Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 37
Alaşorda 1543 4 pikir 12 Mamır, 2020 sağat 14:19

Nerazgadannaya tayna Mustafı Şokaya (Çast' III)

Çast' III

Vışedşiy na ekran v 2008 godu istoriko-dramatiçeskiy fil'm “Mustafa Şokay” (rejisser-postanovşik – Satıbaldı Narımbetov, avtorı scenariya – Akim Tarazi, Ermek Tursunov, Sergey Bodrov) osnovan na vospominaniyah ego jenı – Marii Gorinoy. Takje v titrah konsul'tantom fil'ma ukazan Abdulvahab Kara, istorik-şokaeved iz Stambula, svedeniya kotorogo, po priznaniyu rejissera fil'ma, pokazalis' naibolee dostovernımi. Krome nego sozdateli kartinı otmetili pol'zu ot Alima Almata, kotorıy v svoe vremya dva goda provel v dome Şokaya. Lyubopıtno, rejisser lentı v odnom iz svoih interv'yu govoril, çto v hode s'emok fil'ma v Stambule oni v teçenie treh çasov besedovali s Alimom Almatom, togda kak odin iz soavtorov scenariya, izvestnıy prozaik i dramaturg Akim Tarazi, otveçaya na utoçnyayuşiy vopros korrespondenta gazetı “Dala men qala” v 2005 godu, skazal, çto tem çelovekom sobstvenno bıl ne Alim Almat, a drugoy, – dvoyurodnıy brat Şokaya, bıvşiy agent sovetskoy voennoy razvedki. V dal'neyşem, prodoljaet pisatel', ego arestovali po lojnomu donosu, çut' ne rasstrelyali kak nemeckogo posobnika. Otsidev srok, on vernulsya na rodinu. “V moem scenarii etomu çeloveku otvoditsya vtoroe posle Mustafı znaçimoe mesto, no, vidimo pridetsya izmenit' imya”, – zayavil v zaklyuçenie Akim aga. Takje on povedal, çto videozapis' toy samoy besedı vposledstvii bıla uteryana iz-za nerastoropnosti molodoy devuşki-assistentki, nesmotrya na pros'bu spryatat' kassetı v nadejnom meste, ibo potom iz-za nee mog vozniknut' skandal.

Çto za çelovek, brat Şokaya, sotrudnik taynoy slubjı i poçemu ego rasskazı mogli stat' priçinoy problem dlya s'emoçnoy gruppı? Avtor scenariya odnoznaçno govorit, çto tot ne bıl Almat. I na samom dele posledniy ne imel nikakih rodstvennıh otnoşeniy s Şokaem – ego nastoyaşee imya Galımjan Absalyamov, pervıy skripaç-kazah, poluçivşiy mirovuyu izvestnost'. Slujil v Turkestanskom legione, popal v plen. Po svedeniyam on ne kipşak, a iz plemeni alim Mladşego juza, blizkiy rodstvennik Temirbeka Jurgenova. Nikogda ne rabotal v sisteme sovetskih specslujb. Iz etogo sleduet vıvod: scenarist imel dolguyu besedu s “tem samım Myunhgauzenom”, – a imenno s Baydrahmanom Sadıkovım. V 2005 godu tol'ko naçalas' podgotovka k s'emkam, no uje togda sozdatelyami fil'ma bılo prinyato reşenie zadeystvovat' ego v kartine kak personaj, – vidimo takovo bılo uslovie, postavlennoe nesgibaemım çekistom Baydeken. Bolee togo, ego imya, vopreki zayavleniyu scenarista, vse-taki ne bılo izmeneno, a ostavleno kak est', takje, kak imena ostal'nıh istoriçeskih personajey – Kerenskogo, Alihana Bokeyhanova, Frunze, Vadima Çaykina, Stalina, Ejova, Ribbentropa, Ol'cşe, Gitlera, Veli Kayuma, Haresa Kanatbaya, tol'ko imya Galımjana Absalyamova poçemu-to dano kak Torejan.

Pervıy raz B.Sadıkov poyavlyaetsya v fil'me v kadrah, gde sledovavşego iz Taşkenta v Moskvu Mustafu s suprugoy na jeleznodorojnoy stancii vstreçaet ego mat', kotoraya poçemu-to beret s soboy ne kogo-to iz blizkih, a imenno mal'çika Baydrahmana iz sem'i neskol'ko dal'nego dlya Mustafı otvetvleniya roda boşay. Mustafa veliçaet ego umen'şitel'no-laskatel'no – Baydok i uezjaya, na pamyat' emu vruçaet tasbih – musul'manskie çetki. V drugom kadre – eto naçalo voynı, 1940-god: okrovavlennıy Baydrahman na Lubyanke, na doprose u sledovatelya NKVD. Tot dopıtıvaet ego proishojdenie, jelaya uslışat' vsyu podnogotnuyu biografii svoego podopeçnogo iz sobstvennıh ust. Ves' izbitıy Baydok medlenno, no verno izlagaet: çlen VKP (b), jenat, imeet desyatimesyaçnogo sına, ded ego Torgay deystvitel'no bıl pravitelem kraya ot Hivinskogo hanstva, çelovekom ves'ma sostoyatel'nım, togda kak ego otec Sadık, to est' sın Torgaya dathi yavlyalsya odnoloşadnikom, tak kak datha razdal ves' svoy skot bednım. Uslışav eto çistoserdeçnoe priznanie, “sledak” udivitel'no bıstro smyagçaetsya, poveriv ego slovam bez kakih-libo dokazatel'nıh podtverjdeniy i soobşaet, çto vışestoyaşim naçal'stvom prinyato reşenie o napravlenii ego na uçebu v Har'kovskuyu vısşuyu şkolu pogranvoysk. Nu, çtobı iskupit' vinu. Vidimo za to, çto tot skrıval svoe social'noe proishojdenie, pokuda v komnate doprosa ego ne porazila holostaya sledakskaya pulya.

Po syujetu fil'ma çerez god mı vstreçaem Baydrahmana v pol'skom Çenstohove, lagere dlya sovetskih voennoplennıh. Zdes' rabotala sozdannaya Vostoçnım ministerstvom Germanii komissiya po delam voennoplennıh vo glave s Şokaem, velas' zapis' plennıh iz Sredney Azii i Kavkaza, s koimi veli besedu çlenı komissii. Odin za drugim podhodyat Hares Kanatbay iz Bukeevskoy ordı (vposledstvii odin iz rukovoditeley Turkestanskogo Nacional'nogo Komiteta), Absalyamov, kotorıy poçemu-to reşil skrıt' svoe nastoyaşee imya. Tretiy çelovek predstavlyaetsya Şokayu Baydrahmanom Sadıkovım, ego plemyannikom, v dokazatel'stvo çego pokazıvaet tot samıy tasbih na stancii. Proishodit trogatel'naya vstreça. “Moy Baydok!” neproizvol'no vırıvaetsya iz grudi Mustafı i skupıe mujskie slezı predatel'ski skatıvayutsya po ego licu. Spustya vremya mı licezreem ih uje v Bel'ska-Balya – pol'skom gorodke, gde raspolojen lager' dlya sovetskih voenoplennıh, na granice s Belorussiey, v komnate, gde Mustafa, sklonivşis' nad stolom, sosredotoçenno çto-to pişet, vidimo pis'mo naverh, tem vremenem tot samıy Baydok, uje v nemeckoy voennoy forme, poluleja v kresle, filosofstvuet. Podvergaet kritike nacistov, privodya jivıe primerı iz jizni straşnogo Osvencima, a v konce zaklyuçaet: “Nas ub'yut. Ili nemcı, libo naşi”. I, mnogoznaçitel'no vzglyanuv na dyadyu, – mol, eto vı doveli nas do takogo sostoyaniya, – molça uhodit. Stremitel'no menyayutsya kartinı, kak na teatral'nom podmostke, – tut je, sledom poyavlyayutsya dvoe nemeckih oficerov v soprovojdenii soldat. Starşiy iz nih osvedomlyaetsya ob efreytore Baydrahmane Sadıkove. Poluçiv otvet, çto tot uehal na vokzal vstreçat' tureckuyu voennuyu delegaciyu, nemec çekannım golosom zayavlyaet, çto pomoşnik gerr Şokaya Sadıkov ne voeval na Ukraine, kak on ob etom govoril i on vovse ne efreytor-artillerist, v plen ne sdavalsya, a perebejal çerez liniyu fronta pod Gomelem. Uhodya Mustafe vruçaet papku s dokumentami. Bumagi s grifom “Soverşenno sekretno” glasili, çto starşiy leytenant Baydrahman Sadıkov yavlyaetsya vıpusnikom Har'kovskoy vısşey şkolı NKVD SSSR, prinimal uçastie v karatel'nıh operaciyah i razoblaçeniyah nacionalistov, çlenov alaşordınskogo pravitel'stva. V 1939 godu premirovan imennımi çasami liçno generalom Zelenskim. V naçale voynı proşel voennuyu podgotovku v Vısşey şkole NKVD SSSR, posle çego napravlen v nemeckiy tıl dlya vıpolneniya osobogo zadaniya pod kodovım nazvaniem “Franc”. Jenat. Blijayşie rodstvenniki repressirovanı. Dokumentı podgotovlenı agentom Maynerom (vidimo rabotavşim na toy storone fronta nelegalom-abverovcem).

Scena menyaetsya. V dveryah poyavlyaetsya Baydok. Razgnevannıy Mustafa suet v ego ruki svoy nagan, trebuet, çtobı tot prikonçil ego, mol, sdelay to, za çem tı syuda yavilsya. Tut starşiy leytenant vzrıvaetsya, ego prejnie nameki vılilis' v obvinitel'nuyu reç': “Naşih rodnıh i blizkih repressirovali. Teper' ya iskupayu vinu. Vaşu vinu. Ibo vse naçalos' iz-za Vas. A Vı sbejali. Sidite zdes', jivete sıto. Izdaete svoi gazetenki. A tam lyudey gnobili v tyur'mah, jiv'em zakapıvali v zemlyu. A Vı...”

– I tı zakopal? – porıvisto spraşivaet Şokay, neotrıvno glyadya v lico raskolovşegosya plemyannika.

– Mojet bıt' ya edinstvennıy, kto reşilsya prekratit' etot straşnıy rok, navisşiy nad naşim rodom.

Şokay zadumıvaetsya.

– Çto takoe operaciya “Franc”?

– Operaciya po uniçtojeniyu liçnogo vraga tovarişa Stalina, predatelya, nacionalista Mustafı Şokaeva.

– Tak strelyay v menya!

Pauza. Baydok padaet na koleni:

– Prosti, ağa!

– Togda begi otsyuda.

– Davayte, bejim vmeste.

– Net. A tasbih ostavlyu sebe. Zaçem on tebe, bezbojniku. Idi!..

(Kadr iz fil'ma «Mustafa Şokay». Akter Berik Aytjanov v roli Baydrahmana Sadıkova)

Vot odin iz kommentariev ot avtorov fil'ma prozvuçavşiy v samom konce kartinı: “Agent NKVD Baydrahman Sadıkov, nıne polkovnik KGB v ostavke, jivet v gorode Almatı”. To est', vse-taki sbejal, blagopoluçno vernulsya k hozyaevam, i perejiv ustroennıy imi kromeşnıy ad v stalinskih lageryah, osel v togdaşney stolice respubliki. Kak ne verit' posle etogo ego  rasskazam, gde sobıtiya i faktı tak ladno shodyatsya so straşnoy pravdoy jizni togo slojnogo vremeni, kakovo opisanie şpionskih strastey! – Lubyanka, specşkola, specpodgotovka, sfabrikovannaya legenda dlya perebroski na druguyu storonu dlya vıpolneniya sverhsekretnogo zadaniya, rabota v tılu vraga, pobeg, prohojdenie fil'tracii i pereproverok, nezaslujenno ponesennoe nakazanie, posleduyuşee vosstanovlenie dobrogo imeni... A kakova samoopravdıvayuşaya motivaciya, dvigayuşaya çeloveka k vıpolneniyu d'yavol'skoy zadaçi – şutka li zavalit' rodnogo dyadyu! – iskupit' ego vinu sobstvennım samosudom, cenoyu jizni uravnyat' grehi poslednego.  Izmışleniya razuma, zadavşie traektoriyu opisannım sobıtiyam.

Jal', çto tol'ko v dogonku voproşayu poçemu scenaristı i redaktorı kinostudii ne sdelali malo-mal'skiy faktçeking, “operativnım putem” pereproverili bı rasskazannoe. Na vsyakie fors-majornıe, kotorıe ne preminuli vozniknut', naprimer, uteryannaya zapis'. Hotya sohranilas' istoriya çekistskoy ispovedi, – inaçe i scenariy bı ostalsya nenapisannım. Vse mojno bılo bı utoçnit', pokopavşis' v biblioteke, v moem sluçae prosto poguglil Internet, predvaritel'no strukturirovav poisk.

V fil'me privodyatsya nazvaniya treh voenno-uçebnıh zavedeniy togo vremeni: v Lublyanke govorili o Har'kovskoy vısşey şkole pogranvoysk, v operativnıh soobşeniyah je agenta Maynera figuriruyut eşe dva zavedeniya – Har'kovskaya vısşaya şkola NKVD SSSR i Vısşaya şkola NKVD SSSR. Po kontekstu vıhodit, çto v pervoy iz nih Baydrahman otuçilsya, a vo vtoroy v naçale voynı proşel specpodgotovku. Ponyatnoe delo dlya reşeniya kakoy zadaçi: politiçeskoe ubiystvo.

Idem posledovatel'no. Pervoe upominanie – Har'kovskaya vısşaya şkola pogranvoysk, kuda bıl napravlen Sadıkov posle Lubyanki. Takogo zavedeniya imenno pod takim nazvaniem net. Est' Har'kovskaya şkola NKVD, obrazovana ona v 1936 godu, a v 1937-m pereimenovana v Har'kovskuyu şkolu GULAGa NKVD SSSR. S iyulya 1938 goda Şkola po podgotovke operativnogo sostava dlya ITL NKVD. V aprele 1939-go likvidirovana. Vtoroe – 2-ya ob'edinennaya pogranşkola v Har'kove, v aprele 1937 goda preobrazovana v Har'kovskoe voennoe uçilişe pograniçnıh i ohrannıh voysk NKVD SSSR im.Dzerjinskogo. S 1939 g. Har'kovskoe voennoe uçilişe voysk NKVD im.Dzerjinskogo. V fevrale 1941-go pereimenovano v Har'kovskoe kavaleriyskoe pogranuçilişe NKVD SSSR im.Dzerjinskogo. S oktyabrya 1941 goda peredislocirovano v Taşkent, dal'şe v Almatı, zdes' je preobrazovano v Alma-Atinskoe voennoe uçilişe voysk NKVD SSSR (pozje Vısşee pograniçnoe komandnoe uçilişe KGB pri Sovmine SSSR). Tret'e – Mejkraevaya şkola NKVD SSSR v Har'kove. I nakonec v Har'kove imela mesto bıt' Şkola osobogo naznaçeniya UPO, polnoe nazvanie Şkola osobogo naznaçeniya Ukrainskogo pograniçnogo okruga pri Specbyuro NKVD.

Itak, pervaya nestıkovka. Vıhodit, nazvaniya uçebnıh zavedeniy, kuda bıl napravlen Sadıkov iz zastenkov Lubyanki – Har'kovskaya vısşaya şkola pogranvoysk, a takje Har'kovskaya vısşaya şkola NKVD SSSR, kotoruyu on zakonçil, na samom dele v toçnosti ne sovpadayut s nazvaniyami suşestvovavşih v to vremya v gorode Har'kove vışepereçislennıh voenno-uçebnıh zavedeniy. V etom spiske Şkola UPO srazu otpadaet, tak kak fakt suşestvovaniya etogo zavedeniya nastol'ko derjalsya v sekrete, çto daje dokumentı ob ee okonçanii na ruki ne vıdavalis' (iz vıpusknikov Şkolı v sluçae voynı gotovili diversantov i rukovoditeley partizanskih otryadov), k tomu je ona bıla likvidirovana v 1938 godu samim NKVD. Nevozmojnım predstavlyaetsya takje uçeba naşego geroya v Har'kovskoy şkole NKVD, potomu çto tam gotovili specialistov dlya GULAGa – naçal'nikov tyurem, koloniy, operativnogo sostava dlya ITL i proçie, k tomu je obuçenie şlo v forme usoverşenstvovaniya i perepodgotovki ili podgotovki na kratkosroçnıh kursah. Samoe glavnoe, ee zakrıli v 1939 godu. A Sadıkov, po fil'mu, napravlen na uçebu v 1940-m.

Ostaetsya dva zavedeniya: Mejkraevaya şkola i Pogranşkola. V pervom iz nih nabor osuşestvlyalsya iz çisla partiycev i komsomol'cev ot proizvodstva i demobilizovannıh mladşih komandirov Krasnoy Armii. Zakançivali s prisvoeniem voinskogo zvaniya (çina) serjanta gosbezopasnosti (armeyskogo leytenanta). V principe Sadıkov mog tuda popast' po proizvodstvennomu naboru, no v fil'me govoritsya o şkole pograniçnikov – Mejkraevaya k ney nikak ne otnosilas'. Poetomu ona toje otpadaet i v naşem spiske ostaetsya tol'ko Har'kovskoe voenuçilişe pograniçnıh i ohrannıh (vnutrennih) voysk. Ono predstavlyalo soboy mnogoprofil'noe voenno-uçebnoe zavedenie, v sostav kotorogo vhodili kavaleriyskiy, orujeyno-tehniçeskiy, aviacionno-tehniçeskiy otdeleniya i avtobronetankovıy divizion. Sadıkov v principe mog bıt' syuda napravlen, – eşe v 1940 godu v uçilişe bıli organizovanı kursı po podgotovke operativnıh rabotnikov dlya pogranvoysk iz lic, znayuşih vostoçnıe yazıki i yazıki Azii. Odnako, esli bıt' sovsem dotoşnım, – a eto to, çto nujno v naşem sluçae, – s 1939 goda eto zavedenie bılo preobrazovano v Har'kovskoe voenuçilişe voysk NKVD, to biş' on perestal suşestvovat' kak zavedenie dlya pogranvoysk, sootvetstvenno sledovatel' iz Lubyanki ne mog skazat' o nem kak o şkole pogranvoysk – vo-pervıh, ne şkola, a uçilişe, vo-vtorıh bez pristavki “pogran”. Ne dumayu, çto v to vremya na Lubyanke sideli kiseynıe gimnazistki. No teoretiçeski mojno dopustit', çto scenarist vınujden bıl pisat' ob etom po pamyati, kassetı-to uteryanı.

Odnako faktı – veş' upryamaya. Esli daje ne prinimat' vo vnimanie raznoboy v godah (Lubyanka opredelila Baydeken v specşkolu v 1940-m, togda kak po-nemecki dotoşnıy agent Mayner dokladıval svoemu naçal'stvu, çto tot ee zakonçil v 1939 godu), eşe odnu yavnuyu opeçatku v nazvanii (v sisteme uçebnıh zavedeniy NKVD togo vremeni status “vısşey şkolı” nosili liş' Vısşaya şkola voysk NKVD i Vısşaya şkola NKVD, oba s dislocirovaniem v prigorode Moskvı), nevol'no obraşaet na sebya vnimanie yavnıy perekos v vozraste neofita: primeçatel'no, çto kraeved iz Kzıl-Ordı, predsedatel' fonda Mustafı Şokaya Bazarbay Atabaev posle vıhoda fil'ma na ekran, rezonno obratil vnimanie na nevernoe ukazanie v kinolente goda rojdeniya Baydrahmana Sadıkova – 1910 god, kogda na samom dele tot rodilsya v 1924 godu. Stalo bıt', esli on deystvitel'no napravlen v uçilişe v 1940 godu, to emu togda doljno bılo ispolnit'sya 16 let, esli zakonçil specşkolu v 1939-m, to eşe puşe – postupil v 1937-m, to est' v 13 let, prouçivşis' dva goda, zakonçil uçilişe v pyatnadcat'. Kon'yunktura teh let ne dopustila bı takogo, daje esli on vunderkind s vıdayuşimsya voennım umom – nabor v voenno-uçebnıe zavedeniya osuşestvlyalsya strogo po prizıvnomu vozrastu, po dostijeniyu 18 let. I eşe: kak v stol' yunom vozraste, to est' v 14-15 let ot rodu prinimat' aktivnoe uçastie v karatel'nıh operaciyah i razoblaçeniyah nacionalistov, – poluçit' imennıe çası ot generala, i bukval'no çerez god-drugoy, to est' letom 1941-go, v semnadcatiletnem vozraste proyti specpodgotovku v vısşey şkole vedomstva Beriya?!

Vısşaya şkola NKVD SSSR, o kotoroy govoritsya v donesenii agenta abvera, deystvitel'no suşestvovala. Sozdana ona bıla v 1930 godu kak Central'naya Vısşaya şkola OGPU, v 1939-m reorganizovana v Vısşuyu şkolu NKVD, v marte 1941-go pereimenovana v Vısşuyu şkolu Narkomata gosbezopasnosti SSSR, no s naçalom voynı, s iyulya 1941 g., v svyazi s ob'edineniem NKGB i NKVD, snova stala nazıvat'sya Vısşey şkoloy NKVD. Esli verit' abveru, prohojdenie perepodgotovki v dannom zavedenii Sadıkova sostoyalos' imenno v etot period, poetomu v fil'me nazvanie ego privedeno pravil'no. Şkola osuşestvlyala podgotovku i perepodgotovku sotrudnikov po razliçnım napravleniyam kontrrazvedıvatel'noy rabotı, a s naçalom voynı, 23 iyulya 1941 g. pri Şkole bıl organizovan vremennıy kurs po podgotovke operativnıh rabotnikov dlya Osobıh otdelov NKVD (850 çelovek, srok obuçeniya – 24 dnya, zanyatiya naçalis' 26 iyulya 1941-go, a s avgusta togo goda srok obuçeniya uveliçen do treh mesyacev). No Baydeken nikogda ne predstavlyal sebya kontrrazvedçikom, v tom çisle “osobistom”, on vezde (v svoih razgovorah i teh dokumentah, kotorıe bıli priznanı lipovımi) znaçitsya kak sotrudnik vneşney razvedki. Mojet bıt' tak, çto v stenah toy Şkolı krome kontrrazvedçikov gotovili agentov v inıh celyah? S naçalom voynı takoy precedent bıl: kak uje upominalos', pered voynoy vneşnyaya razvedka (NKGB) otdelilas' ot kontrrazvedki (NKVD), togda je letom 1941 goda Osobaya gruppa vo glave zamnaçal'nikom Pervogo (razvedıvatel'nogo) upravleniya Narkomata gosbezopasnosti (NKGB) P.Sudoplatova sroçno pristupaet k organizacii rezidentur, operativnıh grupp i podgotovke agentov-odinoçek dlya vıpolneniya speczadaniy za liniey fronta, v tom çisle iz çisla sluşateley Vısşey şkolı NKVD. V principe, Baydrahman Sadıkov mog bıt' vklyuçen v etu gruppu kak agent-odinoçka dlya vıpolneniya speczadaniya – fiziçeskogo ustraneniya Şokaeva. No gruppa podbiralas' isklyuçitel'no iz naibolee podgotovlennıh sluşateley, samıh projjennıh razvedçikov, skajem tak. Mog li semnadcatiletniy yunec Baydrahman okazat'sya v tom sostave professionalov. I eşe sudya po ego povesti, on v konce 1941-go nahodilsya v Irane, na operacii “Trabezon”, stalo bıt', esli verit' sozdatelyam fil'ma, Sadıkov pribıl tuda posle svoego pobega letom ili v naçale oseni iz Bel'ska-Balya. V takom sluçae kak ponyat' zaverenie scenarista kinolentı v svoem interv'yu ot 2005 goda, çto tot posle vozvraşeniya iz Pol'şi bıl podvergnut podozreniyu sootvetstvuyuşey slujboy NKVD, çto ego daje edva ne rasstrelyali? Mog li Centr podozrevaemogo v “dvoynom standarte” i ne vıpolnivşego zadaniya agenta tut je otpravit' na osuşestvlenie arhivajnoy i sverhsekretnoy operacii v Irane? …

I poslednee. Kasaemo generala Zelenskogo.

Takoy general na samom dele bıl i on edinstvennıy general s takoy familiey v 1940-e godı. Ego imya naibolee çasto upominaetsya v sostave gruppı voenaçal'nikov, prinyavşih i komandovavşih Paradom Pobedı v 1945 godu, – on stoyal ryadom s Jukovım i Rokossovskim. General-mayor Petr Pavloviç Zelenskiy (1891-1977) v godı Grajdanskoy voynı komandoval kavdiviziey v sostave 1-y Otdel'noy Kubanskoy kavbrigadı. Dal'neyşaya voennaya kar'era zaputana: v literature o nem upominaetsya kak o bessmennom ad'yutante Budennogo s 1919 goda po 1944-y, inogda ad'yutantom Voroşilova, a eşe Rokossovskogo. V principe on mog vruçit' Baydeken imennıe çası, – oni v te vremena otnosilis' k razryadu boevıh nagrad i vruçalis' otliçivşimsya po slujbe ot imeni vısşego naçal'stva ili ot imeni komandira çasti ego ad'yutantom, teoretiçeski daje semnadcatiletnemu boycu, pokazavşego v 1939 godu, a mojet i ran'şe, rvenie v slujbe, v tom çisle v bor'be protiv kontrrevolyucionerov. Da vot opyat' nezadaça: general Zelenskiy v tot god sidel v tyur'me. Repressirovali ego v 1938-m, razumeetsya, po naşumevşemu “voennomu delu”, vpolne vozmojno, vmeste s komkorom Rokossovskim, pri kotorom veroyatno sostoyal na slujbe Zelenskiy. Neizvestno, kogda osvobodili Zelenskogo, skoree eto sluçilos' ne ran'şe marta 1940 goda, kogda po hodataystvu Timoşenko vıpustili Rokossovskogo, predvaritel'no vıbiv emu neskol'ko perednih zubov i slomav tri rebra. Dumaetsya, takaya je uçast' postigla i ego priblijennogo – generala Zelenskogo. Trudno predstavit', çto nedavniy obitatel' Lubyanki torjestvenno vruçaet yuncu iz dalekogo aula Sulu-Tobe v nagradu imennıe çası.

Poçemu sozdateli fil'ma ne soçli nujnım provedenie rabotı po proverke faktov na sootvetstvie. Eto napryamuyu otnositsya i k persone Şokaya, v fil'me sploş' i ryadom nesootvetstvie veh ego biografii. Vışeupomyanutıy kraeved Bazarbay Atabaev v etoy svyazi ukazıvaya na otkrovennıe lyapı v fil'me, obraşaet vnimanie na to, çto Kerenskiy predstavlyaet Şokaya vsem kak svoego sokaşnika po uçebe. Da, est' takoy epizod – na balu u taşkentskogo generala Enikeeva buduşiy glava Vremennogo predstavitel'stva dvajdı vret, skazav okrujayuşim ih lyudyam: “Mı s Mustafoy vmeste uçilis'. On deputat musul'manskoy frakcii Gosdumı”. A pozje v Parije, v redakcii vozglavlyaemoy im gazetı “Den'” govorit Şokayu: “YA predlagal tebe portfel' ministra, no tı otkazalsya”. Takih faktov net, eto loj', nebılicı, vpervıe pridumannıe Şeverdinım v svoem romane, dabı sdelat' obraz Şokaya “poçerney i poguşe”, zatem blagopoluçno perekoçevavşie v rukopisnoe proizvedenie ego talantlivogo “jien” – Baydrahmana Sadıkova. Stalo bıt', eti i drugie “istorii” bıli rasskazanı scenaristu fil'ma samim Baydeken, vozmojno daje on vruçil Akimu Tarazi odin ekzemplyar togo svoego rukopisnogo opusa – i ne tol'ko pervuyu çast', veroyatno k tomu vremeni bıli zakonçenı i drugie çasti povesti, gde çitatel' perenositsya k sobıtiyam v Germanii. Neujeli avtorı fil'ma ne znali o suşestvovanii drugih istoçnikov, otricayuşie uçastie Sadıkova v teh operaciyah, naprimer, knigi Amirhana Bakirova, gde dokumental'no dokazano, çto ljepolkovnik ne imel nikakogo otnoşeniya k operacii “Franc”? Skoree vsego znali. Tem ne menee scenaristı uporno vkladıvayut v usta nahodyaşegosya za kordonom “starşego leytenanta NKVD” Baydeken slovo “Franc”. V çem priçina takogo prenebrejeniya dokumental'no podtverjdennımi faktami?

Na etot vopros, po-moemu, v osnovnıh çertah daetsya otvet v stat'e B.Atabaeva “Mwstafatanudağı keybir qayşılıqtar” (“Nekotorıe protivoreçiya v mustafavedenii”). Avtor predpolagaet, çto sozdateli fil'ma soznatel'no poşli na pokaz v kinokartine obraza Baydrahmana Sadıkova, çtobı fil'm sostoyalsya kak hudojestvennaya veş', a takje v celyah provedeniya linii s operaciey “Franc”. Dumaetsya, şokaeved ne dalek ot istinı, no mnenie trebuet utoçneniy: tut avtorı fil'ma deystvitel'no poşli na riskovannıy, no garantirovannıy şag, obespeçivayuşiy bezuslovnıy zritel'skiy uspeh i monetizaciyu v şirokom prokate. Na to imelsya material, somnitel'nıy, no ves'ma interesnıy po svoey suti, s pretenziey na sensacionnost'. Vot i najali na şpionskiy detektiv, v duhe vremeni, s uçetom potrebnostey nevzıskatel'nogo zritelya, – obıvatelya, skajem tak. A kak bıt' s istoriçeskoy pravdoy? Da ona podojdet. Tem bolee ne vse yasno v etoy istorii, vse tak zaputano (zaputano nastol'ko, çto avtorı lager' Çenstohov stavyat vperedi Bel'ska-Balya, togda kak poslednim lagerem, kotorıy poseşal Şokay, bıl Çenstohov – ottuda on poehal v Berlin, gde pyat' dney spustya umer, ili je pokazıvayut vstreçu Şokaya s Ol'cşoy v 1941 godu, togda kak posledniy prişel v sistemu kontrrazvedki RSHA liş' v 1943-m). I poşli scenaristı na povodu baek Baydeken. Legçe poverit', çem proverit', eşe puşe dokazat'. A zakalennıy mnogoletney slujboy na steze “jienstva” polkovnik i na etot raz bezoşiboçno razgadav namerenie sobesednikov vıdaval to, çto oni hoteli uslışat'. Eto on umeet.

Vproçem, i zdes' imeetsya odno otklonenie. V 2005 godu Akim Tarazi daet interv'yu, v kotorom kasatel'no smerti Şokaya, skazal, çto sovetskie specslujbı dvajdı pokuşalis' na jizn' nacional'nogo vojdya. No oba raza bezuspeşno: pervıy raz, veroyatno v Stambule, Mustafa çudom spasaetsya ot ubiycı, zaslannogo Kremlem, vtoroe pokuşenie, vernee popıtka, imelo mestom deystviya Parij, gde Şokay po naitiyu, zapodozriv neladnoe, vıgonyaet proç' vnedrennogo agenta. Po vsemu metod “zaslannogo kazaçka” v lice dvoyurodnogo brata tret'ya popıtka. Mustafa raspoznaet ego namerenie i rasskazıvaet uvidennıy im son, v kotorom ego ded Şokay preduprejdaet “Ey, otprısk moy, prigrel tı na sobstvennoy grudi gremuçuyu zmeyu, bud' ostorojen!” Posle etogo brat, – çitay Baydrahman Sadıkov, – ne reşaetsya osuşestvit' zadumannoe. Odnako v fil'me inaya traktovka. Stalo bıt', sozdateli fil'ma spustya vremya vse-taki peredelali etot kusok v scenarii, ubrav fol'klorno-metafiziçeskiy motiv yasnovideniya – vnesli suşestvennıe korrektirovki, bolee priblijennıe k janru politiçeskogo detektiva, liho zakruçennıy şpionskiy syujet s dvoynım i troynım perevoploşeniem. V rezul'tate vsego etogo çut' li ne polovina kartinı sostoit iz obraza Baydrahmana Sadıkova, v celom v fil'me vitaet ego duh v vide epizodov s ego podaçi, osnovannıh na nebılicah Govoryat, nekotorıe zriteli, vıhodya posle prem'ernogo pokaza, zvonili znakomım i govorili, çto smotreli fil'm o jene Mustafı Şokaya. YA bı skazal, i o Baydeken. I nesprosta v konce  pis'ma odnoy strokoy otdaetsya emu dan' uvajeniya: “Agent NKVD Baydrahman Sadıkov, nıne polkovnik KGB v otstavke, jivet v gorode Almatı”. Po moim podsçetam, esli verit' versii sozdateley fil'ma, v tom, 2008 godu “prizovomu agentu” NKVD doljno bılo stuknut' 98 let...

Pravil'no li postupili avtorı kinolentı, fokusiruya na popıtke pokuşeniya na glavnogo geroya? Mojet motiv istoriçen sam po sebe, no sootvetstvuet li on istoriçeskoy pravde? Naskol'ko mne izvestno, net dostovernıh svedeniy, ukazıvayuşih na popıtki fiziçeskogo ustraneniya Şokaya. Vo vsyakam sluçae, ne pomnyu, çtobı kto-nibud' iz şokaevedov pisal ili govoril ob etom. Naoborot, po ih svedeniyam, v 1926 godu sovetskoe pravitel'stvo predlagalo Şokayu vernut'sya na rodinu. Pozdnee, v 1950-e godı sovetskie diplomatı v Stambule s podobnım predlojeniem vıhodili i na Zaki Validi Togan. Togda posrednik (sovetskiy nelegal) skazal emu, çto ego zaprosto mogli bı ubrat' v lyuboe vremya, kogda pojelayut, no sovetı etogo ne sdelali, potomu çto oni hotyat, çtobı on vernulsya na rodinu, s usloviem polnogo raskayaniya. Togan vejlivo otkazalsya. Umer svoey smert'yu, dojiv do glubokoy starosti. Sovetı bol'şe ego ne bespokoili. Hotya dumaetsya, dlya vsesil'noy strukturı, organizovavşey ubiystvo sred' bela dnya okrujennogo telohranitelyami donskogo atamana Krasnova v Parije, Trockogo v Meksike, pohitivşey generala Skobeleva v sobstvennom parijskom dome, ustranit' nezaşişennıh sredneaziatskih emigrantov bol'şoy problemı ne sostavlyala. K tomu je u Beriya dlya  dostijeniya takoy celi v otnoşenii  Şokaya i ije s nim v samom faşistskom logove bılo dostatoçno Kara Djalladov (Çernıh Palaçey), koi ne çeta novoispeçennım baydrahmanam. Takim obrazom, net ni odnogo podobnogo fakta, daje popıtki pokuşeniya. Lyubopıtna v etoy svyazi istoriya uzbeka-perebejçika iz Krasnoy armii Djizakli Şorabay, rasskazannaya Enverom Altaylı, oficerom Turkestanskogo legiona, pozje sostoyavşego na rukovodyaşih doljnostyah v CRU. Şorabay oçen' horoşo govoril i po-russki, i po-nemecki, posle svoego perehoda k nemcam on vstreçalsya s glavoy TNK Veli Kayum-hanom i priznalsya, çto on agent NKVD, kotorogo special'no gotovili, çtobı ubit' Kayuma. Şorabay skazal, çto ego zamuçila sovest', i on reşil ne soverşat' ubiystvo, potomu çto emu stalo yasno, çto Veli Kayum na samom dele patriot, goryaço lyubyaşiy Turkestan. Kayum-han poveril takomu çistoserdeçnomu priznaniyu, ustroil ego na rabotu v propagandistskuyu radiostanciyu. Dalee Altaylı povedaet, çto Şorabay iz Djizaka na samom dele bıl agentom sovetskoy voennoy razvedki, no nikakogo plana po ubiystvu Kayuma nikogda ne suşestvovalo. Istoriya ob ubiystve bıla special'no pridumana, çtobı zavoevat' doverie glavı TNK. Real'noy cel'yu Şorabaya bılo vıvedat' dlya NKVD informaciyu o deystviyah i namereniyah Komiteta i rukovodstva legiona, zamanit' legionerov v ruki sovetov. Rasçet bıl prost: ub'eş' Şokaya – na ego mesto pridet Kayum, ub'eş' Kayuma – postavyat Haresa Kanatbaya. Luçşe çerez agentov vnesti raskol sredi komitetçikov i legionerov, dal'şe napravlyat' ih deystviya v nujnom dlya sebya rusle. I nesprosta sovetskaya storona vsegda otkreşivalas' ot svoego uçastiya v skoropostijnoy smerti Şokaya – est' arhivnıe dokumentı, gde çekistı analizirovali obstoyatel'stva i priçinı ego konçinı. Poetomu v fil'me u znayuşih lyudey nevol'no vızıvayut usmeşki kadrı, gde razdosadovannıy ostroy razoblaçitel'noy rabotoy Şokaya, karikaturnıy Stalin brosaet karikaturnomu je glave NKVD Ejovu frazu: “I ne delay mne golovnuyu bol' so svoim Şokaem...” Mol, uberi togo. No ved' istoriçeskiy Stalin v takih sluçayah ne namekal, a pryamo stavil zadaçu pered sootvetstvuyuşimi slujbami, bolee togo sam uçastvoval v razrabotke planov po likvidacii ego politiçeskih protivnikov. Tak çto, ne stoit na rovnom meste iskat' Ramon Merkaderov. A to poluçaetsya, çto agent-ubiyca zadanie ne vıpolnil, ne ubral “ob'ekt”, no jivee vseh jivıh. Tak ne bıvaet...

Razumeetsya, v hudojestvennoy veşi ne oboytis' bez domısla i vımısla. No ne v takoy stepeni. Raz istoriçeskie personaji v fil'me vıvedenı pod svoimi imenami, to i faktı, sobıtiya ne doljnı rashodit'sya s istoriçeskoy pravdoy, oni ne doljnı podvergat'sya iskajeniyam v ugodu hudojestvennoy zadaçe – ved' izvestno, çto pravda jizni prevraşaetsya v pravdu iskusstva liş' togda, kogda oni, somknuv ryadı, vmeste izobrajayut jizn' v ee samıh vısşih proyavleniyah: mrak i svet, haos i poryadok, dobro i zlo, sçast'e i nesçast'e, radost' i gore, pravda i loj', bıl' i nebılica, vımısel i deystvitel'nost', idut bok o bok v zrimoy i nezrimoy neprimirimoy antagonistiçnosti drug k drugu. Çeloveku svoystvenno stremlenie donesti svoyu pravdu, tem huje, esli ona nenarokom podmenitsya polupravdoy, poluistinoy, pohojey na polupustuyu boçku. Jartıkeş şındıq – jaudan jaman. Polupravda – huje vraga. No, çtobı ne poddat'sya iskuşeniyu d'yavola nujnı grajdanskaya poziciya, nepokolebimaya vera v to, çto kogda-nibud' istoriçeskaya istina vostorjestvuet, a eşe nujen talant. Kajdıy iz sozdateley fil'ma “Mustafa Şokay” talantliv v svoey steze. Eto priznannıe, zaslujennıe lyudi, imeyuşie vesomoe mesto v kinematografe. Ne dumayu, çto oni namerenno iskazili horoşo izvestnıe istoriçeskie faktı, to est' sfal'sificirovali istoriyu, podçiniv ee opredelennım celyam, ostavayas' v plenu sovetskoy sistemı koordinat. No bıvaet, çto i kon' o çetıreh nogah spotıkaetsya, tak i sozdateli fil'ma prosto ne smogli ustoyat' pered tvorçeskim soblaznom, voznikşim u nih posle poyavleniya na ih puti takoy neodnoznaçnoy, – ne poboyus' etogo slova, – magnetiçeskoy figurı kak Baydrahman Sadıkov, pered soblaznom sdelat'  uvlekatel'noe kino na kanve ego rosskazney, oçen' pohojimi na pravdu. Ved' i avtor etih strok stol'ko let barahtalsya v pautine etoy illyuzii i ostavalsya bı tam, esli bı soverşenno sluçayno ne natknulsya na knigu Şeverdina. Talant takih baydekenov şlifuet tol'ko d'yavol...

Maksat Taj-Murat

Çast' I. Nerazgadannaya tayna Mustafı Şokaya

Çast' II. Nerazgadannaya tayna Mustafı Şokaya

Abai.kz

4 pikir