وزگەرىستى وزىنەن باستاعان – «اق جول»: ۇگىت ناۋقانى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
تامىزدىڭ 23-ءى وتەتىن العاشقى قۇرىلتاي سايلاۋى – ەلىمىزدە رەسمي تىركەلگەن جەتى ساياسي پارتيانىڭ تولىق قۇرامدا قاتىسىپ وتىرعان العاشقى ءىرى ناۋقاندارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى تىركەگەن تىزىمدە: «ادىلەت»، «اق جول»، «قازاقستان حالىق پارتياسى»، «اۋىل»، «Respublica»، «بايتاق» جانە «جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيا» (جسدپ) بار ەكەنىن جاقسى بىلەمىز.
وزگەرىستى وزىنەن باستاعان – «اق جول»
بۇل جولعى سايلاۋ ناۋقاننىڭ جالپى كەلبەتى بۇرىنعىدان مۇلدەم وزگەشە دەسەك ارتىق ايتپايمىز. ەگەر بۇرىن پارتيالار يدەولوگيامەن ەمەس، اكىمشىلىك رەسۋرس پەن تانىمال تۇلعالارمەن جارىسسا، بۇل جولى ارقايسىسى ناقتى ەلەكتورالدى ورتاسىن قالىپتاستىرىپ ۇلگەرگەنى ايقىن بايقالادى.
وسىلاردىڭ ىشىندە 25 جىلدىق تاريحى بار «اق جول» - قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق وسى ناۋقاندا ايقىن تۇردە التىن وردا مۇراسىنىڭ مۇراگەرى ءارى جوقتاۋشىسى ءھام ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلەردىڭ جوعىن جوقتايتىن، ىستىعى مەن سۋىعىنا كونەتىن ورتا تاپتىڭ پارتياسى رەتىندەگى پوزيتسياسىن ايقارا پاش ەتتىپ وتىر.
سايلاۋدىڭ از-اق الدىندا «اق جولدىڭ» تىزگىنىن دانيا ەسپاەۆا ۇستادى. سول سەبەپتى دە پارتيا ءۇشىن بۇل ناۋقان - جاڭارۋ كەزەڭى بولىپ تابىلادى.
«اق جول» پارتياسى توسىن تاكتيكالىق شەشىم قابىلدادى!
جالپى، سايلاۋالدى سيەزدە «اق جول» پارتياسى الداعى قۇرىلتاي سايلاۋى قارساڭىندا تاكتيكالىق تۇرعىدا وتە ماڭىزدى شەشىم قابىلدادى دەسە بولادى. سەبەبى، پارتيانى ونداعان جىلدار باسقارعان ازات پەرۋاشەۆتىڭ ءوز ورنىندا قالا بەرۋى – قازاقستاندا جاڭا مازمۇندا جاساقتالاتىن پارلامەنتيزم ينستيتۋتىنىڭ سيپاتىنا ساي ەمەس ەدى (ازات پەرۋاشەۆتىڭ ءوز ءسوزى). مۇنداي جاعداي قوعامدا ««اق جول» پارتياسى سايلاۋعا ەشبىر وزگەرىسسىز قاتىسۋدا» دەگەن پىكىردى ورنىقتىرىپ، پارتيا ءوز ەلەكتوراتىنان قول ءۇزىپ الۋى دا مۇمكىن بولاتىن. سوندىقتان، الداعى قۇرىلتاي سايلاۋىندا كوبىرەك داۋىسقا يە بولۋدىڭ ەڭ دۇرىس جولى رەتىندە پارتيا يمميدجىنە جاڭا لەپ بەرۋ قاجەت بولدى. سيەز وسى ماسەلەنى شەشتى. شەشكەندە دە، وتە ءساتتى تاكتيكالىق قادام جاساي وتىرىپ شەشتى: ول – توراعالىق ورىنعا ايەل ادامدى، ياعني، دانيا ەسپاەۆانى الىپ كەلۋ.
ەندى، قوعامدىق پىكىردە پارتيانىڭ وزگەرىستەرگە دايار ەكەندىگىنە سەنىم كۇشەيىپ، ول «اق جول» پارتياسىنىڭ قۇرىلتايداعى پوزيتسياسىن نىعايتا تۇسەدى دەسەك قاتەلەسپەيمز.
قاراپايىم تىلمەن ايتساق، «وزگەرىستەر قاجەت» دەپ ۇرانداتقان «اق جول» سول وزگەرىستى وزگەدەن بۇرىن وزىنەن باستاپ، ۇلگى كورسەتتى!
ءسوزىمىز سۇيىق بولماسى ءۇشىن، ناقتى ساندەرەك: سوڭعى ءبىر جىلدا پارتيانىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە سايلاۋ شتابىن باسقارۋدا جاڭا بۋىنعا جول اشىلدى. ورتالىق كەڭەس قۇرامى 40%-عا جاڭارتىلىپ، توراعانىڭ ورىنباسارلارى مەن وڭىرلىك فيليال باسشىلارىنا 35-45 جاس ارالىعىنداعى كاسىپكەرلەر، زاڭگەرلەر مەن ەكونوميستەر كەلدى. پارتيانىڭ ءوزى مۇنى «اق جول 2.0 - باسقارۋشىلار پارتياسىنان جۇمىس بەرۋشىلەر پارتياسىنا» كوشۋ دەپ اتايدى.
پارتيانىڭ نەگىزگى سايلاۋالدى ۇرانى ناقتى: وزگەرىستەر، نارىق، دەموكراتيا، ادىلەتتىلىك. بىراق اكتسەنتتەر جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلىپ وزگەرگەنى دە بايقالادى. ەگەر 2021-2023 جىلدارى پارتيا كوبىنە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قورعاۋ تۋرالى ايتسا، قازىرگى باعدارلاماسىندا ءۇش ناقتى بلوك بار:
- سالىق رەفورماسى - قوسىمشا قۇن سالىعىن 16%-دان 12%-عا ءتۇسىرۋ، جەكە كاسىپكەرلەرگە ارنالعان بىرىڭعاي 4% سالىق.
- كاسىپكەردى قىلمىستىق قۋدالاۋدى توقتاتۋ - ەكونوميكالىق باپتار بويىنشا قاماۋعا الۋعا تىيىم سالۋ.
- ادال تەندەر - مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى تولىق تسيفرلاندىرۋ جانە وتاندىق وندىرۋشىگە 30% جەڭىلدىك. اق جول پارتيالىق ءتىزىمى - بۇل جولعى ناۋقانداعى ەڭ جاس جانە ەڭ كاسىبي تىزىمدەردىڭ ءبىرى.
«اق جول» نە سەبەپتەن ەسپاەۆانى تاڭدادى؟
بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن، الدىمەن «اق جول» دەمپارتياسىنىڭ سۋ جاڭا توراعاسى - دانيا ماديقىزى ەسپاەۆانىڭ ءومىربايانىنا شولۋ جاساعان دۇرىس: دانيا ماديقىزى ەسپاەۆا 1961 جىلى 5 ناۋرىزدا اقتوبە وبلىسى، مارتۋكست اۋدانى، جايسان اۋىلىندا.اۋىلدا دۇنيەگە كەلگەن. ءبىر جاسىندا اناسىنان، كەيىن اكەسىنەن ايىرىلعان. سوندىقتان مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك ماماندىق الىپ، ءوز اياعىنا تۇرۋعا ۇمتىلعان. 1982 جىلى الماتى ەسەپ-نەسيە تەحنيكۋمىن قىزىل ديپلوممەن، ون جىلدان كەيىن سىرتتاي الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن تامامداعان.
1982 - كسرو مەملەكەتتىك بانكىنىڭ اقتوبە وبلىستىق دەپارتامەنتىنىڭ نەسيە ءبولىمى ەكونوميسى. 1986-1987 جج - كسرو مەملەكەتتىك بانكىنىڭ اقتوبە وبلىستىق دەپارتامەنتىنىڭ نەسيە ءبولىمى اعا ەكونوميستى. 1988-1991 جج - پرومسترويبانك وبلىستىق باسقارماسىنىڭ اقشا اينالىمى ءبولىمىنىڭ اعا ەكونوميسى. بۇل دەرەكتەن دانيا ەسپاەۆانىڭ كەڭەس زامانىندا ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ، كسرو سياقتى الىپ مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق جۇيەسىنىڭ كۇرە تامىرى – قارجى سالاسىن جەتىك مەڭگەرگەنىن كورەمىز.
بۇل تاجىريبە ونى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ قۇرىلا باستاعان بانك سالاسىن دامىتۋ ىسىنە الىپ كەلەدى. ءسويتىپ، ول 1992 ج. - «تۇران» بك اقتوبە فيليالىنىڭ باس بۋحگالتەرى، 1992-1995 جج - «تۇران» اق اقتوبە فيليالىنىڭ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى، 1995-1997 جىلدار - «الەم بانك قازاقستان» اق اقتوبە وبلىستىق دەپارتامەنتىنىڭ نەسيە ءبولىمىنىڭ باس مامانى، نەسيە كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، كرەديتتەۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى، 1998 - 2005 جج - «بتا بانكى» اق كورپوراتيۆتىك بيزنەستىڭ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى، 2006 جىلدىڭ قاراشا ايىنان باستاپ - «بتا بانكى» اق اقتوبە فيليالىنىڭ ديرەكتورى، 2014 جىلعى قاراشادان باستاپ - «كازكوممەرتسبانك» اق اقتوبە فيليالىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقارادى.
بۇل «قىزمەتتتىك تىزىمنەن» د.ەسپاەۆانىڭ مامان رەتىندە ساتىلى تۇردە جوعارىعا ورلەپ وتىرعانىن، قىزمەتى تۇراقتى ناتيجە بەرىپ وتىرعانىن كورۋگە بولادى. ال، بۇل، ءوز كەزەگىندە، ادامنىڭ ادامي قاسيەتتەرىنىڭ كورسەتكىشى سانالىپ، ورتامەن دۇرىس قارىمقاتىناس ورناتا ءبىلۋدىڭ، جانە سونىمەن بىرگە، ماقساتتى ءارى تاباندى ادام ەكەندىگىنىڭ ينديكاتورى بولا الادى.
ءبىلىمنىڭ ەسپاەۆانى ءماجىلىس مىنبەرىنە كوتەرۋى...
اق جول» پارلامەنتتىك پارتياعا اينالعان سوڭ كاسىپكەرلىك پەن وندىرۋشىلەردى قولدايتىن پارتيا رەتىندە تانىلا باستادى. سول كەزدەرى ونىڭ دەپۋتاتتىق قۇرامىنا بەلگىلى ءوندىرىس ادامدارى، كاسىپكەرلەر كوپتەپ شاقىرىلدى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ىرگەتاسى سانالاتىن ءوندىرىس سالاسىندا كاسىبي زاڭدار شىعارۋ ءۇشىن وسى سالانى جەتىك بىلەتىن مامانداردى پارتيا ءوز قاتارىنا تارتتى. سوندىقتان، ەكونوميكانىڭ بەلدى سالاسى – قارجىلىق جۇيەدە ءوزىن تانىتا بىلگەن، بىلىكتى قارجى ەكونوميسى، ءبىر وبلىستاعى ءىرى بانكىنى باسقارىپ وتىرعان دانيا ەسپاەۆانى «اق جول» پارتياسىنىڭ نازاردان تىس قالدىرۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ءسويتىپ، ول 2016 جىلعى ناۋرىزدان باستاپ قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى، قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ قىزمەتىن اتقارا باستادى.
نەگىزى، د.ەسپاەۆانىڭ دەپۋتاتتىق تاجىريبەسى ءوزىنىڭ اقتوبە وبلىسىندا قالىپتاسا باستاعان بولاتىن. ول ەكى رەت اقتوبە وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانعان، ال قوعامدىق جۇمىسىندا «اتامەكەن» وداعى باسقارماسىنىڭ مۇشەسى بولعان، ۇزاق جىلدار بويى وتباسى جانە ايەلدەر ىستەرى جونىندەگى كوميسسيا قۇرامىندا جۇمىس ىستەدى.
د.ەسپاەۆا 1982 جىلدان باستاپ بانك جۇيەسىندە جۇمىس ىستەدى. وسى سالاداعى جالپى جۇمىس ءوتىلى 34 جىل، ونىڭ ىشىندە 17 جىل باسقارۋشىلىق لاۋازىمدا بولدى. بانك قىزمەتىنىڭ بارلىق سالالارىندا تەرەڭ ءبىلىم الدى. مىنە، وسىنداي بىلىكتى ماماندى ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق دامۋىن ماقسات ەتكەن «اق جول» پارتياسى ءوزىنىڭ دەپۋتاتتار كورپۋسى قاتارىنا قوستى.
د.ەسپاەۆا تەك بىلىكتى دەپۋتات بولىپ قويمادى، پارتيا ونى 2019 جىلى وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىن سايلاۋىنا بالاما كانديدات رەتىندە قوستى. ءسويتىپ، د.ەسپاەۆا ەلىمىزدەگى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا كانديدات رەتىندە ۇسىنىلعان العاشقى ايەل بولىپ اتى تاريحقا ەندى. وسى ناۋقان كەزىندە د.ەسپاەۆا ەلدى كوپ ارالادى، جۇزدەگەن مەكەمەلەر مەن ۇجىمداردا حالىقپەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، ءوزىنىڭ ەلجۇرتقا ايگىلى بولعان ۇستانمىن پاش ەتتى: «ايەل – وتباسىنىڭ قارجى ديرەكتورى. ال ءبىزدىڭ كوپۇلتتى وتباسىمىز – قازاقستان. قارجىنىڭ ءبارى ەل ىشىندە قالۋى كەرەك. قازىر زەينەتاقى جانە ۇلتتىق قور قاراجاتى شەتەلدە نەبارى 3%-بەن ساقتالىپ جاتىر. بۇلاي بولماۋى ءتيىس. ودان دا سول قارجىنى وسىندا ىسكە قوسىپ، جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردى قولداۋ قاجەت»، – دەيدى ەسپاەۆا. ال، حالىق اراسىندا «دانيانى پرەزيدەنت سايلايىق، سوندا دانياداعىداي ءومىر سۇرەتىن بولامىز»» دەگەن ءازىلدىڭ كەڭ تاراعانى ۇمىتىلعان جوق.
دانيا ەسپاەۆانىڭ ساياسي تۇلعا رەتىندە ءوسۋى
ودان وزگە، پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ناۋقانى د.ەسپاەۆانىڭ ساياساتكەرلىك تاجىريبەسىنىڭ شىڭدالا تۇسۋىنە دە كوپ ىقپالىن تيگىزدى. ول ەلىمىزدەگى وتكىر تۇرعان ەكونوميكالىققارجىلىق ماسەلەلەردى شەشۋدى «ەۋروپالىق دەموكراتيالىق باعىتتى ۇستانا وتىرىپ شەشۋ قاجەت» دەپ سانادى. ەلىمىزدە ادىلەتتىلىك، ادام قۇقىن قورعاۋ، ەركىندىك پەن بوستاندىق ماسەلەلەرى ءسوز جۇزىندە قالىپ قويماي، ناقتى مازمۇنعا يە بولۋى كەرەك ەكەندىگىن حالىققا تۇسىندىرۋمەن بولدى.
ونىڭ پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا كانديداتتىققا ۇسىنۋىن ەۋروپا ساياساتكەرلەرى دە جىلى قابىلداپ، پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ جاتتى. مىسالى، سايلاۋ ناۋقانى باستالعان كۇندەردىڭ وزىندە-اق ەۋروپارلامەنتتىڭ ورتالىق ازيا جونىندەگى دەلەگاتسياسىنىڭ ءتورايىمى يۆەتا گريگۋلە «اق جول» پارتياسى «قازاقستانعا جانە حالىقارالىق قاۋىمداستىققا دەموكراتيا مەن ليبەراليزم قاعيداتتارىنا ادالدىعىن، نەگىزگى قۇندىلىقتار مەن ازاماتتاردىڭ تەڭ قۇقىقتىلىعىنا قۇرمەتىن كورسەتتى»، - دەپ ورىندى اتاپ ءوتتى.
د.ەسپاەۆانىڭ ەندى تاريح قويناۋىنا كەتۋگە بەت بۇرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسىنىڭ ورىنباسارى، ۆيتسەسپيكەر بولۋى دا – ونىڭ ساياساتكەرلىك قىرىنىڭ ەڭ جارقىن بەتى دەيمىز.
بۇگىندە «اق جول» پارتياسىنىڭ توراعالىعى ورنىنا كەلگەن د.ەسپاەۆانىڭ شاعىن ساياسي پورترەتى وتە باي ەكەنىن جوعارىداعى دەرەكتەر مولىنان ايتىپ تۇر. ەندى ول ءوزىنىڭ جاڭا قىزمەتىندە پارتيانى قۇرىلتاي سايلاۋىندا تورگە شىعارۋ مىندەتى ءتۇر. ءسويتىپ، وعان ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن قازاقستاننىڭ دامۋىنا ارناۋعا داڭعىل جول اشىلدى دەسەك بولادى.
ءسوزىمىز ناقتى بولۋى ءۇشىن، د.ەسپاەۆانىڭ بىرنەشە ساياسي، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك باعىتتاعى تالاپتارىنا نازار اۋدارايىق.
ساياساتكەر شەتەلدىك جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ساتىپ الۋىندا وتاندىق كاسىپورىندارعا ناقتى باسىمدىق بەرۋ ماسەلەسىن ۇنەمى كوتەرىپ كەلەدى. بىردە ول سوزىندە الاش جەتەكشىسى ءاليحان بوكەيحاننىڭ ءسوزىن كەلتىرەدى: «جەر استىنداعى، جەر بەتىندەگى جانە ءتىپتى اسپانداعى بارلىق يگىلىك قازاق مەملەكەتىنە قىزمەت ەتۋى كەرەك. قازاقتىڭ كەۋدەسىنە تاعىلاتىن تۇيمە قۇيۋعا بولاتىن ءاربىر تاسقا دەيىن».
«ءبىز جاقسى ومىرگە اپاراتىن جاڭا مۇمكىندىكتەردى ۇنەمى كەڭەيتىپ، اشىپ وتىرۋىمىز كەرەك جانە وسى جولدا كەدەرگى بولاتىن نارسەنىڭ بارىنەن باتىل تۇردە باس تارتۋىمىز قاجەت»، – دەيدى دانيا ماديقىزى سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋلەردە بىرنەشە رەت.
اتاپ ايتقاندا، ول ەلىمىزدەگى باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە جەمقورلىققا قارسى ىمىراسىز كۇرەستى جانە كاپيتالدىڭ وفشورلىق ايماقتارعا زاڭسىز شىعارىلۋىن توقتاتۋدى سانايدى.
(ايتا كەتسەك، «اق جول» وكىلدەرى پارلامەنتتەگى العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ ون جىل بويى ۇكىمەت پەن باس پروكۋرورعا وفشورسىزداندىرۋ جانە قازاقستاننان زاڭسىز شىعارىلعان ميللياردتاردى قايتارۋ جونىندە ناقتى فاكتىلەر مەن ەسىمدەردى كورسەتىپ تۇراقتى ۇسىنىستار جاساپ كەلەدى).
ال، د.ەسپاەۆانىڭ ۇستانىمى ونى وتكىر ساياساتكەر قاتارىنا قوساتىن سياقتى: «ەگەر مينيستر نەمەسە ۇلتتىق بانك باسشىسى دەۆالۆاتسيا بولمايدى دەپ مالىمدەپ، كەيىن ول ءبارىبىر ورىن السا، مۇنداي شەنەۋنىك وتستاۆكاعا كەتۋى ءتيىس»، – دەپ ناقتى تالاپ قويادى ەسپاەۆا.
سونىمەن بىرگە ول دەۆالۆاتسيالىق تاۋەكەلدەردەن شىعۋدىڭ جولىن وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋدان، يمپورتتى الماستىرۋدان جانە ىشكى نارىقتى قازاقستاندىق تاۋارلارمەن تولىقتىرۋدان كورەدى.
مىنەكي، د.ەسپاەۆانىڭ ساياسي ۇستانىمدارىنا شاعىن شولۋدىڭ وزىندە ونىڭ مەملەكەتشىلدىك ۇستانىمى، ادىلەتتىلىكتى تۋ ەتىپ ۇستاناتىنى، مەملەكەت قىزمەتكەرىنىڭ ماقساتى حالقىنا قىزمەت ەتۋ ەكەندىگى انىق ايتىلادى. بۇل – ەلىمىزدىڭ ساياسي ارەناسىنا زامانعا لايىق ويلايتىن، جىگەرلى كۇرەسكەر ساياساتكەردىڭ پارتيا باسشىلىعىنا كەلگەنىنەن حابار بەرەدى. ارينە، بۇل ويلار بولاشاقتا پارتيانىڭ دا تۇراقتى ۇستانىمى رەتىندە كورىنىس بەرەتىنى انىق.
ءتۇيىن: «اق جول» پارتياسى ۇزاق جىلدار بويى التىن وردا مۇراگەرى رەتىندە ءوزىن تانىتىپ كەلدى. ەندى، پارتياعا جاڭا توراعا كەلۋىمەن «اق جول» پارتياسىنىڭ وسى ءبىر رۋحانيمادەني باعىتى وزگەرمەيدى دەپ سەنىم بىلدىرەمىز. ەندەشە، دانيا ماديقىزى ەسپاەۆا باسقاراتىن «اق جول» پارتياسى وسى جولدان تايمايدى، قوعامدى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا باستايدى دەپ پارتياعا دا، ونىڭ كوشباسشىسىنا دا ۇلكەن سەنىم ارتقىمىز كەلەدى.
نۇرگەلدى ابدىعانيۇلى
ەسكەرتۋ: ماتەريالدىڭ اقىسى «اق جول» - قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ سايلاۋالدى شتابى قورىنان تولەندى.
Abai.kz
