ماعجان مەن ماندەلشتام
(زەيىن شاشكين مەن قاينەكەي جارماعامبەتوۆتىڭ ەستەلىگى)
بەلگىلى قالامگەر، جازۋشى-تاريحشى مارقۇم امانتاي ساتاەۆتىڭ ارتىندا ءبىراز ادەبي مۇرا قالعان. سونىڭ ىشىنەن ءبىز ونىڭ ماعجان جۇماباەۆقا قاتىستى ەسسەسىن ورىسشادان قىسقاشا اۋدارىپ بەرىپ وتىرمىز.
بۇگىن – ماعجان جۇماباەۆتىڭ تۋعان كۇنى. (1893. 25 ماۋسىم – 1938. 19 ناۋرىز).
اۆتور.
ماعجان جۇماباەۆ پەن ورىس اقىنى وسيپ ماندەلشتامنىڭ جاقىن تانىس بولعانى جونىندە وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ اياعىندا ماعان العاش رەت جازۋشى زەيىن شاشكين ايتقان ەدى. (وسيپ مەندەلشتام – حح عاسىرداعى ورىس پوەزياسىنىڭ ءىرى وكىلى، 1938 جىلى قيىر شىعىستا ايداۋدا ءجۇرىپ ولگەن).
...1934 جىلى شاشكين ماسكەۋدەگى باسپا-رەداكتسيا ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. كەيىن بۇل وقۋ ورىنىجابىلىپ قالعان، نە بولماسا تاريح، فيلوسوفيا جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنا قوسىلعان سەكىلدى.
زەيىن اعا كسرو جازۋشىلارىنىڭ ءى سەزىنە قىزۋ دايىندىق ءجۇرىپ جاتقان كەزدە، ماسكەۋدەگى الدە تۆەر، الدە ۆوروۆسكوي كوشەسىندەگى ۇيلەردىڭ ءبىرىنىڭ اۋلاسىندا اپەندىلەۋ ءبىر اداممەن ويدا جوقتا جولىعىسىپ قالعانى جونىندە اسىقپاي اڭگىمەلەي باستادى. الگى ادامنىڭ سىرت بەينەسى دە ءبىرتۇرلى ەكەن: شالقايا بىتكەن تاكاپپارلاۋ باسىن تومەن قاراماسىن دەپ ادەيى ورناتا سالعان سەكىلدى، ەكى كوزى بۇلتتاردان ءارى اسىپ، عارىش الەمىنەن بىردەڭە ىزدەپ جۇرگەندەي سوناۋ شىرقاۋ كوككە تىگىلگەن...
الگىگە جاي عانا كوز تاستاپ، ءارى قاراي جۇرە بەرگەن زەيىندى «اي، كازاح!» – دەگەن داۋىس توقتاتادى. تاڭقالدىرعانى – ونىڭ ورىستارعا ءتان ادەتپەن «ەي» دەپ ەمەس، «اي» دەپ ءتىل قاتقانى. قازاقتار وزدەرىنە ەتەنە تانىس ادامدارعا عانا وسىلاي دەيتىن. زەيىن توقتاپ، مويىن بۇرادى.
– سەن قازاقسىڭ با؟ ءوزىم دە سولاي ويلاعام، سەن قازاق شىعارسىڭ دەپ, جانە بار عوي، ءبىزدىڭ ماگاعا ازداپ ۇقسايدى ەكەنسىڭ.
– قانداي ماگاعا؟ – دەيدى تۇككە تۇسىنبەگەن زەيىن.
– سەن نە، ماعجان جۇماباەۆتى بىلمەيسىڭ بە؟! – دەپ سۇرايدى «اپەندى» كىسى ەندى بۇعان ءسال قاباق تۇيە قاراپ.
– ماع... ماعجان... ارينە، بىلەم، بىراق كەزدەسپەپ ەدىك...
– تاڭ قالام! – دەدى الگى ادام. – ونى ءبارى دە بىلەدى، بىراق تەك اتى-ءجونىن عانا. سولاي ما؟! «باسى اسپانعاقاراعان» الگىنىڭ داۋىسى بۇرىنعىدان دا قاتقىلداۋ شىقتى.
– ءسىز ءوزىڭىز كىم بولاسىز؟ – دەدى سۇرايدى زەيىن.
– مەن – ماندەلشتاممىن. بايقايمىن، سەن ءبىزدىڭ ماگانىڭ اتىن اتاۋعا دا قورقاتىن سياقتىسىڭ... ساۋ بول، قازاق، – دەگەن «اپەندى» ءوز جونىنە كەتە بارادى.
زەيىن وسىدان كەيىن بۇل ادامدى ماسكەۋدە قايتىپ كەزدەستىرە الماپتى. بىراق ماندەلشتام دەگەن سيرەك كەزدەسەتىن فاميلياسى ەسىندە ءبىرجولا قالىپ قويادى.
زەيىندى تاڭ قالدىرعان ونىڭ فاميلياسى ەمەس، سول كەزدە ەكىنىڭ ءبىرى ايتۋعا باتىلى بارا بەرمەيتىن قازاق اقىنىنىڭ اتىن قورىقپاي اتاۋى ەدى. زەيىن وسىلاي كۇتپەگەن جەردەن ماعجان ەسىمىن ماسكەۋدەگى ورىس اقىنى ماندەلشتامنىڭ اۋزىنان ەستىگەن بولاتىن.
زەيىن اعا ءسال ويلانىپ قويىپ، اراسىندا جوتەل قىسىپ القىنىپ، ۇزاقتاۋ ۇزىلىستەر جاساپ، اڭگىمەسىن ءارىقاراي جالعادى.
– قازىر قاي جەردە ەكەنى ەسىمدە جوق، ماسكەۋدە وقۋدا جۇرگەنىمدە مە ەكەن، الدە كولىما جاقتا ايداۋدا جۇرگەندە مە... ءبىر ادەبيەتشى، لەنينگرادتان با، بولماسا, ودەسسادان با، وتە قۇپيا تۇردە ماندەلشتامنىڭ ءبىر قازاق اقىنىمەن دوس بولعانىن ايتىپ ەدى. جانە ول ماندەلشتامنىڭ ماعجانعا ارناعان ەكى جول ەكسپرومتىن دا ايتقان. سونىڭ ءبىر جولى عانا ەسىمدە قالىپتى، بىلاي ەدى: «نۋ چتو، ماگازين دۋكەنوۆيچ، نا ۋليتسە تەمنو؟». مەن دەرەۋ الگى ادەبيەتشىنى تۇزەتە باستادىم: «ماگازين دۋكەنوۆيچ ەمەس، ماعجان بەكەنوۆيچ. ءيا، بىزدە ونداي اقىن بولعان, فاميلياسى – جۇماباەۆ».
شامام كەلگەنشە وعان ماعجان تۋرالى ءتۇسىندىرىپ جاتىرمىن، ول ماعان ماندەلشتامنىڭ كىم بولعانىن ايتادى. وسىنداي ادەبيەتكە قاتىستى اڭگىمەلەرمەن ەكەۋمىز كولىمانىڭ كازارمالارىندا تايگانىڭ ۇزاق تا ايازدى تۇندەرىن قىسقارتاتىنبىز، – دەپ ەدى زەيىن اعا.
قاينەكەي جارماعامبەتوۆتىڭ ماعجان تۋرالى ەستەلىگى
ماعجان جانە ماندەلشتام ەسىمدەرىمەن مەن ەكىنشى رەت جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا قايتادان كەزدەستۋم, – دەپ جازادى امانتاي ساتاەۆ. – ول كەزدە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ اپپاراتىندا قىزمەت ىستەۋشى ەدىم.
بىردە بەلگىلى قوعام قايراتكەرى، قالامگەر قاينەكەي جارماعامبەتوۆپەن كەزدەسە قالدىم. ول كىسىمەن تاعى ءبىر بەلگىلى پروزا شەبەرى عابدول سلانوۆ دوس-جار ادامدار ەكەن. سول ارادا قاينەكەي اعا ءبىزدى ۇيىنە شاقىرىپ، ەرتەرەكتە سەمەيدەن شىققان «اباي» جۋرنالىن كورسەتپەكشى بولدى. بۇگىنگى ابىلايحان مەن اباي كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى پاتەرىنە باردىق. بويداق ادام تۇراتىن ءۇيدىڭ جايى بەلگىلى – شاشىلىپ جيناۋسىز جاتىر. بىراق قاينەكەي اعانىڭ كىتاپتارى كوپ ەكەنىن بايقادىم. سول ۋاقىتتا وقۋعا تيىم سالىنعان باسىلىمدار كوزدەن تاسا، بولەك تىعۋلى ەكەن. قاينەكەي بىزگە رەۆوليۋتسياعا دەيىن (1917 جىلعى وكتيابر توڭكەرىسى. - رەد) شىققان «ايقاپ»، «اباي» «شۋرا» جۋرنالدارىنىڭ كەيبىر دانالارىن كورسەتتى.
كەنەت, قاينەكەي اعا كىتاپ سورەسىنىڭ ەڭ تۇكپىرىنە قولىن سۇعىپ، جۇقالاۋ ءبىر كىتاپتى الىپ، عابدولعا ۇسىندى. كىتاپتىڭ سىرتىنداعى «شولپان»، 1912, قازان» دەگەن جازۋ كوزىمە وتتاي باسىلا كەتتى.
– اپىرماي، قاينەكەي، كىتاپحاناڭ ايتارلىقتاي-اق ەكەن، – دەگەن عابدول اعا سوسىن ماعان سىناي قاراپ: «ماعجان دەگەن اقىندى ەستىپ پە ەدىڭ؟» – دەپ سۇرادى.
مەن ول كىسىگە ماعجان ەسىمى بالا كۇنىمنەن تانىس ەكەنىن، اكەمنىڭ اعاسى اباقان قىزىلجاردا ماعجان ديرەكتور بوپ تۇرعان مۇعالىمدەردىڭ قىسقا مەرزىمدى كۋرسىندا تىڭداۋشى بولعانى ءۇشىن زارداپ شەككەنىن ايتتىم. جانە ماعجان 1936 جىلى ايداۋدان بوساپ، تۋىستارىن ارالاپ ەلگە كەلگەندە، ستەپنياكتاعى مۇعالىمدەر داستارحان جايىپ، اباقان اعام بىرگە بولعان ەكەن.
...ەكى قالامگەر اعاممەن كەزدەسكەن مەن سول ارادا شىنىمدى ايتسام، توبەم كوككە جەتكەندەي بولىپ وتىرمىن. سەبەبى، ماعجان اقىننىڭ ەڭ ءبىرىنشى ولەڭدەر جيناعىن، «اباي» جۋرنالىن كوزىممەن كوردىم. بۇلار ول كەزدە قولعا تۇسپەك تۇگىلى، ايتۋعا بولمايتىن دۇنيەلەر، سول ءۇشىن ايدالىپ كەتۋىڭ دە وپ-وڭاي ەدى.
ءبىزدىڭ ءسوزىمىزدى ءۇنسىز تىڭداپ وتىرعان قاينەكەي اعا ماعجاننىڭ كىتابىن قولىنا الىپ:
– ماعجاننىڭ تۇبىنە جەتكەن ءوزىمىزدىڭ قازاقتار عوي. ماسكەۋ ونى توبەسىنە كوتەرىپ ەدى. بۇل سول كەزدەگى قازاق اۆتونومياسىنداعى كوپ ادامدارعا ۇناي قويمادى. سوسىن ادەبيەتتەگى شەنەۋنىكتەر اقىنعا قارسى وزدەرىنىڭ بايلاۋلى توبەتتەرىن بوساتتى... ءبىر تاڭ قالارلىعى، ماعجان دا ءبىر كەزدەگى شوقان ءۋاليحانوۆ سەكىلدى ورىس ينتەلليگەنتسياسىنىڭ ىشىنەن جارقىن تۇلعالاردى قاپىسىز تاني بىلگەن. ول – ۆالەري بريۋسوۆپەن، سەرگەي ەسەنينمەن، وسيپماندەلشتاممەن, ۆسەۆولود روجدەستۆەنسكيمەن تانىس بولعان. سول كەزدەگى جاس اقىن ميحايل سۆەتلوۆپەن جاقىن ارالاسقان. ورىس كلاسسيكتەرىنەن – مامين-سيبيرياكتى، ماكسيم گوركيدى، ەرتىس بويىنان شىققان جەرلەسىمىز ۆسەۆولود يۆانوۆتى اۋدارعان، – دەپ ءبىراز اڭگىمەنىڭ باسىن قايىرىپ تاستادى.
ماسكەۋدە كومسومولدىڭ جوعارعى مەكتەبىندە وقىعان قاينەكەي بوس ۋاقىتىنىڭ ءبارىن كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ عيماراتىندا وتكىزەدى ەكەن. سول جەردەگى گازەت، جۋرنال رەداكتسيالارىنا بارىپ تۇرادى. ءوزى كىسىمەن ءتىل تاپقىش قاينەكەي كوپتەگەن ورىس اقىندارىمەن شۇيىركەلەسىپ، كادىمگىدەي جاقىن ارالاسا باستاپتى. ولار دا بۇنى باۋىرىنا تارتىپ، «كازاح كانو» دەپ وزدەرىنشە ات قويىپ الادى. بۇلاي دەپ العاش اتاعان ميحايل سۆەتلوۆ ەكەن. ەكەۋارا ۇزاق-ۇزاق اڭگىمە ۇستىندە ول سۆەتلوۆتىڭ سول كەزدە اتتارىن اتاۋعا بولمايتىن ءبىراز قازاق اقىندارىن تانيتىنىنا تاڭ قالادى.
اڭگىمە بىرتە-بىرتە ورىس پوەزياسىندا «كۇمىس عاسىر» اتانعان جيىرماسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنداعى ادەبيەت تاريحىنا اۋىسادى. ول ۋاقىتتا سۆەتلوۆ بريۋسوۆ ينستيتۋتىندا وقىعان ەكەن. سول ءبىر كەزدەردى اڭگىمەگە وزەك ەتكەن ميحايلاركادەۆيچ ماعجان تۋرالى وقيعالاردى بىلايشا ەسكە الادى.
– مەن سەندەردىڭ ماعجان جۇماباەۆ دەگەن ۇلكەن اقىندارىڭدى ءبىلۋشى ەدىم. ونى بريۋسوۆتىڭ ءوزى ماقتايتىن. نە ءبىر اتاعى بار، قىڭىر مىنەزدى ورىس اقىندارىنىڭ ءوزى وعان جول بەرەتىن. وسيپ ماندەلشتام: «وسى ءبىر دالا اقىنىنىڭ پەگاسى ارقاشان ەرتتەۋلى. قاراڭدارشى، ول ادام ەمەس، كەنتاۆر سەكىلدى. ونىڭ استىندا پوەزيانىڭ ارعىماعى ويناق سالادى»، – دەيتىن.
ماعجان ورىس اقىندارىمەن ارالاسا باستاعاندا، ماندەلشتام ونى «ماگ» دەپ، ال مەن «جان» دەپ اتادىم. ول بىزگە قارجىلاي كومەك تە جاساپ ءجۇردى. كافەلەر مەن تراكتيرلەردەگى شىعىننىڭ ءبارىن ول ءوزى كوتەرەتىن.
ماعجاننىڭ مىناداي ءبىر ادەتى دە ەسىمنەن كەتپەيدى. ول ماندەلشتامدى كورگەندە، دەرەۋ ونىڭ:
«يا بولشە نە رەۆنۋيۋ،
نو يا تەبيا حوچۋ.
ي سام سەبيا نەسۋ يا،
كاك جەرتۆۋ پالاچۋ.
تەبە نە نازوۆۋ يا
ني رادوست، ني ليۋبوۆ.
نا ديكۋيۋ، چۋجۋيۋ
منە پودمەنيلي كروۆ» – دەگەن ولەڭىن وقي جونەلەتىن.
ماندەلشتام: «كاك ناش ماگ ماگيچەسكي چيتاەت موي ستيحي!»، – دەپ، بۇعان بالاشا ءماز بولاتىن ەدى.
شىنىندا دا ماعجان كەز كەلگەن اقىننىڭ ولەڭدەرىن سونداي شەبەرلىكپەن وقيتىن. ول تاعى دا ماندەلشتامدى قۇشاعىنا الىپ، سىبىرلاي وقيدى:
«پوەدەم ۆ تسارسكوە سەلو!
تام ۋلىبايۋتسيا مەششانكي،
كوگدا گۋسارى پوسلە پيانكي
سادياتسيا ۆ كرەپكوە سەدلو...
پوەدەم ۆ تسارسكوە سەلو!
ودنوەتاجنىە دوما،
گدە ودنودۋمى-گەنەرالى
سۆوي كوروتايۋت ۆەك ۋستالىي،
چيتايا «نيۆۋ» ي ديۋما...
وسوبنياكي – ا نە دوما!».
– ماگ، قۇداي بىلەدى، وسى ولەڭدى جازعان مەن ەمەس، سەن سەكىلدىسىڭ، – دەگەن ماندەلشتام ءبىزدى جاقىن ماڭداعى تراكتير، كافەلەردىڭ بىرىنە باستاي جونەلەتىن.
ماندەلشتامنىڭ ەكسپرومتى
بىردە دامحاناداعى بۇكپەسىز اڭگىمە ۇستىندە اتاقتى «گرەنادا» مەن «كاحوۆكانىڭ» اۆتورى ميحايل سۆەتلوۆ قاينەكەيگە:
– سەندەردىڭ ۇلكەن اقىندارىڭا ارناعان وسيپ ەميلەۆيچتىڭ التى جول ەكسپرومتى تۋرالى ايتسام، قالاي قارايسىڭ؟
بۇعان قاينەكەيدىڭ قۋانعانى سونشالىق، داياشىنى شاقىرىپ، دەرەۋ گرۋزيننىڭ «تەلياني» شارابىنا تاپسىرىس بەرەدى. كەنەت ميحايل اركادەۆيچ ءسال ويلانىپ، سىبىرلاي سويلەپ:
– بىلاي كەلىسەيىك، ەشقانداي قالام مەن بلوكنوت دەگەندى قولىڭا الما. جازۋعا بولمايدى. التى جول ولەڭدى وزبەكتەر ايتقانداي, «كاللاڭا» سىيعىزا المايسىڭ با؟ مەنىڭ كۋرستاسىم ماعجان مەن ماندەلشتامنىڭ شىعارمالارىمەن قازىر ويناۋعا بولمايدى. سوندىقتان ەستىگەنىڭدى ميىڭا جازۋعى تىرىس، – دەگەن ميحايل اركادەۆيچ اڭگىمەسىن باستادى.
– جاسىراتىنى جوق، ماندەلشتام تۋىسقان رەسپۋبليكالاردان شىققان ادەبەيەتشىلەرگە ءسال جوعارىدان قارايتىن ەدى. بىراق، ءبىر تاڭقالارلىعى، ءوزى جۇماباەۆتان ەكى جاس ۇلكەن بولا تۇرا، ونى ۇستازى سەكىلدى قۇرمەتتەيتىن. ەكەۋى «ستويلو پەگاسا»، «دومينو» دەگەن اقىندار باس قوساتىن كافەلەردە ءجيى جولىعىسۋشى ەدى.
بىردە ءبىر توپ ادام كافەدە ۇزاق وتىرىپ، ءتۇن ورتاسى اۋعاندا شىعادى. كوشە تاستاي قاراڭعى. ول كەزدە ماسكەۋدىڭ كوشەلەرىندە جارىق بولمايتىن. باكەنە بويلى, ءالجۋازداۋ ماندەلشتام قازاق اقىنىن قولتىعىنان الىپ:
«نۋ چتو، ماگجان بەكەنوۆيچ،
نا ۋليتسە تەمنو؟.. – دەيدى.
ماعجان باسىن انتەك كوتەرىپ، جۇلدىزدى اسپانعا قاراپ، ءارى قاراي جالعاپ اكەتەدى:
« چۋدوۆيششنا, – كاك برونەنوسەتس ۆ دوكە،
روسسيا وتدىحاەت تياجەلو».
– كەرەمەت ولەڭدەر جازادى وسى وسيپ – حلەستاكوۆتىڭ قىزمەتشىسى، ءا؟ – دەپ قويادى سوسىن ماندەلشتامعا قاراپ ازىلدەپ.
ماندەلشتام قالت توقتاپ:
«ستوپ، ماگجان كۋكەنوۆيچ،
پود نوگامي دەرمو...».
ماعجاننان باستاپ، بارلىعى اياقتارىنىڭ استىنا قارايدى. ەشتەڭە بايقالمايدى.
ءماز بولعان ماندەلشتام ءارى قاراي جالعايدى:
«پويدەم، ماگجان مۋكەنوۆيچ،
نام-تو ۆسە راۆنو»..».
– ماندەلشتام ەكسپرومتتىڭ شەبەرى بولعان سياقتى عوي؟
– بولعاندا قانداي! كەيدە شابىتقا مىنگەندە قازاقتىڭ اقىنى سەكىلدى، بوساعان شيشانى دومبىرا سەكىلدى كولدەنەڭ ۇستاپ، ۇيقاسىن كەلتىرىپ، اندەتە جونەلەتىن. ماندەلشتام قۇدايدىڭ ءوزى جاراتقان اقىن ەدى. نە كەرەك، «قالامداس دوستارى» ماعجان سەكىلدى، ونىڭ دا تۇبىنە جەتىپ تىندى. ادەبيەتتەگى وڭباعاندار مەن رۋحاني قۇبىجىقتاردىڭ جۇرمەيتىن جەرى جوق قوي، ولار ءالى دە تىنىشتالار ەمەس... وسى «رۋحاني قۇبىجىقتار» («دۋحوۆنىە مۋتانتى») دەگەن ءسوزدى ماعجان ءجيى قايتالاۋدى ۇناتاتىن. ءبىز ونىڭ ومىردەگى كەيبىر قۇبىلىستاردى ءبىر اۋىز سوزبەن ءدال بەينەلەيتىنىنە تاڭ قالاتىنبىز.
قانعا بويالعان «قىتايلىق»
...بارلىعى وسى ماندەلشتامنىڭ ماعجانعا ارناعان التى جول ەكسپرومتىنان باستالعانعا ۇقسايدى. ۋاقىت وتە كەلە ماندەلشتام وسى ەكسپرومتتىڭ نەگىزىندە ءوزىنىڭ بەلگىلى «جيل الەكساندر گەرتسوۆيچ، ەۆرەيسكي مۋزىكانت» اتتى ولەڭىن جازادى. ونىڭ استىنداعى داتاسى – 1931 جىل، 27 ناۋرىز. بۇل ۋاقىتتا ماعجاننىڭ اتى-ءجونى كەڭەس ادەبيەتىنەن ءبىرجولا ءوشىرىلىپ، ءوزى ايداۋدىڭ قامىتىن كيىپ، تۇرمەدەن-تۇرمەگە كوشىپ جۇرگەن.
ەكى اقىننىڭ ەكەۋى دە ەكى رەتتەن سوتتالعان، ەكەۋى دە كەڭەس بيلىگىنىڭ قۋعىن-سۇرگىنىنە اياۋسىز تۇسكەندەر. ەكى ۇلتتىڭ ەكى ءتۇرلى ەكى اقىنى شىعارماشىلىق تۇلعا رەتىندە تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىن تەڭ بولىسكەن سەكىلدى.
ۇزاق جىلدار بويى ماعجاننىڭ اتىن اتاۋعا، ول تۋرالى جازۋعا بولمادى. وسىدان شىعار، ماندەلشتامنىڭ ايەلى نادەجدا ياكوۆلەۆنا ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىندە لۋبيانكانىڭ (تۇرمەنىڭ) دالىزىندە ازاپ كورىپ، ءۇستى-باسى قانعا بويالعان ءبىر «قىتايلىقتى» كورگەنىن جازادى. مۇمكىن نادەجدا ياكوۆلەۆنا وسى ءبىر عانا شتريحپەن كۇيۋىنىڭ دوسى، قازاقتىڭ ۇلى اقىنىنىڭ بەينەسىن جادىندا قايتادان وياتقىسى كەلگەن شىعار. ول لۋبيانكانىڭدالىزىندە كورگەن «قىتايلىق» تۋرالى جازعاندا، وسىنى ويلادى ما ەكەن، كىم ءبىلسىن. سەبەبى، قىتايلىق دەگەن ءسوز تىرناقشاعا الىنىپ جازىلعان. سەبەبى، بۇل ادامدار تىنىس بەلگىلەرىن قالاي پايدالانۋدى بىلگەن عوي...
ماعجان اقىننىڭ ءبىر ءسوزى
زياش موللا*, اۋباكىر تورە، ماعجان اقىن ۇشەۋى ومبىداعى اق پەن قىزىلدىڭ ارپالىسىنان قورقىپ, كۇزدىڭ بوراندى سۋىق ءبىر تۇنىندە قالادان قاشىپ شىعىپ، جاقىن ماڭداعى جانعابىل دەگەن اۋىلدا تۇراتىن ساۋلە دەگەن بايدىڭ ۇيىنە بارىپ پانالايدى.
كۇن سۋىق، بوران بولعاندىقتىن، زياش موللانى ىشىككە وراپ، شاناعا دەلبەمەن شاندىپ بايلاپ وتىرعىزىپ، ءبىرى شاناعا جەگىلگەن اتقا ءمىنىپ، ءبىرى ارتىنان ايداپ، اۋپىرىمدەپ اۋىلعا جەتەدى.
ساۋلە باي قاشىپ كەلگەن قاشقىنداردى نە قىلسىن، داستارحان جايماق تۇگىلى، توسەك تە سالىپ بەرمەپتى.
ۇشەۋى ەدەندە دومالاپ جاتىپ، تاڭەرتەڭ ساۋلە بايدىڭ ءۇيى نانى، مايى، قانتى جوق شايدى قاتقان قارا قۇرتپەن بەرەدى. شاي ءىشىپ وتىرعاندا اۋباكىر تورە ماعجانعا قاراپ: «بىردەڭە دەمەيسىڭ بە؟» –دەپتى.
سوندا ماعجان:
«اۋباكىر، نەنى ايت دەيسىڭ؟
بوراندى سۋىق جولدى ما،
ومبىدان ءبىراز شىققان سوڭ،
سۋىقتان توڭعان قولدى ما؟
ارقانعا بەرىك تارتىلىپ،
وتىرعان كۇلكى كۇيدى مە؟
جانعابىلعا كەلگەندە،
تاڭداپ قونعان ءۇيدى مە؟
تاڭەرتەڭگى شايداعى،
ءساۋكەڭنىڭ قوڭىر قۇرتىن با؟
قۇرت جەگەندە موللانىڭ،
بۇلتىلداعان ۇرتىن با؟»، – دەگەن ەكەن.
*بۇنداعى زياش موللا دەپ اتالعان ادام – زياش (زياۋددين) الدابەرگەنوۆ كەزىندە «عاليا» مەدرەسەسىن بىتىرگەن، تۇڭعىش جۋرناليستەردىڭ ءبىرى. عابيدەن مۇستافيندەرمەن بىرگە قاراعاندىنىڭ «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ العاش ىرگەتاسىن قالاسقان ادام دەپ جازىلادى. بۇل كىسىنىڭ سۇيەگى قىپشاق، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ءۋاليحانوۆ اۋدانىنا قاراستى جۋانتوبە (ون بەس جىلدىق) اۋىلىنىڭ قورىمىندا جەرلەنگەن. اكەسى الدابەرگەن زامانىندا «حازىرەت» اتانعان ءدىن قايراتكەرى بولعان.
Abai.kz
