق جوبانى ىسكە قوسۋ جانە ىسكە اسىرۋ تۋرالى ۇكىمەت قابىلداعان بىرلەسكەن بۇيرىق!
داۋ جوق، «پيلوتتىق جوبا» – وتارلىق سانانىڭ جەمىسى!!
سەنبەسەڭىز، قاراڭىز:
– ورىس ءتىلىن بىلمەيتىن قازاقستاندىقتاردىڭ دەنى – باسقا مەملەكەتتەردەن قونىس اۋدارعاندار، ياعني قانداستار. بۇل ولاردىڭ زاماناۋي قازاقستاندىق قوعامعا تەز سىڭىسۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى، بۇل ەل بيلىگى ءۇشىن ايتارلىقتاي پروبلەمالار تۋعىزادى...
بۇل - رەسەيدىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى الەكسەي بوروداۆكيننىڭ وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن ءوز ەلىندەگى «نەزاۆيسيمايا گازەتاعا» بەرگەن سۇحباتىندا ايتقان ءسوزى.
– ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – قازاقستانعا زاڭدى سىيلايتىن، مادەنيەتىمىزدى قۇرمەتتەيتىن ادامداردىڭ كەلۋى. 2026 جىلعى قاڭتاردان باستاپ جاڭا ءتارتىپ ەنگىزىلەدى. شەتەل ازاماتتارى، سونىڭ ىشىندە ەتنيكالىق قازاقتار، الدىن الا ىرىكتەۋدەن وتەدى. وعان مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ تەستى، تسيفرلىق ساۋالناما، ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ تەكسەرۋلەرى جانە اڭگىمەلەسۋ كىرەدى...
بۇل – اتالعان «پيلوتتىق جوبانى» جولعا قوياردا ۇكىمەت مۇشەسىنىڭ ايتقان ءسوزى.
ماعان وسى ەكى ءسوز ۇدەسىپ جاتقانداي سەزىلەدى.
ايدا عالىمقىزى جىل باسىندا تانىستىرىپ، اقپان ايىنىڭ 14-نەن بەرى قاتار اتقارىلىپ جاتقان «پيلوتتىق جوبانىڭ» تالابى كەشەگى وتارشىل كەڭەس وداعىنىڭ بۇگىنگى مۇراگەرى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرى بولعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى الەكسەي بوروداۆكيننىڭ جوعارىداعى سوزىنە باپ كەلىپ تۇر!
شەتتەن كەلگەن ەتنيكالىق قازاقتار، ۇكىمەت مۇشەسى ايتقانداي، «دەموگرافيالىق كورسەتكىش»، «ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيى»، «ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيى»، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا وقۋ جانە/نەمەسە جۇمىس تاجىريبەسى»، «باسقا ەلدەردە وقۋ جانە/نەمەسە جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى»، «كاسىبي قۇزىرەتتىلىكتەردىڭ بەيىمدەلۋ كورسەتكىشتەرى»، «قوسىمشا كورسەتكىشتەر مەن شارتتار»... دەگەن سەكىلدى الدىن الا قاتاڭ ىرىكتەۋلەردەن وتۋدە!
ەڭ سوراقىسى – بۇل «پيلوتتىق جوبانىڭ» نورمالارى كونۆەنتسياعا دا، كونستيتۋتسياعا دا، قولدانىستاعى زاڭدارعا دا قايشى.
«پيلوتتىق جوبا» قابىلداناردا، «ۇكىمەتتىڭ قاۋلىلارى جانە پرەمەر-ءمينيستردىڭ وكىمدەرى كونستيتۋتسياعا، زاڭ اكتىلەرىنە، رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ جارلىقتارى مەن وكىمدەرىنە قايشى كەلمەۋگە ءتيىس»،-دەگەن كونستيتۋتسيانىڭ تالابى مۇلدە ساقتالماعان...
سوعان قاراماستان، اتالعان جوبا قولدانىسقا ەنىپ، قاتاڭ اتقارىلۋدا.
سونىڭ كەسىرىنەن، قانداستارىمىزدىڭ قۇجاتتانۋى قاتتى قيىنداپ كەتتى. ءتىپتى، قۇجاتتانا الماي قالدى دەسە دە بولادى.
ءسويتىپ، كەشەگى التىن وردا مەن ونىڭ تىكەلەي مۇراگەرى بولعان بۇگىنگى قازاقستاندى قۇراۋشى ۇلتتىڭ شەكارا سىرتىندا قالعان بولىگى ءوزىنىڭ تاريحي اتاجۇرتىنان شەتتەتىلىپ، سەرگەلدەڭ كۇيگە تۇسۋدە!
ءبىر حالىقتى ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنەن زورلىقپەن بەزدىرۋ، ءبىر ۇلتتى ەكى ەلدە ەكىگە ءبولىپ باسقارۋ – وتارشىلدارعا ءتان مىنەز.
ارينە، بۇكىل الەمنىڭ الدىندا «ءبىز – مەملەكەت ىسىندە «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن تۋ ەتكەن التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرىمىز!»،-دەپ وتىرعان قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ قانداستارىن ءوز وتانىنان شەتتەتەدى دەگەنگە ەسى دۇرىس ادام سەنە مە؟!
بۇل – پرەزيدەنتتىڭ انالاسى مەن ۇكىمەتتە وتىرعان ءالى سول ورتارلىق سانامەن جۇرگەن، دۇنيەگە وتارلىق سانامەن قارايتىن بايقۇستاردىڭ جاساپ وتىرعان تىرلىگى!
ساناسى ساۋ ادام بۇلاي ىستەمەيدى...
تاۋبە، قۇداي قازاقتىڭ ماڭدايىنا «قاسىم-جومارت توقاەۆ» دەگەن پاراساتتى ۇلدى بەرگەن ەكەن، سول قاسەكەڭ بۇگىن بۇكىل الەمنىڭ الدىندا قازاقستاننىڭ التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرى ەكەنىن قاسقايىپ تۇرىپ ايتىپ، كەشەگى وتارشىل جۇيەنىڭ مۇراگەرىن ەسىنەن تاندىردى.
ءسويتىپ، قاسىم-جومارت توقاەۆ تاريحتىڭ تاعى ءبىر جاڭا بەتىن اشتى...
ءدال وسى تاريحي ساتتەن باستاپ وتارلىق سانانىڭ دا كۇلى كوككە ۇشتى دەگەن ءسوز!
ەندى ادىلەت تۋىن تىككەن، رۋح ويانعان ەلى باردا، شەتتەگى قازاق ەشقاشان دالادا قالمايدى!
ءبىز - التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرىمىز!
اتاڭا نالەت، وتارلىق سانا!!
سەنەن دە قۇتىلاتىن كۇن كەلدى-اۋ!!!
اۋىت مۇقيبەك
Abai.kz
