ءححى عاسىردىڭ ءۇشىنشى ونجىلدىعىندا الەم بۇرىن-سوڭدى بولماعان گەوساياسي وزگەرىستەر كەزەڭىن باستان وتكەرۋدە. ءبىر كەزدەرى قالىپتاسقان حالىقارالىق ءتارتىپ السىرەپ، جاڭا كۇش ورتالىقتارى پايدا بولۋدا. الەمدىك ساياساتتا اقش، قىتاي سياقتى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ اراسىنداعى باسەكەلەستىك كۇشەيىپ، ءار مەملەكەت ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق مۇددەسىن قورعاۋعا ۇمتىلۋدا. وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە قازاقستان ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى مىندەت – ۇلتتىق مۇددەنى ساقتاي وتىرىپ، الەمدىك دەرجاۆالار اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى دۇرىس پايدالانۋ.

تاريحقا كوز جۇگىرتسەك، ءىرى دەرجاۆالاردىڭ باسەكەسى ارقاشان حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ نەگىزى بولدى. حح عاسىردا الەم ەكى ۇلكەن لاگەرگە ءبولىنىپ، قىرعي-قاباق سوعىس كەزەڭىن باستان كەشىردى. ءبىر جاعىندا اقش باستاعان باتىس ەلدەرى بولسا، ەكىنشى جاعىندا كەڭەس وداعى باستاعان سوتسياليستىك مەملەكەتتەر تۇردى. بۇل كەزەڭدە كوپتەگەن ەلدەر ۇلكەن دەرجاۆالاردىڭ ىقپال ايماعىندا ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر بولدى.

كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن الەمدە ءبىر ۋاقىت بويى اقش-تىڭ باسىمدىعى ورناعانداي كورىندى. الايدا سوڭعى ونجىلدىقتاردا حالىقارالىق جۇيە قايتا وزگەردى. قىتايدىڭ ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جىلدام دامۋى، ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ءوز مۇددەلەرىن قورعاۋى الەمدىك ساياساتتاعى جاڭا باسەكەلەستىك ءداۋىرىن قالىپتاستىردى.

بۇگىندە نەگىزگى تەكەتىرەس تەك اسكەري سالادا ەمەس، ەكونوميكا، تەحنولوگيا، ەنەرگەتيكا، اقپاراتتىق كەڭىستىك جانە ساۋدا باعىتتارىندا دا ءجۇرىپ جاتىر. اسىرەسە اقش پەن قىتاي اراسىنداعى باسەكە الەمدىك ەكونوميكانىڭ بولاشاعىنا اسەر ەتەتىن ماڭىزدى فاكتورعا اينالدى.

وسىنداي جاعدايدا قازاقستاننىڭ گەوساياسي ماڭىزى ارتا تۇسۋدە. قازاقستان – ەۋرازيانىڭ جۇرەگىندە ورنالاسقان، تابيعي رەسۋرستارعا باي، كولىك دالىزدەرى توعىسقان مەملەكەت. ونىڭ اۋماعى ارقىلى ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىراتىن ماڭىزدى ساۋدا جولدارى وتەدى. سوندىقتان، قازاقستان تەك ايماقتىق دەمەسەكتە، جاھاندىق ساياساتتا دا نازار اۋداراتىن ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى.

تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ قازاقستان ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىندا كوپۆەكتورلى باعىتتى تاڭدادى. بۇل ساياساتتىڭ نەگىزگى ءمانى – ءبىر عانا مەملەكەتكە نەمەسە ءبىر عانا ساياسي ورتالىققا تاۋەلدى بولماي، وزگەدە ءىرى سەرىكتەستەرمەن ءوزارا ءتيىمدى بايلانىس ورناتۋ. قازاقستان رەسەيمەن تاريحي جانە ەكونوميكالىق بايلانىستارىن ساقتاي وتىرىپ، قىتايمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى دامىتىپ، ەۋروپا جانە اقش-پەن دە ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا ۇمتىلدى.

بۇل تاڭداۋ كەزدەيسوق ەمەس. قازاقستاننىڭ جاعراپيالىق ورنالاسۋى مەن تاريحي ەرەكشەلىكتەرى ەلدى ءارتۇرلى وركەنيەتتەر مەن ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەردى بايلانىستىراتىن كوپىرگە اينالدىرادى. ءبىر جاعىنان – رەسەيمەن ۇزاق شەكاراسى جانە ورتاق تاريحى بار، ەكىنشى جاعىنان – قىتاي سياقتى الىپ نارىقپەن كورشىلەس، ال ءۇشىنشى جاعىنان – باتىس ەلدەرىمەن ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق بايلانىستاردى دامىتۋعا مۇددەلى.

قازاقستان ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى جاعداي – ۇلكەن دەرجاۆالاردىڭ تەكەتىرەسىندە ءبىر تاراپتىڭ عانا مۇددەسىنە قىزمەت ەتپەۋ. سەبەبى شاعىن جانە ورتا مەملەكەتتەردىڭ تۇراقتى دامۋى كوبىنە ولاردىڭ سىرتقى ساياساتتاعى يكەمدىلىگىنە بايلانىستى. تاريح كورسەتكەندەي، حالىقارالىق قاقتىعىستار كەزەڭىندە دۇرىس تاڭداۋ جاساي العان ەلدەر ءوز ەگەمەندىگىن نىعايتىپ، ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرا الدى.

قازاقستاننىڭ تاريحي تاڭداۋى – بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جولى. ەل يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ ارقىلى الەمگە قاۋىپسىزدىك پەن جاۋاپكەرشىلىك ۇلگىسىن كورسەتتى. بۇل شەشىم قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرىپ، ونى بەيبىت ديپلوماتيانى قولدايتىن مەملەكەت رەتىندە تانىتتى.

قازىرگى كەزەڭدە قازاقستان ءۇشىن تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىكتى كۇشەيتۋ. الەمدىك دەرجاۆالار اراسىنداعى باسەكە كەزىندە تەك ساياسي تۇراقتىلىق ەمەس، مىقتى ەكونوميكا دا مەملەكەتتىڭ باستى تىرەگىنە اينالادى. سوندىقتان ءوندىرىستى دامىتۋ، تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋ، ءبىلىم مەن عىلىمعا ينۆەستيتسيا سالۋ، ۇلتتىق كادرلاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ – ەلدىڭ بولاشاقتاعى قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزى.

سونىمەن قاتار، قازاقستان تۇركى الەمى، ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋگە ەرەكشە ءمان بەرۋدە. ايماقتاعى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا بايلانىسىنىڭ ارتۋى ولاردىڭ حالىقارالىق ارەناداعى سالماعىن ارتتىرا الادى. بۇگىنگى تاڭدا الەمدە تەك ءىرى دەرجاۆالار عانا دەمەيىك، ايماقتىق بىرلەستىكتەر دە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ كەلەدى.

ۇلى دەرجاۆالار اراسىنداعى باسەكەلەستىك – قازاقستان ءۇشىن تەك قاۋىپ ەمەس، سونىمەن بىرگە مۇمكىندىك. ەگەر ەل ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن دۇرىس قورعاپ، تەڭگەرىمدى ساياسات جۇرگىزسە، بۇل جاعداي جاڭا ەكونوميكالىق جانە ديپلوماتيالىق مۇمكىندىكتەر اشا الادى. قازاقستان ءوزىنىڭ تابيعي رەسۋرستارىن، جاعراپيالىق ورنالاسۋىن جانە حالىقارالىق بەدەلىن ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ، جاھاندىق وزگەرىستەردەن ءوز ورنىن تابا الادى.

الايدا، كەز كەلگەن تاريحي كەزەڭدە باستى كۇش – حالىقتىڭ بىرلىگى مەن مەملەكەتتىڭ ىشكى تۇراقتىلىعى. سىرتقى ساياسات قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا دا، ەلدىڭ بولاشاعى ەڭ الدىمەن ىشكى دامۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى. ەكونوميكاسى قۋاتتى، ءبىلىمى جوعارى، ۇلتتىق قۇندىلىقتارى بەرىك مەملەكەت قانا حالىقارالىق باسەكەدە ءوز ورنىن ساقتاي الادى.

بۇگىنگى الەم – بۇرىنعىدان دا كۇردەلى ءارى وزگەرمەلى. ۇلى دەرجاۆالار اراسىنداعى تەكەتىرەس جالعاسا بەرەدى، ويتكەنى ءار مەملەكەت ءوز ىقپالىن كەڭەيتۋگە ۇمتىلادى. بىراق، قازاقستان ءۇشىن باستى ماقسات – قانداي دا ءبىر كۇشتىڭ كولەڭكەسىندە قالۋعا بولمايدى، ءوزىنىڭ دەربەس جولىن قالىپتاستىرۋ.

تاريح قازاقستانعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. بۇل مۇمكىندىك – ەۋرازياداعى تۇراقتىلىقتىڭ، ديالوگتىڭ جانە ىنتىماقتاستىقتىڭ ورتالىعى بولۋ. قازاقستاننىڭ تاريحي تاڭداۋى – بەيبىتشىلىككە، تەڭ سەرىكتەستىككە جانە ۇلتتىق مۇددەگە نەگىزدەلگەن ساياسات جۇرگىزۋ. وسى جول ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتىپ، بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن بەرىك مەملەكەت قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولادى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz