باسى: «تاسديق» تراكتاتى – اباي عالاماتى

وتكەندە، ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىنا (38-قاراسوزى)  جاسالعان شولۋدا، اۆتوردىڭ ماقسۇتى، ءۇش تانىماق ءىلىمى، ونىڭ الەمدىك وي-سانادا الاتىن ورنى سەكىلدى جالپىلاما ماسەلەلەردى قوزعاعانبىز.  بۇل جولى تىكەلەي مازمۇندى تالداۋدى قولعا الماقپىز.  ەڭ ءىرى عاقلياسىندا اباي زەرتتەپ-زەردەلەگەن عىلىم-ءبىلىم سالاسى تورتەۋ: اللا تاعالانى تانىماق، ءوزىن تانىماق، دۇنيەنى تانىماق جانە نە پايدا، نە زالالدى ايىرماق. مىنە، ءبىزدىڭ مىندەت – ابايدىڭ اتالعان ءتورت ءىلىمىن كەز-كەزىمەن قاراستىرۋعا سايادى. سونىمەن، ءۇش تانىماقتىڭ اۋەلگىسىنە كىرىسەيىك.

 «اللانى تانىماق» عىلىمىنىڭ قاجەتتىگى نەدە؟

«تاسديق» – عالامدىق تراكتات. ونىڭ «اللا تاعالانى تانىماق»، ياعني تەولوگيا عىلىمىنان باستالۋى زاڭدىلىق. اباي تەولوگيانى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە كوتەرگەن.  كۇردەلى ءبولىمدى عۇلاما: «ەندى حاقيقاتتى ءسۇيىپ، شىندى بىلمەك قۇمارىڭ بار بولسا، ادامدىققا لايىقتى، ىقىلاستى قۇلاعىڭدى قوي!» دەپ جايلاپ باستاپ: «اۋەلى ءدىن يسلام جولىنداعى پەندەلەر يماننىڭ حاقيقاتى نە ءسوز ەكەنىن ءبىلسىن» دەپ ءىشتارتا ايتادى.

سونىمەن، يماننىڭ حاقيقاتى نە؟ ونى اباي بىلايشا ۇقتىرادى: «يمان دەگەنىمىز ءبىر عانا ينانماقتىق ەمەس، سەن اللا تاعالانىڭ بىرلىگىنە، ءۋا قۇراننىڭ ونىڭ ءسوزى ەكەندىگىنە، ءۋا پايعامبارىمىز مۇحاممەد مۇستافا سالاللاھۋ عالايھي ءۋاسساللام ونىڭ تاراپىنان ەلشى ەكەندىگىنە يناندىڭ. ءجا، نە ءبىتتى؟! سەن اللا تاعالاعا اللا تاعالا ءۇشىن يمان كەلتىرەمىسىڭ يا ءوزىڭ ءۇشىن يمان كەلتىرەمىسىڭ؟ سەن يمان كەلتىرمەسەڭ دە، اللا تاعالاعا كەلەر ەشبىر كەمشىلىك جوق ەدى. ءوزىڭ ءۇشىن يمان كەلتىرسەڭ، ءجا يناندىڭ. ول ينانماقتىعىڭ قۇر عانا ينانماقتىقپەن قالسا، ساعان پايدا بەرمەيدى. ونىڭ ءۇشىن سەن ءوزىڭ ينانماقتىعىڭنان پايدا الامىن دەسەڭ، پايدا بەرەدى، كامىل يمان بولادى. پايدانى قالايشا الۋدى بىلمەك كەرەك».

ەندى بىلدىك، يماننىڭ حاقيقاتى – يماننان پايدا الۋ ەكەن. دەمەك، يمان ايناسى – جاقسى (ساليحي) ءىس-ارەكەت. سوندا «كامىل يمان بولادى» دەيدى اباي.

شىن يماندى بولماققا ءبىلىم، تانىمعا ىقىلاستى كوڭىل كەرەك. بىلمەگەن، تانىماعان نارسەگە قايتىپ سەنبەكپىز؟ يمان كەلتىرۋىڭ دە كۇماندى. قۇران اياتى: «مەنى تانىعان اقىلمەنەن تانىر» دەگەن. سوندىقتان ويشىل: «ءسىز «ءامانتۋ بيللاھي كاما ءھۋا بي ءاسمايھي ءۋا سيفاتيھي»[1] دەدىڭىز. ول ەسىم اللانىڭ اتتارى ءھام ولار اللا تاعالانىڭ فيعىل عازيملارىنىڭ[2] اتتارى، ولاردىڭ ماعىناسىن ءبىل ءھام سەگىز سيفات زاتيالارى[3] نە دەگەن ءسوز، كامىل ۇيرەن» دەيدى. وسىمەن، اباي حاكىم تەولوگيا ءىلىمى نەنى ءبىلىپ، نەنى ۇيرەتۋ كەرەكتىگىن انىقتاپ بەرەدى.

سونىمەن، اللانى تانىماقتىق –  شىندى ءبىلۋ ارقىلى ادام دەڭگەيىنە كوتەرىلۋگە قاجەتتى عىلىم. ينانماقتىقتان پايدا الۋدىڭ ءمانىسى دە وسى ارادا.

ءتۇپ يەنى تۇگەل ءبىلۋ مۇمكىن بە؟ 

جاراتۋشىنى تانىپ-بىلۋدەن جوعارى عىلىم بولا ما؟ ارينە، جوق. ونى تانىپ-ءبىلۋدىڭ ءمان-جايىن اباي بىلايشا اشىقتاپ بەرەدى: «ءوزىڭدى ونىڭ قۇلى ءبىلىپ، وزىڭە ءمۇسىلىم[4] ات قويىپ، ءتاسليم[5] بولعانىڭا راست بولاسىڭ دا. ءوز پيعىلدارىڭدى سوعان ءوز حالىڭشە ۇقساتۋدى شارت قىل. اللا تاعالاعا ۇقساي الام با دەپ، ناداندىقپەن ول سوزدەن جيىركەنبە، ۇقساماق – ءدال بىردەيلىك داعۋاسىمەنەن ەمەس، سونىڭ سوڭىندا بولماق. ونىڭ ءۇشىن اللا تاعالانىڭ سيپاتتارى: حايات[6], عىلىم، قۇدىرەت[7], باسار[8], ساميع[9], يرادا[10], كالام[11], تاكۋين[12]. بۇل سەگىزىنەن اللا تاعالاداعىداي كامالات-عازامات[13] ءبىرلان بولماسا دا، پەندەسىندە دە اربىرىنەن ءوز حالىنشە بار قىلىپ جاراتىپتى».

مىنە، اللانى تانۋدىڭ مەتودولوگياسى وسى. كورىپ وتىرمىز، «ءمۇسلىم» (مۇسىلمان) بولۋعا كەرەگى – ءوز پيعىلدارىڭدى اللانىكىنە ۇقساتۋ. اباي: «ونىڭ سوڭىندا بولىپ باق!» دەيدى. بۇل ءسوزدىڭ ءمانىسى – اللانىڭ سەگىز ۇلىق سيپاتىنا ءوزىمىزدىڭ سەگىز زاررادەي سيپاتىمىزدى ەرتپەككە سايادى.

«اللانى تۇگەل ءبىلۋ مۇمكىن بە؟» دەگەنگە ابايدىڭ بەرگەن جاۋابىنا كەلەيىك. دۇنيەنىڭ كورىنگەن ءھام كورىنبەگەن سىرى، مەيلى، بۇل دۇنيە جانە اقيرەت دەيىك، بۇل – ءبىزدىڭ ولشەۋلى اقىلىمىز ءۇشىن ايتىلعان ەكى جاقتىلىق.  شىندىعىندا، دۇنيە تۇتاس، ول – ءبىربۇتىن! ءبارى ءوزارا بايلانىستا، كەرەكسىز جارالعان ءبىر توزاڭ جوق. وسىناۋ عالام بىرلىگىن اباي بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى: «ول – اللا تاعالانىڭ زاتى، ەشبىر سيپاتقا مۇقتاج ەمەس، ءبىزدىڭ اقىلىمىز مۇقتاج، جوعارعى جازىلمىش سيپاتتار ءبىرلان تاعريفلاپ[14] تانىماققا كەرەك. ەگەردە ول سيپاتتار ءبىرلان تاعريفلاماساق، بىزگە ماعريفاتۋللا[15] قيىن بولادى. ءبىز اللا تاعالانى ءوزىنىڭ بىلىنگەنى قادار عانا بىلەمىز، بولماسا تۇگەل بىلمەككە مۇمكىن ەمەس. زاتى تۇگىل، حيكمەتىنە ەشبىر حاكىم[16] اقىل ەرىستىرە المادى. اللا تاعالا – ولشەۋسىز، ءبىزدىڭ اقىلىمىز – ولشەۋلى».

ءسويتىپ، اللا تاعالانى تۇگەل بىلمەككە مۇمكىن ەمەس ەكەن. بىراق ادامعا اللانىڭ ءماندى حيكمەتى – عالامنىڭ بىرلىگىن سەزۋ، ءبىلۋ مۇمكىندىگى بەرىلگەن.

ءشۇباسىز، جاراتۋشى جالعىز، بىراق دىندەر كوپ. نەگە؟ سەبەبى، جاراتۋشى قۇدىرەت ولشەۋسىز، ونىڭ اسپەكتىسى قيساپسىز. پەندەسى ولشەۋلى اقىلىمەن ونىڭ ءبىر تال شاشىن «انىق نۇرى وسى دەپ» (شاكارىم) ۇستانىپ الۋعا بەيىلدى. مەنىكى دەگەن ەگويزم ونى وسىعان يتەرمەلەيدى. سوندىقتان «قۇداي ءبىر» ۇعىمى جايىنا قالىپ، ادامزات ءبولىنۋ مەن اداسۋدان كوز اشپاي كەلەدى.

دىندەرگە ءبولىنىپ، اداسۋدىڭ ءتۇپ سەبەبىن اباي بىلايشا اشىپ بەرەدى: «ولشەۋلىمەن ولشەۋسىزدى بىلۋگە بولمايدى. ءبىز اللا تاعالا «ءبىر» دەيمىز، «بار» دەيمىز، ول «ءبىر» دەمەكلىك تە – اقىلىمىزعا ۇعىمنىڭ ءبىر تياناعى ءۇشىن ايتىلعان ءسوز. بولماسا، ول «ءبىر» دەمەكلىك تە اللا تاعالاعا لايىقتى كەلمەيدى. ونىڭ ءۇشىن مۇمكيناتتىڭ[17] ىشىندە نە نارسەنىڭ ءۇجۋدى[18] بار بولسا، ول بىرلىكتەن قۇتىلمايدى. ءاربىر حاديسكە[19] ايتىلاتۇعىن ءبىر قاديمگە[20] تاعريف   بولمايدى.   ول   «ءبىر»  دەگەن   ءسوز   عالامنىڭ   ىشىندە،   عالام   اللا تاعالانىڭ ىشىندە. مۇنى قۇداي تاباراكا ۋا تاعالا كىتاپتاردا سەگىز ءسۇبۋتيا[21] سيپاتتارى ءبىرلان، ءۋا توقسان توعىز ءاسما-ي ءحۇسنالار[22] ءبىرلان بىلدىرگەن. بۇلاردىڭ ءھامماسى اللا تاعالانىڭ زاتيا[23] ءسۇبۋتيا ءۋا فيعليا[24] سيپاتتارى ءدۇر».

سەنسەڭىز، وسى تەزيس عالامدىق دانالىقتىڭ شىڭى! اباي دىتتەپ وتىرعان «بىرلىك» يدەياسىنىڭ  ماڭىزى ەرەكشە. تۇپكى جاراتۋشىنى «ءبىر» دەيمىز، «بار» دەيمىز، بىراق ءىس جۇزىندە ءاربىر ءدىن قۇدايدى «مەنشىكتەپ» الدى، ارقايسىسى ونى وزىنشە بىلمەككە ىنتالى. اباي: «قۇداي عالامنىڭ، عالام قۇدايدىڭ ىشىندە» دەيدى. دەمەك، قۇدايسىز، ياعني جانسىز ەشتەڭە دە جوق. «ءبىر قۇداي نەشە ءتۇرلى جان جاراتتى» دەگەن ولەڭىندە شاكارىم: «عالامدا نە بار بولسا، ءبارى – جاندى، ...ءوسىمدى، ەڭ كۇشتى جان ادامدا تۇر» دەيدى. قۇداي – ۇلكەن جان، ادام جانى ونىڭ زاررەدەي بولشەگى. مىنە، اباي ءىلىمىنىڭ وزەگى دە، رەفورماتورلىق قىرى دا بىرلىك تانىمى ارقىلى انىقتالماقشى.

ەكى ۇلىق سيپاتتى (عىلىم جانە راقىم) تاعريفلاۋ

الەمدىك تەولوگيا ىلىمىنە اباي زور ۇلەسىن قوستى. قايتالانباس ىزدەنىسىن بىلايشا باستاعان: «مەن مۇندا سىزدەرگە تورتەۋىن بىلدىرەمىن. ونىڭ ەكەۋى – عىلىم، قۇدىرەت. سەگىز سيپاتتان قالعان التاۋى – بۇلارعا شارح[25], – دەپ ءسوزىن جالعايدى ويشىل. – ول التاۋىنىڭ ءبىرى – حايات[26], ياعني  تىرلىك. اللانى بار دەدىك، ءبىر دەدىك، عىلىم، قۇدىرەت سيپاتى ءبىرلان سيپاتتادىق. ءجا، بۇل بارلىق، بىرلىك عىلىم، قۇدىرەت ولۋدا[27] بولارلىق نارسەلەر مە؟ البەتتە، عىلىم، قۇدىرەتپەن بار بولادى: حاياتى – ماعلۇم، تىرلىك، ءتىرى بولۋ. ەندى ءبىرى – يرادا، ياعني قالاماق. عىلىم بار بولسا، قالاماق تا بار. ول ەش نارسەگە حارەكەت بەرمەيدى. ھامماعا حارەكەت بەرەتۇعىن ءوزى (عىلىم-قۇدىرەت). ول يرادا – عىلىمنىڭ ءبىر سيپاتى».

حارەكەت بەرە مە، بەرمەي مە؟ مىنە، وسى تاسىلگە سۇيەنە وتىرىپ، اباي ءارى قاراي اللا تاعالانىڭ كالام (سويلەۋشى), باسار (كورۋشى), ساميع (ەسىتۋشى) جانە تاكۋين (بارلىققا كەلتىرۋشى) دەگەن سيپاتتارى دا عىلىمنىڭ ءبىر سيپاتى دەپ دايەكتەپ بەرەدى. نەگە ولار بولەك-بولەك ەمەس؟ سەبەبى: «ءاربىرى ءوز الدىنا سيپات بولسا، اللا تاعالانىڭ سيپاتى وزىندەي قاديم، ءھام ءازالي[28] ءھام ءابادي[29] بولادى دا، ءھاميشا[30] بارلىققا كەلتىرۋدەن بوسانباسا، ءبىر سيپاتى ءبىر سيپاتىنان ۇلكەن يا كىشى بولارعا جارامايدى. ولاي بولعاندا عىلىم، قۇدىرەت سيپاتتارى سەكىلدى بوسانباي، ءھار ۋاقىت جاراتۋدا بولسا، ءبىر ىقتيارسىزدىق شىعادى. ول ىقتيارسىزدىق اللا تاعالاعا لايىقتى ەمەس. ونىڭ بارلىققا كەلتىرمەگى – قۇدىرەتىنە عانا ءبىر شارح. بۇل عىلىم، قۇدىرەت ەكى سيپاتپەنەن سەگىز سيپات بۇزىلماستان تۇگەل بولادى». كەرەمەت! لوگيكا كوكەسىنە باس يمەۋ مۇمكىن ەمەس...

سونىمەن، اسا كۇردەلى ىزدەنىستەردەن عىلىم-قۇدىرەت – اللانىڭ حارەكەت بەرۋشى ۇلىق سيپاتى، قالعان التاۋى وعان شارح (كومەك بەرۋشى) ەكەنىن بىلدىك. اباي مۇنى تۇڭعىش انىقتاعان  حاكىم. شىن مانىندە بۇل – الەمدىك تەولوگيا عىلىمىنىڭ جاڭا دەڭگەيى، سونى جاڭالىعى!

اشقان جاڭالىعىن ويشىل بىلايشا بەكىتە تۇسەدى: «ول عىلىم، قۇدىرەت ەشبىر ءنيھاياتسىز[31]. اللانىڭ عىلىمىندا عافلات[32], قۇدىرەتىندە ەپسىزدىك يا ناشارلىق جوق. سانيعىن سۇڭعاتىنا[33] قاراپ بىلەسىز. بۇل كوزگە كورىنگەن، كوڭىلگە سەزىلگەن عالامدى قانداي حيكمەتپەنەن جاراستىرىپ، قانداي قۇدىرەتپەنەن ورنالاستىرعان، ەشبىر ادام ۇعلىنىڭ اقىلى جەتپەيدى.

بىراق پەندەسىندە اقىل – حۇكىمشى، وعان قايرات، قۋات – قىزمەت قىلۋشى ەدى. سوعان قاراپ ويلايسىڭ: اللا تاعالانىڭ سيپاتىندا دا سولاي بولماققا ءتيىس. بىراق اۋەلدە ايتقانىمىز: عىلىم، قۇدىرەت – ءبىزدىڭ ۇعۋىمىزعا عانا ەكى حيساپ، بولماسا، ءبىر-اق عىلىمدى قۇدىرەت بولۋعا ءتيىس. ولاي بولماسا، سيپاتتار ءوز ورتالارىندا ءبىرى – تابيع[34], ءبىرى – ماتبۋع[35] بولادى عوي. بۇل بولسا، تاعريف راببىعا[36] جاراسپايدى».

تاعى ءبىر پىسىقتايىق، ھامماعا قوزعاۋ سالاتىن، حارەكەت بەرەتىن  اللانىڭ ۇلىق سيپاتى – عىلىم. ول نەلىكتەن جالعىز دارا سيپات؟ سەبەبى: «سەگىز سيپات قىلىپ جانە ول سيپاتتار «ءلا عايرۋ ءۋا ءلا ءھۋا»[37] بولىپ، بۇلاي ايتۋدا، بۇلاردان ءبىر ءوز الدىنا جاماعات ياكي جاميعات[38] شىعىپ كەتەدى. بۇل بولسا كەلىسپەيدى. ەگەردە سيپاتتاردىڭ ءاربىرىن باسقا-باسقا دەگەندە، كوپ نارسەدەن جيىلىپ، يتتيفاقپەنەن (بىرلەسىپ) قۇداي بولعان بولادى. بۇلاي دەۋ باتىل[39], قۇداي – ءبىر عانا قۇدىرەت. ول پەندەدە بولعان قۋات-قۇدىرەت، عىلىم-اقىلدان باسقا بولاتۇعىن. اللانىڭ عىلىمى مەن قۇدىرەتى اراسىندا ايىرىم جوق، ولار ءبىر ۇعىم» دەپ ۇقتىرادى اباي.

مىنە، اباي ىلكىدە: «عىلىم – اللانىڭ ءبىر سيپاتى، ول – حاقيقات» دەگەن ءسوزدى نەلىكتەن ايتقانىن ەندى ۇعىندىق.  عىلىم حاقيقات ەكەنىنىڭ دالەلى، كورىپ وتىرمىز، قاي ەلدە عىلىم كۇشتى دامىسا، سول ەل وزىق، كەرىسىنشە، قاي ۇلت عىلىمعا كوڭىل بولمەسە، بولدى، ءبىتتى، كوش سوڭىندا شاڭ جۇتىپ قالۋدا. ءسويتىپ، اباي اشقان عىلىمي جاڭالىقتى ءومىردىڭ ءوزى تولىق راستاپ بەرەدى.

تاسديقتىڭ وسى تۇسىندا اباي اللانىڭ كەلەسى ۇلىق سيپاتىنا اۋىسادى. حاكىمنىڭ بىلۋىنشە، اللانىڭ ەكىنشى ۇلىق سيپاتى – راحمەت سيپات. وعان مىناداي دالەلدەر الادى: «اللا تاعالادا بولعان قۇدىرەت – عىلىم ءھام راحمەت. ول – راحمەت سيپاتى، سەگىز سيپاتتىڭ ىشىندە جازىلماسا دا، اللا تاعالانىڭ راحمان[40], راحيم[41], عافۋر[42], ۋادۋد[43], حافيز[44], ءساتتار[45], راززاق[46], نافيع[47], ۋاكيل[48], لاتيف[49] دەگەن ەسىمدەرىنە ءبيناان (نەگىزدەلگەن) ءبىر ۇلىع سيپاتىنان حيساپلاۋعا جارايدى. بۇل سوزىمە ناقليا[50] دالەلىم – جوعارىداعى جازىلمىش اللا تاعالانىڭ ەسىمدەرى. عاقليا[51] دالەلىم – قۇداي تاعالا بۇل عالامدى اقىل جەتپەيتىن كەلىسىممەن جاراتقان، ونان باسقا، بىرىنەن ءبىرى پايدا الاتۇعىن قىلىپ جاراتىپتى. جانسىز جاراتقاندارىنان پايدا الاتۇعىن جان يەسى حايۋانداردى جاراتىپ، جاندى حايۋانداردان پايدا الاتۇعىن اقىلدى ينساندى[52]  جاراتىپتى».

جاراتقان يەمىزدىڭ ەكى ۇلىق سيپاتى (عىلىم جانە راقىم) جايلى اباي تانىمىن تالداۋىمىز وسىمەن ءتامام. ونان شىعار قورىتىندى: دارا تەولوگ ابايدىڭ فەنومەن ىزدەنىستەرى – يسلامدىق تۇرماق، الەمدىك تەولوگيا ءىلىمىنىڭ شىڭى!  «تاسديق» تراكتاتىندا اللا تاعالانىڭ سەگىز ءسۇبۋتيا سيپاتى مەن توقسان توعىز ەسىمدەرى تۇڭعىش رەت ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلگەنىنە كوز جەتكىزدىك. بىراق اباي اقىلمەنەن جۇيە جاساۋشى عالىمدار قاتارىنان ەمەس، ول ىنتالى جۇرەك قانا سەزەتىن حاقيقاتتى انىقتاپ، جەتكىزۋشى عۇلاما. كەلەسى ءسوزىمىز اللانىڭ ءۇشىنشى ۇلىق سيپاتى – عادالاتكە ارنالماعىن ايتا وتىرايىن.

اسان وماروۆ، ابايتانۋشى.

[1] ءامانتۋ بيللاھي كاما ءھۋا بي ءاسمايھي ءۋا سيفاتيھي (ارابشا) – اللاعا، ونىڭ ەسىمدەرى مەن سيپاتتارىنا يمان كەلتىرەمىن.

[2] فيعىل عازيم (ارابشا) – ۇلى ءىس.

[3] سيفات زاتيا (ارابشا) – وزىنە ءتان، وزىنە لايىقتى سيپات.

[4] ءمۇسىلىم (ارابشا) – مۇسىلمان.

[5] ءتاسليم (ارابشا) – بەرىلۋ، مويىنسۇنۋ.

[6] حايات (ارابشا) – تىرىلىك، ءتىرى بولۋ.

[7] قۇدىرەت (ارابشا) – كۇش، قۇدىرەت.

[8] باسار (ارابشا) – كورۋ، كورۋشى.

[9] ساميع (ارابشا) – ەستۋ، ەستۋشى.

[10] يرادا (ارابشا) – تىلەۋ، قالاۋ.

[11] كالام (ارابشا) – سويلەۋ، سويلەۋشى.

[12] تاكۋين (ارابشا) – بار قىلۋ، جاراتۋ.

[13] كامالات-عازامات (ارابشا) – ۇلكەيۋ، جەتىسۋ، تولىسۋ، قۇدىرەتتىلىك.

[14] تاعريف (ارابشا) – تانۋ، ءتۇسىنۋ، ءبىلۋ، انىقتاۋ.

[15] ماعريفاتۋللا (ارابشا) – اللانى تانۋ، ءبىلۋ.

[16] حاكىم (ارابشا) – رۋحاني ۇستاز، وقىمىستى، دانىشپان.

[17] مۇمكينات (ارابشا) – بولۋى مۇمكىن نارسەلەر.

[18] ءۇجۋد (ارابشا) – بار بولۋ، ءومىر ءسۇرۋ، بولمىس.

[19] حاديس (ارابشا) – بۇل جەردە جاڭالىق، وقيعا، اقپار  دەگەن ماعىنادا قولدانىلعان   تەرمين. اللا «ءبىر» دەگەن كەز كەلگەن ءحاديستىڭ، ياعني وقيعانىڭ دالەلى.

[20] قاديم (ارابشا) – بۇل جەردە اللانىڭ سيپاتىنا قاتىستى تەرمين، اللانىڭ باستاۋى دا، اقىرى دا جوق دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ونىڭ زاتىنا اقىلىمىز جەتپەيدى، ءاربىر وقيعا – الانىڭ ءىسى،  دەمەك، وعان ايتىلاتۇعىن تۇسىنىككە تاعريف بولمايدى.

[21] ءسۇبۋتيا (ارابشا) – ورنىقتى، دالەلدى، تۇراقتى.

[22] ءاسما-ي ءحۇسنا (ارابشا) – كوركەم، جاقسى ەسىمدەر.

[23] زاتيا (ارابشا) – وزىنە لايىق.

[24] فيعليا (ارابشا) – ناقتىلى.

[25] شارح (ارابشا) – تۇسىنىك ء(تۇسىندىرۋ), باستى نارسەنى اشۋعا سەپتەسۋ.

[26] حايات (ارابشا) – تىرلىك، ءتىرى بولۋ.

[27] قۇدىرەت ولۋدا (ارابشا) – قۇدىرەت، كۇشى بولۋدا.

[28] ءازالي (ارابشا) – اۋەلدە، كونەدە.

[29] ءابادي (ارابشا) – ماڭگى.

[30] ءھاميشا (پارسىشا) –  ىلعي، ارقاشاندا.

[31] نيھايات (ارابشا) – ولشەۋسىز، شەكسىز.

[32] عافلات (ارابشا) – قاپى قالۋ، اڭداماۋ.

[33] سانيعىن سۇڭعاتىنا (ارابشا) – ىستەۋشىنى ىسىنەن، شەبەرلىگىنەن ءبىلۋ.

[34] تابيع (ارابشا) – ەرۋشى.

[35] ماتبۇع (ارابشا) – ەرىتۋشى.

[36] تاعريف راببى (ارابشا) – اللانى تانۋ، ءبىلۋ.

[37] ءلا عايرۋ ءۋا ءلا ءھۋا (ارابشا) – باسقا دا ەمەس، ونىڭ ءوزى دە ەمەس.

[38] جاميعات (ارابشا) – جيىن، ۇيىم.

[39] باتىل (ارابشا) – تەرىس، قاتە.

[40] راحمان (ارابشا) – جارىلقاۋشى، مەيىرىمدى.

[41] راحيم (ارابشا) – مەيىرىمدى، جاناشىر.

[42] عافۋر (ارابشا) – كەشىرۋشى.

[43] ۋادۋد (ارابشا) – سۇيىكتى، ءسۇيۋشى.

[44] حافيز (ارابشا) – قورعاۋشى.

[45] ءساتتار (ارابشا) – ايىپتى جابۋشى، ارا تۇرۋشى.

[46] راززاق (ارابشا) – نەسىبە بەرۋشى، ىرىزدىق بەرۋشى.

[47] نافيع (ارابشا) – قوسىمشا نەسىبە بەرۋشى، پايدا بەرۋشى.

[48] ۋاكيل (ارابشا) – ۋاكىل، باسقارۋشى.

[49] لاتيف (ارابشا) – جاقسىلىق جاساۋشى، تازا، پاك.

[50] ناقليا (ارابشا) – تاجىريبەگە سۇيەنگەن عىلىم، ءداستۇرلى ءسوز.

[51] عاقليا (ارابشا) – اقىلمەن يا ويمەن ءتۇسىنۋ، رۋحاني ءىلىم.

[52] ينسان (ارابشا) – ادام، ادام بالاسى.

Abai.kz