باسى: «تاسديق» تراكتاتى – اباي عالاماتى

جالعاسى: «تاسديق» تراكتاتى – «الانى تانىماق» ءبولىمى

جالعاسى: اللانىڭ عادالات سيپاتى

بولمىس دەگەن – قۇداي، ادام ءھام دۇنيە. ءوز كەزەگىندە ادام دا ءۇش بولىكتەن: جان، اقىل (رۋح) جانە ءتان. ادام ءتانى – توپىراق، ول ءبىر قالىپتا تۇرا الماق ەمەس، وسپەك، قارتايماق، اقىرىندا ولمەك، جوق بولماق.

ال، جانى – جاراتۋشىنىڭ زارەدەي بولشەگى، ول وزگەرمەيدى، ءارى جوعالمايدى. اقىل مەن سەزىم شە؟ بۇل ەكەۋى – «رۋح» دەلىنەدى. رۋح تا اجالسىز. ول ادامنىڭ جانىمەن بىرگە اقيرەتكە (قيامەتكە) كەتپەك. دەمەك، اقيرەت دەگەنىمىز – جاننىڭ رۋحپەن بىرگە «قابىردەن ءارى ءوتۋى» (اباي). قازاق حالقى ونى «ارۋاقتار الەمى»، يسلامدا «بارزاك الەمى» دەيدى. سونىمەن، قايتالاپ ايتايىق، ءتان – توپىراققا اينالىپ، جان مەن اقىل عايىپقا وتەدى. دەمەك، «ءوزىن تانىماقتىڭ» ءمانىسى – دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرىن تانىپ-بىلۋگە سايادى.

اباي تانىمىنداعى ادام بولمىسى  

حاكىم ايتقان اقىل، ونەگە، وسيەت ءسوز، اسىل يدەيالاردى بويىما قايتسەم سىڭىرەم دەگەن ادامعا ءوزىن تانىماق شارت. ادام بولمىسى جايىندا «كوك تۇمان – الدىڭداعى كەلەر زامان» ولەڭىندە ويشىل اقىن بىلاي دەيدى:

اقىل مەن جان – مەن ءوزىم، ءتان – مەنىكى،

«مەنى» مەن «مەنىكىنىڭ» ماعىناسى – ەكى.

«مەن» ولمەككە تاعدىر جوق اۋەل باستان،

«مەنىكى» ولسە ءولسىن، وعان بەكى (1897).

ءتان كىندىگى – تابيعاتتا. جان مەن اقىل – رۋح الەمىنەن. بۇل ەكەۋى اتىڭدى ادام قىلادى، ءارى ولمەيدى  («تابيعات ولسە ولەر، ادام ولمەس»). ءسويتىپ، ءتان مەن جان مۇلدەم ەكى بولەك نارسە. ولاي بولسا، قايتىپ سىيىسپاق؟ «جۇرەكتە قايرات بولماسا» ولەڭىندە عۇلاما مۇنى بىلايشا ۇقتىرادى:

ءتان سۇيگەنىن بەرمەسە،

جان شىداماس جانى اشىپ.

بەرە بەرسەڭ «بەر» دەسە،

ءۇمىت ەتەر تالاسىپ (1898).

جان اياۋلى، ول ءتان نەنى سۇيسە، قالاسا، سونى بەرۋگە تىرىسىپ باعادى. بىراق ءتان – تويىمسىز، قاناعاتسىز. نەنىڭ دە بولسا، ولشەۋى بارىن بىلمەيدى. بەرە بەرسەڭ «بەر» دەيدى («ءناپسى» دەگەن ۇعىم وسى). جان لاجسىز، ءتان «بەرە بەرىن» ءبىر قويار، بالكي، تويار دەپ ءۇمىت ەتپەك، تالاسقا تۇسپەك. پەندەلىك ءومىر، ادام جۇرەگىنىڭ مايدان الاڭى بولۋى، مىنە، وسى ايتىلعان تالاستان تۋادى. ادام جاراتىلىسى باسقا جان يەلەرىنەن وزگەشە. سوندىقتان كەلەسى شۋماقتا ۇلى اقىن: «مالدا دا بار جان مەن ءتان، اقىل، سەزىم بولماسا. تىرشىلىكتىڭ نەسى ءسان، تەرەڭگە بەت قويماسا؟» دەيدى. بۇل جەردە تەرەڭگە (تىلسىمعا) بەت قويۋ – قۇداي ءىسىن ويلانۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

قورىتا ايتقاندا، جان ەكەنىڭدى سەزىپ-ءبىل، ءناپسىڭدى تەجە. ءوزىڭدى تانۋ پروتسەسسى دەگەن وسى. اباي: «ءناپسىسىن تىيىپ، بويىن توقتاتقان كىسىنىڭ جامان اتانىپ، ءناپسىسى بيلەپ، ماقتانعا ەرىپ، پالە شىعارعان كىسى مىقتى اتاناتۇعىنى نەسى؟» دەيدى. ويشىلدىڭ توبىرلىق سانانى سىناعان بۇل ءسوزى ەسكىرگەن جوق، ول بۇگىنگى بىزدەردى دە شىندىقپەن جۇزدەستىرەدى.

ەندى ابايدىڭ سوڭعى ولەڭىنىڭ ءبىرى – «توتى قۇس ءتۇستى كوبەلەككە» (1902) ءسال ايالدايىق. وسى جۇرت «تاسديق» تراكتاتى مازمۇنىن تۇسىنە الدى ما دەگەن كۇمانى كوپ ويشىل: «زاماندى قاي جان بيلەمەك؟» دەگەن ساۋال تاستايدى قاۋىمعا. ساۋال جاۋابى مىناۋ: «كىم ءوزىنىڭ جان ەكەنىنە كامىل سەنىپ، ءتاننىڭ «بەرە بەرىنە» يلىكپەسە، سول كىسى زاماندى بيلەمەك!». ويتكەنى، جوعالمايتىن، ماڭگى جانعا وتكىنشى، ۋاقىتشا زامان قايتىپ بيلىك جۇرگىزسىن. دارمەنسىز. زامانعا باس يمەگەن، يلىكپەگەن جان يەسى سۋفيزمدە «كامىل ادام»، ال اباي مۇراسىندا عادالاتتى ادام، تولىق ادام، تازا مۇسىلمان دەلىنگەن. قازاقتىڭ جالپاق ءتىلى ونى «قۇدايعا قاراعان ادام» دەيدى. اتاۋلارى بولەك، بىراق ىشكى مازمۇن ءبىر، ولارعا ورتاق باستى ەرەكشەلىك – حاق جولىندا بولۋى. اباي: «وزگە جولدا نە ءۇمىت بار؟» دەيدى. ايتسا ايتقانداي، وي-حوي، ماتەريالدىق پروگرەسس دەدىك، بۇل جولدىڭ باقىت اكەلگەنى كانە؟ ادامزات اڭتارىلىپ قالدى تاپ قازىر. ويتكەنى، اباي ءىلىمى بويىنشا ءۇمىت پەن قايىر تەك قانا قۇداي تاعالا جولىندا! تومەندە تراكتاتتىڭ «ءوزىن تانىماق» ءبولىمىن تالداۋ بارىسىندا وسىعان كوز جەتكىزەتىن بولامىز.

پەندەلىكتىڭ كامالاتى – حاق جولى ارقىلى 

«ەندى بىلدىڭىزدەر، ەي، پەرزەنتتەر! قۇداي تاعالانىڭ جولى دەگەن جول  نيھاياتسىز[1] بولادى. ونىڭ نيھاياتىنا ەشكىم جەتپەيدى. بىراق سول جولعا ءجۇرۋدى وزىنە شارت قىلىپ (استىن سىزعان – ءبىز) كىم قادام باستى، ول – تازا مۇسىلمان، تولىق ادام دەلىنەدى. دۇنيەدە تۇپكى ماقساتىڭ ءوز پايداڭ بولسا – ءوزىڭ نيھاياتلىسىڭ، ول جول قۇدايدىڭ جولى ەمەس. عالامنان جيىلسىن، ماعان قۇيىلسىن، وتىرعان ورنىما اعىپ كەلە بەرسىن دەگەن ول نە دەگەن نىساپ؟ نە ءتۇرلى بولسا دا، يا دۇنيەڭنەن، يا اقىلىڭنان، يا مالىڭنان عادالات، شاپاعات سەكىلدى بىرەۋلەرگە جاقسىلىق تيگىزبەك ماقساتىڭ بولسا، ول جول – قۇدانىڭ جولى. ول – نيھاياتسىز جول، سول نيھاياتسىز جولعا اياعىڭدى بەرىك باستىڭ، نيھاياتسىز قۇدايعا تاعريف   حاسيل[2]   بولىپ   حاس[3]   ىزگى   قۇلدارىنان   بولماق  ءۇمىتى   بار. وزگە جولدا نە ءۇمىت بار؟».

مىنە، تراكتاتتىڭ «ءوزىن تانىماق» ءبولىمىن اباي وسىلايشا تۇيىندەيدى. پەندەلىكتىڭ كامالات تاپپاعى – حاق جولى ارقىلى دەگەن بۇل قورىتىندىسىنا ويشىل تەرەڭ، ءارى جۇيەلى زەرتتەۋ-زەردەلەۋ ىزدەنىستەرىن اتقارا وتىرىپ كەلەدى. تومەندە سولاردى رەت-رەتىمەن تالداپ، تاپسىرلەپ كورمەكپىز.

ءسوز بولىپ وتىرعان «ءوزىن تانىماق» ءبولىمىن اباي بىلايشا باستاعان: «ەندى ءبىزدىڭ باستاعى تاعريف بويىنشا قۇداي تاعالا عىلىمدى، راحىمدى، عادالاتتى-قۇدىرەتتى ەدى. سەندە بۇل عىلىم، راحىم، عادالات ءۇش سيپاتپەنەن سيپاتتانباق: ءيجتيھاتىڭ[4] شارت ەتتىڭ، مۇسىلمان بولدىڭ ءھام تولىق ينسانياتىڭ[5] بار بولادى». بۇل جەردە «ءبىزدىڭ باستاعى تاعريف بويىنشا» دەپ  ۇستاز الدىڭعى «اللا تاعالانى تانىماق» ءبولىمدى ايتىپ وتىر. اللانىڭ ءۇش ۇلىق سيپاتى (عىلىم، راحىم، عادالات) سول بولىمدە انىقتالعان بولاتىن.

سونىمەن، اللانىڭ ءۇش ۇلىق سيپاتىنا سايكەس ادامنىڭ دا ءۇش باستى سيپاتى بولۋى كەرەك. پەندەنىڭ اللاعا ۇقساستىعى، ونىڭ سوڭىندا بولۋ كەرەكتىگى بارشاعا ايان اقيقات. وعان ورتا عاسىرلىق جاۋانمارتلىك ءۇش حاسلەت، سونداي-اق، «كامىل ادام» ءىلىمى دالەل. سول سەبەپتى «ءبىزدىڭ باستاعى تاعريف بويىنشا» دەپ باستاعان جاڭاعى ءسوزىن اباي بىلايشا جالعاستىرعان:

«بەلگىلى جاۋانمارتلىك[6] ءۇش ءحاسلات[7] ءبىرلان بولار دەگەن: سيدديق[8], كارام[9], عاقىل[10]. بۇل ۇشەۋىنەن سيدديق – عادالات بولار، كارام – شافاعات بولار. عاقىل ماعلۇم-ءدۇر، عىلىمنىڭ ءبىر اتى ەكەندىگى. بۇلاردى ءار ادامنىڭ بويىندا اللا تاباراكا ۋا تاعالا ءتاحمين[11] بار قىلىپ جاراتقان. بىراق وعان ءراۋاج[12] بەرىپ گۇلدەندىرمەك، بالكي، ءوز حالىنشە كامالاتقا جەتكىزبەك ادام جاھاتىندە[13] بولماق. بۇلار – ءوز ءيجتيھاتىڭ ءبىرلان نيەت حاليس[14] ءبىرلان ىزدەنسەڭ عانا بەرىلەتىن نارسەلەر، بولماسا جوق».

كوردىڭىز بە، سيدديق (شىندىق), كارام (ىزگىلىك), عاقىل (اقىل) – ادام بويىندا بار ءۇش قاسيەتتەر. بۇل – جاڭالىق ەمەس. اباي وسى ەسكى ۇشكىل مەن ءوزى انىقتاعان جاڭا ۇشكىلدى (عادالات، راحىم، عىلىم) سالىستىرا كەلە، ەكەۋى ءبىر دەپ مالىمدەگەن. ويتكەنى، ولاردى ءار ادامنىڭ بويىندا بار قىلىپ جاراتقان ءبىر اللا. وعان ءراۋاج بەرىپ گۇلدەندىرمەك، ءوز حالىنشە كامالاتقا جەتكىزبەك ادامعا پارىز ءىس. تالاپسىزدىق، تەرەڭ وي ىزدەمەۋ – عاپىلدىق. ءومىر «حايۋانشا ءجۇرىپ كۇنەلتپەك»-پەن وتپەۋگە كەرەگى – رۋحاني كەمەلدىك، نيەت حاليسپەن (تازا نيەتپەن) ىزدەنە بەرۋ». ابايدىڭ جەتكىزبەك اسىل يدەياسى، مىنە، وسى.

حاكىمنىڭ بىلۋىنشە، رۋحاني كامالاتقا جەتۋدىڭ كەپىلى – قۇداي جولىنا ءجۇرۋدى شارت قىلىپ، قادام باسۋ! ءتۇزۋ جولدى تانىتپاق نە ءۇشىن ماڭىزدى،  اباي ونى نە سەبەپتەن ماقسۇت قىلعان؟ ەندى وسىعان كەلەيىك.

وي كوزىمەن قاراساڭىز، تىرشىلىك يەلەرىنىڭ جولسىز قالعانى جوق. قاي-قايسىسىنا دا راحىمدى اللا تاعالا جول سالعان. قۇس دەگەنىڭىز اسپان الەمىندە مىڭداعان شاقىرىم ۇشا وتىرىپ، ىزدەگەن مەكەنىن ءدوپ تابادى. سۋداعى بالىق، تاۋداعى اڭ، جازىقتاعى حايۋان، ءبارى-ءبارىنىڭ باعىت-باعداردان اداسپاق ەمەس، قۇمىرسقا سەكىلدى تيتتەي جاندىككە شەيىن ءوز جولىن بىلەدى. جولىن بىلە الماي، اداسۋدان كوز اشپايتىن تەك ادام اتا ءناسىلى عانا. ونىڭ وزىندىك سەبەبى مىناۋ: اللا تاعالا ادام بالاسىن ەرەكشە يەسى قىلىپ جاراتقان، ءارى تاڭداۋ ەركى بەرىلگەن. ونىڭ ەسەسىنە ءتۇزۋ جولدى تابۋ قيىننىڭ قيىنى:  «ءومىر جولى – تار سوقپاق، ءبىر يگەن جاق»، ياعني سىناققا تولى. وعان بەرە بەرسەڭ «بەر» دەيتىن ءناپسى قۋاتىن قوسىڭىز. ول جەڭبەي قويسىن با: ادامدار دۇنيەگە بوي الدىرىپ، اياعىن كوپ شالدىرماق. نە ىستەمەك كەرەك؟

اللا تاعالانىڭ پەندەلەرىنە سالعان جولى بارى، ول – كيەلى كىتاپتار كورسەتكەن ماحاببات ءھام ادىلەتتىڭ، ءوز سوزىنشە، «ادامزاتتىڭ ءبارىن باۋىرىم دەپ» ءسۇيۋدىڭ جولى ەكەنى ابايعا جاقسى ءمالىم. سوندىقتان حاق جولىندا بولۋدىڭ ءمانىسىن ۇقتىرۋدى بىلايشا باستاعان:

«بۇل ايتىلمىش ءۇش ءحاسلاتتىڭ يەلەرىنىڭ الدى – پايعامبارلار، ونان سوڭ – اۋليەلەر، ونان سوڭ – حاكىمدەر، ەڭ اقىرى – كامىل مۇسىلماندار. بۇل ءۇش ءتۇرلى نارسەنى: فيعىل قۇدانىڭ سوڭىندا بولماقتى، ءوزىن وعان قۇل ءبىلىپ، بۇل فيعىلدارعا عاشىق بولىپ تۇتپاقتى پايعامبارلار ۇيرەتتى».

پايعامبارلار تۋرا جولدى كورسەتتى. ونان قۇداي ءىسى سوڭىندا بولۋدى ۇيرەنگەن رۋحاني ۇستازدار كوپشىلىككە ۇلگى-ونەگە بەردى.  رۋحاني ۇستازدار اراسىنان اباي اۋليە مەن حاكىمگە ەرەكشە كوڭىل بولگەن. نەگە؟ سەبەبى، جۇرتشىلىقتى الاڭ قىلعان ءدىني اداسقاندىق پەن فاناتيزم توركىنى – اۋليەلىكتى ۇقپاۋعا تىرەلەدى. اباي: «ءاربىر ناداننىڭ «ءبىز تاريحاتقا كىردىك» دەپ جۇرگەنى «ءبىز بۇزىلدىق» دەگەنىمەنەن ءبىر بولادى» دەيدى. حاكىمگە توقتالعان سەبەبى، ادامزات كوشى سوڭعى عاسىرلاردا جويقىن «تەوريالار» مەن سۇراپىل «يزمدەر» ءدامىن تاتتى. دۇنيەنىڭ ويران بولۋ يا بولماۋى،  حاكىمدىك ءىلىم-بىلىمگە تاۋەلدى. وسىعان كوز جەتتى. اباي: «قۇداي سوڭىندا بول، وزگە جولدا نە ءۇمىت بار؟» دەيدى.

ەندى تومەندەگى ماتىنگە كوز سالايىق:

«اۋليەلەرگە اۋليەلەر وقىدى، عاشىق بولدى. بىراق، ولار ۋحراۋي[15] پايداسىن عانا كۇزەتتى. عاشىقتارى سول حالگە جەتتى، دۇنيەنى، دۇنيەدەگى تيەرلىك پايداسىن ۇمىتتى. بالكي، حيساپقا الماديلار. حاكىمدەر دۇنيەدە تيەتىن پايداسىن سويلەدى. عيبرات كوزىمەن قاراعاندا، ەكەۋى دە (اۋليە مەن حاكىم) بىرىنەن-ءبىرى كوپ جىراق كەتپەيدى. ونىڭ ءۇشىن ءاربىرىنىڭ سويلەۋى، ايتۋى باسقاشا بولسا دا، اللا تاعالانىڭ سۇڭعاتىنا قاراپ پىكىرلەمەكتى ەكەۋى دە ايتتى. پىكىرلەمەكتىڭ سوڭى عيبراتلاماق بولسا كەرەك. بۇل  عاقىل، عىلىم – ەكەۋى دە  وزىن زورعا ەسەپتەمەكتى، زالىمدىقتى، ادام وزىندەي ادامدى الداماقتى جەك كورەدى، بۇل – عادالات بولسا كەرەك. ءھام ەكەۋى دە مارحاماتتى، شاپاعاتتى بولماقتىقتى ايتىپ بۇيىردى، بۇل – راقىم بولسا كەرەك. بىراق مەنىڭ ويىما كەلەدى، بۇل ەكى تايفا (توپ) ءار قايسىسى وزدەرىنە ءبىر ءتۇرلى ءناپسىسىن فيدا قىلۋشىلار دەپ. ياعني، پەندەلىكتىڭ كامالاتى (استىن سىزعان – ءبىز) اۋليەلىكپەن بولاتۇعىن بولسا، كۇللى ادام تاركى دۇنيە بولىپ «ھۋ» دەپ تاريقاتقا[16] كىرسە، دۇنيە ويران بولسا كەرەك. بۇلاي بولعاندا مالدى كىم باعادى، دۇشپاندى كىم توقتاتادى، كيىمدى كىم توقيدى، استىقتى كىم ەگەدى، دۇنيەدەگى اللانىڭ پەندەلەرى ءۇشىن جاراتقان قازىنالارىن كىم ىزدەيدى؟

ءحارامي[17], ماكرۋھي[18] بىلاي تۇرسىن، قۇداي تاعالانىڭ قۋاتىمەنەن، يجتيھات اقىلىڭمەنەن تاۋىپ، راحاتىن كورمەگىنە بولا جاراتقان، بەرگەن نيعمەتتەرىنە[19], ونان كورمەك حۇزۋرعا[20] سۋىق كوزبەن قاراپ، ەسكەرۋسىز تاستاپ  كەتپەك اقىلعا، ادەپكە،  ىنساپقا دۇرىس  پا؟ ساحيب نيعمەتكە[21] شۇكىرشىلىگىڭ جوق بولسا، ادەپسىزدىكپەنەن كۇناكار بولمايسىڭ  با؟

ەكىنشى – بۇل  جولداعىلار  قور  بولىپ،  دۇنيەدە  جوق بولىپ كەتۋ دە ءحاۋپى بار، ءۋا كاپىرلەرگە جەم بولىپ كەتۋ دە، قايسىبىر سابىرسىزى جولىنان تايىپ، سابىرمەن ءبىر قارار تۇرامىن دەگەنى بولىپ كەتسەلەر دە كەرەك».

ۇزاق ماتىننەن ۇعىلاتىنى: اۋليە دە، حاكىم دە ءۇش ءحاسلات (عىلىم، عادالات، راحىم) يەلەرى. ەكەۋى دە: «ءناپسىسىن فيدا قىلۋشىلار». اۋليەنىڭ ايىرماسى: «دۇنيەنى، دۇنيەدەگى تيەرلىك پايداسىن ۇمىتتى». ويتكەنى، ول رۋحاني كەمەلدىك شىڭىنا شىققان جان. بىراق وعان ءدۇيىم جۇرت ەلىكتەسە، دۇنيە بۇلىنەدى. سوندىقتان اۋليەلىك تۋرالى ءسوزىن اباي: «ەگەردە بۇل جول  جارىم-جارتىلارىنا عانا ايتىلعان بولسا، جارىم-جارتى راست دۇنيەدە بولا ما؟ راس بولسا، ھامماعا بىردەي راست بولسىن، الالاعان راست بولا ما، ءھام عادالات بولا ما؟ ولاي بولعاندا، ول جۇرتتا عۇمىر جوق بولسا كەرەك. عۇمىر ءوزى – حاقيقات. قاي جەردە عۇمىر جوق بولسا، وندا كامالات جوق» دەپ قورىتادى.

ءسويتىپ، اۋليەلىكتى ەمەس، رۋحاني كەمەلدىككە تاجىريبە جيناماي، ياعني جاقسىلىقتار جاساماي، ءومىر سىناعىنان وتپەي-اق جەتۋگە بولادى دەگەن جالعان يدەيانى سىناپ وتىر. كامىل يمان قۇر عانا ينانماقتىق ەمەس، سول سياقتى اۋليەلىككە دە تاجىريبە ارقىلى جەتەسىڭ. ماڭىزدى ءتۇيىن: اللا مەن احيرەت سياقتى عۇمىر دا حاقيقات («ءۇش انىق» دەگەنىمىز دە وسى).

ەندى اباي حاكىم مەن عالىمنىڭ ايىرىمىنا وتەدى. ونى: «حاكىم، عالىم – اسىلدا ءبىر ءسوز، بىراق عارافتا[22] باسقالار-ءدۇر» دەۋىمەن ۇقتىرعان. اۋليەنىڭ دۇنيەگە تيگىزەر پايداسىن ۇمىتقانى سەكىلدى عالىمنىڭ نازارىنان تىلسىم سىرت قالۋى بەك مۇمكىن. ءسويتىپ، سىرتقى عىلىم شەڭبەرىنەن اسا الماي، حاقتى تاپپاق، تۇپكى سەبەپتى بىلمەكتەن شەت قالادى. جان سىرى مەن جاراتىلىس سىرى ءبىرى بىرىنەن اجىراپ قالعانى، ارينە، زور ولقىلىق.

دۇنيەنىڭ كورىنگەن ءھام كورىنبەگەن سىرىن تۇگەندەپ بىلگەن تۇلعا قايسى؟ ول – حاكىم. اباي ونىڭ تولىق ادام، ياعني اسىل ۇلگى ەكەندىگىن: «اداسپاي تۋرا ىزدەگەن حاكىمدەر بولماسا، دۇنيە ويران بولار ەدى. فيعىل پاندەنىڭ[23] قازىعى – وسى جاقسى حاكىمدەر، ءار نارسە دۇنيەدە بۇلاردىڭ يستيحراجى[24] ءبىرلان ءراۋاج[25] تابادى» دەپ جەتكىزگەن. دەسە دەگەندەي، حاكىم ءىلىمىنسىز ماحاببات پەن ادىلەت جەر بەتىندە سالتانات قۇرا المايدى. بۇل – اقيقات!

قورىتىندى: عىلىم، عادالات ءھام ماحاببات – بولمىس زاڭدىلىعى. جەكە ادام، بۇكىل قوعام ءۇشىن باقىت، ءارى كامالات جولى – وسى ۇشەۋى.  اباي: «بۇل عادالات، ماحاببات سەزىم كىمدە كوبىرەك بولسا، ول كىسى – عالىم، سول – عاقىل» دەيدى. حاكىمنىڭ «ءوزىن تانىماق» ءىلىمى جايلى ءسوزىمىز وسىمەن ءتامام. كەلەسى كەزەكتە تراكتاتتىڭ «دۇنيەنى تانىماق» ءبولىمىن زەرتتەپ-زەردەلەمەكپىز.

اسان وماروۆ، ابايتانۋشى

[1] نيھاياتسىز (ارابشا) – شەكسىز، ولشەۋسىز.

[2] تاعريف حاسيل (ارابشا) – ناتيجەلى تانىم، پايدالى قورىتىندى.

[3] حاس (ارابشا) – ناعىز، وتە.

[4] يجتيھات (ارابشا) – تالاپتانۋ، ىزدەنۋ، ءبىر نارسەگە بەرىلە ەڭبەكتەنۋ.

[5] ينسانيات (ارابشا) – ادامگەرشىلىك.

[6] ءجاۋانمارت (پارسىشا) – مىرزا، شۇلەن، كەڭ پەيىلدى.

[7] ءحاسلات (ارابشا) – سيپات، ءتۇر، قاسيەت.

[8] سيدديق (ارابشا) – شىندىق، شىن.

[9] كارام (ارابشا) – ىزگىلىك.

[10] عاقىل – اقىل، اقىلدىلىق، دانالىق.

[11] ءتاحمين (ارابشا) – شاما، شاماسى.

[12] ءراۋاج (ارابشا) – كوركەيتۋ، پايداعا اسىرۋ.

[13] ءجاھات (ارابشا) – ىنتا، جىگەر.

[14] حاليس (ارابشا) – تازا، كىرشىكسىز. نيەت حاليس – تازا نيەت.

[15] ۋحراۋي (ارابشا) – و دۇنيە، اقيرەت.

[16] تاريقات (ارابشا) – دىندەگى اۋليەلىك جول، تاقۋالىق.

[17] ءحارامي (ارابشا) – ارام نارسە.

[18] ماكرۋھي (ارابشا) – جيرەنىشتى، جامان. شاريعاتقا تەرىس، ءابۇيىرسىز ءىس.

[19] نيعمەت (ارابشا) – جاقسى ءومىر، بايلىق، اللانىڭ بەرگەن داۋلەت، ىرىسى.

[20] حۇزۋر (ارابشا) – كوركەيۋ، دامۋ، تىنىشتىق، راحات.

[21] ساحيب نيعمەت (ارابشا) – بايلىق، داۋلەت يەسى. بۇل جەردە «قۇدايدىڭ بەرگەنى» دەگەن ماعىنادا.

[22] عاراف (ارابشا) – تانىم.

[23] فيعىل پاندە (پارسىشا) – ادام ءىسى دەگەن ماعىنادا.

[24] يستيحراج (ارابشا) – ىستەۋ، شىعارۋ، ويلاۋ.

[25] ءراۋاج – رەتتەۋ، پايداعا اسىرۋ، تاراتۋ.

Abai.kz