«AMANAT» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى ءابۋتالىپ ءمۇتالىنىڭ پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆكە سەيسمولوگيا سالاسىن دامىتۋ تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان. ءبىز اتالعان دەپۋتتاتتىق ساۋالدىڭ تولىق نۇسقاسىن وقىرمان تالقىسىنا ۇسىنامىز.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ

پرەمەر-ءمينيسترى

و.ا. بەكتەنوۆكە 

قۇرمەتتى ولجاس ابايۇلى!

سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جۇيەسىن ءارى قاراي دامىتۋ ماسەلەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كەيبىر وڭىرلەردىڭ, اسىرەسە الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىستارىنىڭ سەيسميكالىق بەلسەندى بولۋى، جىلدام ۋربانيزاتسيالانۋ جانە قۇرىلىس تىعىزدىعىنىڭ ارتۋى جاعدايىندا اسا وزەكتىلىگىن ساقتاپ وتىر.

سىني ساتتە جاقىنداپ كەلە جاتقان جەر سىلكىنىسى تۋرالى ەسكەرتۋ ادامدارعا مۇمكىندىگىنشە قىسقا مەرزىمدە كەلۋى ماڭىزدى. بۇل ءومىر مەن دەنساۋلىقتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى!

مۇندا تسيفرلاندىرۋ ماڭىزدى.

مەملەكەت باسشىسى 2024 جىلعى 25 قاڭتاردا الماتى قالاسىندا وتكەن سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەستە اتاپ وتكەندەي، قولدانىستاعى ازاماتتىق قورعاۋ جۇيەسى بايىرعى تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋدى تالاپ ەتەدى، ال حابارلاندىرۋ جانە مونيتورينگ پروتسەستەرى حالىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرىنە قايتا باعدارلانۋى ءتيىس.

حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي، سەيسميكالىق قاۋىپتەردەن ەڭ ءتيىمدى قورعانىس جولى، ول گەودەرەكتەردى ماڭىزدى ينفراقۇرىلىممەن جانە قۇرىلىس سەكتورىمەن بايلانىستىرىپ بىرىڭعاي تسيفرلىق كونتۋر قۇرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.

مىسالى جاپونيادا «UrEDAS» جۇيەسى ناقتى ۋاقىت رەجيمىندە جۇزدەگەن ستانتسيالاردان سيگنالداردى وڭدەيدى، بۇل اۆتوماتتى تۇردە، ادام فاكتورىنسىز، جويقىن تولقىن كەلگەنگە دەيىن بىرنەشە سەكۋند بۇرىن جۇردەك پويىزداردى توقتاتۋعا جانە ونەركاسىپتىك نىسانداردا گاز بەرۋدى توقتاتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ال اقش-تا (كاليفورنيادا) «ShakeAlert» جۇيەسىنىڭ دەرەكتەرى سەيسميكالىق شاعىن اۋدانداستىرۋدىڭ تسيفرلىق كارتالارىنا تىكەلەي بىرىكتىرىلگەن، ولاردىڭ نەگىزىندە قاتاڭ قۇرىلىس كودتارى قولدانىلادى: عيمارات پارامەترلەرى بەلگىلى ءبىر جەر ۋچاسكەسىنىڭ ەگجەي-تەگجەيلى تاۋەكەلدەرىنە سايكەس كەلمەسە، قۇرىلىس سالۋشى جوبالاۋعا رۇقسات الا المايدى.

جەر سىلكىنىسى كەزىندەگى ءالەمدىك وزىق تاجىريبەنىڭ باستى ساباعى – سەيسميكالىق بەلسەندىلىكتى جاي عانا تىركەپ وتىرۋدان قاتەرلەردى پرواكتيۆتى باسقارۋ فورماتىنا كوشۋدە جاتىر.

ال بىزدە نە بار؟

دەپۋتاتتىق باقىلاۋ اياسىندا بۇدان الدىن جىبەرىلگەن ساۋالعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ جاۋابى قارالدى. مينيسترلىك سەيسميكالىق تاۋەكەلدەردى باعالاۋ تاسىلدەرىن ءنورماتيۆتى بەكىتۋءدى, سەيسمولوگيا سالاسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن ىسكە اسىرۋدى, سونداي-اق حالىقتى ەرتە قۇلاقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ جەكەلەگەن ەلەمەنتتەرىن ەندىرۋدى قوسا العاندا،  سەيسمولوگيا سالاسىن دامىتۋ بويىنشا جۇمىستى رەت-رەتىمەن جۇرگىزىپ جاتقانىناتاپ كورسەتەدى.

سونىمەن قاتار وسى سالاداعى مىندەتتەردىڭ كەشەندى سيپاتى مەن تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋىن ەسكەرە وتىرىپ، كەيبىر باعىتتار سەيسميكالىق تاۋەكەلدەردى باسقارۋدىڭ بىرىڭعاي، تەحنولوگيالىق جاعىنان ينتەگراتسيالانعان جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ودان ءارى كۇشەيتۋ مەن دامىتۋدى تالاپ ەتەدى.

ماسەلەن، قالا قۇرىلىسىن جوسپارلاۋ كەزىندە سەيسميكالىق اۋداندارعا ءبولۋ كارتالارىن تولىق پايدالانۋ ماسەلەلەرىكەزەڭ-كەزەڭىمەن ەندىرۋ ساتىسىندا، بۇل بىرقاتار ءوڭىر بويىنشا ولاردى ازىرلەۋدى اياقتاۋ قاجەتتىلىگىمەن بايلانىستى. وسىعان وراي گەودەرەكتەر ينفراقۇرىلىمىن ءارى قاراي دامىتۋ جانە ولاردى اۋماقتى جوسپارلاۋ پروتسەستەرىنە ينتەگراتسيالاۋقاجەتتىلىگى ساقتالىپ وتىر.

جالپى العاندا, سەيسمولوگيالىق مونيتورينگىلەۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەپ تۇر جانە دامىتىلۋدا، سونىڭ وزىندە بايقاۋ جەلىسىن قامتۋدى ءارى قاراي كەڭەيتۋ جانە ونى بايقاۋ دەرەكتەرىنىڭ تولىقتىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ سەيسميكالىق قاۋىپتى اۋداندارىنا بىركەلكى ءبولۋدى ارتتىرۋ تالاپ ەتىلەدى.

حالىققا الدىن الا ەسكەرتۋ جانە قۇلاقتاندىرۋدىڭ ينتەگراتسيالانعان جۇيەسىن جاساۋ بويىنشا جۇمىس كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىمەن قاتار زاماناۋي حالىقارالىق تاسىلدەردى ەسكەرە وتىرىپ، مونيتورينگىلەۋ, تالداۋ جانە قۇلاقتاندىرۋ دەرەكتەرىن سەيسميكالىق تاۋەكەلدەردى باسقارۋ ۇلتتىق بىرىڭعاي كونتۋرىنا بىرىكتىرۋ مەحانيزمىن دامىتۋدى جالعاستىرۋ قاجەت.  

وسى سالانى تسيفرلاندىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. جەر سىلكىنىسى كەزىندەگى رەاكتسيا بىرنەشە سەكۋند ىشىندە بولۋى كەرەك. مۇندا جاساندى ينتەللەكت مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا پايدالانۋ قاجەت.

قازىرگى ۋاقىتتا سەيسمولوگيالىق دەرەكتەردىڭ تسيفرلىق بازاسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قالىپتاستىرۋ، سونداي-اق تالداۋ مەن مودەلدەۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن ەندىرۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتاۋ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار مۇمكىندىكتەردى ەسەپتەۋدى كەڭەيتۋ مەن ۇلكەن دەرەكتەردى تالداۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋدى قوسا العاندا، وسى باعىتتاردى ءارى قاراي دامىتۋ بولجامدىق باعالاۋدىڭ دالدىگىن جانە تاۋەكەلدەردى باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.

جالپى مينيسترلىك قابىلداپ جاتقان شارالار ۇلتتىق سەيسمولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن ءارى قاراي دامىتۋعا نەگىز بولادى جانە قولداۋدى تالاپ ەتەدى.

باياندالعاندى ەسكەرە وتىرىپ، سەيسميكالىق تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ تارتىبىمەن مىناداي شارالاردى قابىلداۋ كەرەك دەپ سانايمىز:

قابىلدانعان شارالار تۋرالى زاڭنامادا بەلگىلەنگەن مەرزىمدە جازباشا تۇردە اقپارات بەرۋىڭىزدى سۇرايمىن.

قۇرمەتپەن،

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ

پارلامەنتى ءماجىلىسىءنىڭ دەپۋتتارى                   ءا. ءمۋتالى، م.ەسكەدىروۆ، د. يسابەكوۆ، ن. بايتىلەسوۆ

Abai.kz