«AMANAT» partiyasy fraksiyasynyng mýshesi Ábutәlip Mýtәlining Premier-Ministr Oljas Bektenovke seysmologiya salasyn damytu turaly deputattyq saual joldaghan. Biz atalghan deputtattyq saualdyng tolyq núsqasyn oqyrman talqysyna úsynamyz.

Qazaqstan Respublikasynyn

Premier-Ministri

O.A. Bektenovke 

Qúrmetti Oljas Abayúly!

Seysmikalyq qauipsizdikti qamtamasyz etu jәne tótenshe jaghdaylardyng aldyn alu jýiesin әri qaray damytu mәselesi Qazaqstan Respublikasyndaghy keybir ónirlerdin, әsirese Almaty qalasy men Almaty oblystarynyn seysmikalyq belsendi boluy, jyldam urbanizasiyalanu jәne qúrylys tyghyzdyghynyn artuy jaghdayynda asa ózektiligin saqtap otyr.

Syny sәtte jaqyndap kele jatqan jer silkinisi turaly eskertu adamdargha mýmkindiginshe qysqa merzimde kelui manyzdy. Búl ómir men densaulyqty saqtaugha mýmkindik beredi!

Múnda sifrlandyru manyzdy.

Memleket basshysy 2024 jylghy 25 qantarda Almaty qalasynda ótken seysmikalyq qauipsizdikti qamtamasyz etu mәseleleri jónindegi keneste atap ótkendey, qoldanystaghy azamattyq qorghau jýiesi bayyrghy tehnologiyalyq janghyrtudy talap etedi, al habarlandyru jәne monitoring prosesteri halyq qauipsizdigining naqty qajettilikterine qayta baghdarlanuy tiyis.

Halyqaralyq tәjiriybe kórsetkendey, seysmikalyq qauipterden eng tiyimdi qorghanys joly, ol geoderekterdi manyzdy infraqúrylymmen jәne qúrylys sektorymen baylanystyryp birynghay sifrlyq kontur qúru arqyly jýzege asyrylady.

Mysaly Japoniyada «UrEDAS» jýiesi naqty uaqyt rejiyminde jýzdegen stansiyalardan signaldardy óndeydi, búl avtomatty týrde, adam faktorynsyz, joyqyn tolqyn kelgenge deyin birneshe sekund búryn jýrdek poyyzdardy toqtatugha jәne ónerkәsiptik nysandarda gaz berudi toqtatugha mýmkindik beredi.

Al AQSh-ta (Kaliforniyada) «ShakeAlert» jýiesining derekteri seysmikalyq shaghyn audandastyrudyng sifrlyq kartalaryna tikeley biriktirilgen, olardyng negizinde qatang qúrylys kodtary qoldanylady: ghimarat parametrleri belgili bir jer uchaskesining egjey-tegjeyli tәuekelderine sәikes kelmese, qúrylys salushy jobalaugha rúqsat ala almaydy.

Jer silkinisi kezindegi әlemdik ozyq tәjiriybening basty sabaghy – seysmikalyq belsendilikti jay ghana tirkep otyrudan qaterlerdi proaktivti basqaru formatyna kóshude jatyr.

Al bizde ne bar?

Deputattyq baqylau ayasynda búdan aldyn jiberilgen saualgha Qazaqstan Respublikasynyng Tótenshe jaghdaylar ministrligining jauaby qaraldy. Ministrlik seysmikalyq tәuekelderdi baghalau tәsilderin normativti bekitudi, Seysmologiya salasyn damytudyng keshendi josparyn iske asyrudy, sonday-aq halyqty erte qúlaqtandyru jýiesining jekelegen elementterin endirudi qosa alghanda,  seysmologiya salasyn damytu boyynsha júmysty ret-retimen jýrgizip jatqanynatap kórsetedi.

Sonymen qatar osy saladaghy mindetterding keshendi sipaty men tehnologiyalardyng qarqyndy damuyn eskere otyryp, keybir baghyttar seysmikalyq tәuekelderdi basqarudyng birynghay, tehnologiyalyq jaghynan integrasiyalanghan jýiesin qalyptastyru maqsatynda odan әri kýsheytu men damytudy talap etedi.

Mәselen, qala qúrylysyn josparlau kezinde seysmikalyq audandargha bólu kartalaryn tolyq paydalanu mәselelerikezen-kezenimen endiru satysynda, búl birqatar ónir boyynsha olardy әzirleudi ayaqtau qajettiligimen baylanysty. Osyghan oray geoderekter infraqúrylymyn әri qaray damytu jәne olardy aumaqty josparlau prosesterine integrasiyalauqajettiligi saqtalyp otyr.

Jalpy alghanda, seysmologiyalyq monitoringileu jýiesi júmys istep túr jәne damytyluda, sonyng ózinde bayqau jelisin qamtudy әri qaray keneytu jәne ony bayqau derekterining tolyqtyghyn arttyru maqsatynda elimizding seysmikalyq qauipti audandaryna birkelki bóludi arttyru talap etiledi.

Halyqqa aldyn ala eskertu jәne qúlaqtandyrudyng integrasiyalanghan jýiesin jasau boyynsha júmys kezen-kezenimen jýzege asyryluda. Sonymen qatar zamanauy halyqaralyq tәsilderdi eskere otyryp, monitoringileu, taldau jәne qúlaqtandyru derekterin seysmikalyq tәuekelderdi basqaru últtyq birynghay konturyna biriktiru mehanizmin damytudy jalghastyru qajet.  

Osy salany sifrlandyrugha erekshe nazar audaru qajet. Jer silkinisi kezindegi Reaksiya birneshe sekund ishinde boluy kerek. Múnda jasandy intellekt mýmkindikterin barynsha paydalanu qajet.

Qazirgi uaqytta seysmologiyalyq derekterding sifrlyq bazasyn kezen-kezenimen qalyptastyru, sonday-aq taldau men modelideuding zamanauy әdisterin endiru mәselelerin pysyqtau jýzege asyrylyp jatyr. Sonymen qatar mýmkindikterdi esepteudi keneytu men ýlken derekterdi taldau tehnologiyalaryn qoldanudy qosa alghanda, osy baghyttardy әri qaray damytu boljamdyq baghalaudyng dәldigin jәne tәuekelderdi basqarudyng tiyimdiligin arttyrugha yqpal etedi.

Jalpy Ministrlik qabyldap jatqan sharalar últtyq seysmologiyalyq qauipsizdik jýiesin әri qaray damytugha negiz bolady jәne qoldaudy talap etedi.

Bayandalghandy eskere otyryp, seysmikalyq tәuekelderdi basqaru jýiesin odan әri jetildiru tәrtibimen mynaday sharalardy qabyldau kerek dep sanaymyz:

Qabyldanghan sharalar turaly zannamada belgilengen merzimde jazbasha týrde aqparat beruinizdi súraymyn.

Qúrmetpen,

Qazaqstan Respublikasynyn

Parlamenti Mәjilisinin deputtary                   Á. Mutәli, M.Eskedirov, D. Isabekov, N. Baytilesov

Abai.kz