Basy: Abaydyng «Tasdighy» tәpsirlendi

Ekinshi bólim

Abaydyng barlyq qarasózderi jenil tilmen jazylsa da, tәuiyline jetip týsinu onay emes. Osy jaghdaydy tereng týsingen úly oishyl, qarasózderin kýlip otyryp jenil tilmen bastaydy da, jenilden kýrdelige qaray aqyryndap, birte-birte terenge tartady.

Esterinizde me, hәkim Abay ózining «Ghaqliat Tasdiqat» traktatyn: «Qashan bala ghylym, bilimdi mahabbatpen kókserlik bolsa, sonda ghana onyng adam aty bolady», - degen qarapayym sózdermen bastaytyn. Danyshpan oishyl búl sózdermen ne aitqysy kelgen? Bala qanday ghylym-bilimdi kókseui kerek. Búl súraqqa Abaydyng «Tasdiqyn» tәpsirlep otyrghan Asan Omarov: «Ony oishyl bylaysha naqtylaghan: «Alla Taghalany tanymaq, ózin tanymaqtyq, dýniyeni tanymaqtyq, óz adamdyghyn búzbay paydaly men zalaldy aiyrmaqtyq sekildi ghylym-bilimdi ýirense, bilse dep ýmit qylmaqqa bolady». Mine, Abay bala ýirense, bilse dep atap otyrghan tórt nәrse – ýsh tanymaq jәne bir aiyrmaqylyq! Adamnyng kókirek kózining ashyluy osy tórteuge tәueldi. Múny bilmegen pende tiri ólik bop, qalyng túmanda eskeksiz qayyqpen tenizge shyqqan beybaqtay – adasudan kóz ashpaytyn bolady», – dep jauap beredi. (A.Omarov. 14-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqatynan» ýzindiler keltirip, oi-ózegimizge qansha jerden talghaju etsek te, biz kýni býginge deyin «Tasdiqatty» tútas birlikte qarastyra alghanymyz joq. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirlegen Asan Omarovtyng bizden ózgesheligi – biz qazir 38-qarasóz dep atap jýrgen Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqat» traktatyn: «Allany tanymaq», «Ózin tanymaq», «Dýniyeni tanymaq» hәm «Paydaly men zalaldy aiyrmaq» dep tórt bólimge bóle otyryp, ghylymy negizde, tútas birlikte qarastyrypty da, Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqatyn» barynsha qarapayym, týsinikti hәm jenil tilmen tәpsirlepti. Biz múny Asan Omarovtyng «Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu» enbegining eng negizgi jetistigi dep baghaladyq.

Tútas Ghalamdy Alla, Adam, Dýnie (syrtqy orta, jaratylys) dep bir birlikte qarastyrghan Abay filosofiyasy jýiesining týpnegizi – Kók Tәniri men Jer-Sugha (IYer-Sub) siynghan erte týrkilik nanym-senimde jatyr. Sebebi, erte Týrkiler Ghalam iyesi jalghyz jaratushy Kók Tәniri dep, al, kózge kóringen «jaratylys Dýniyeni» «Jer jәne Su» dep týsinip, olar Kók Tәnir men Jer-Sugha tabynghan.

Adamzat tarihynda eng birinshi bolyp, «Tәniri» degen atpen bir Qúdaygha tabynghan erte Týrkiler, VIII ghasyrda qazaq dalasyna dendep ene bastaghan Islam dini týsinigindegi jaratushy jalghyz «Alla taghalany» – « Tәniri» retinde jyldam qabyldady. Sondyqtan da, Úly jaratushy retinde «Tәniri» men «Allany» Kók Týrkilerding kóne shanyraghynyng zandy múrageri qazaq halqy kýni býginge deyin qatar qoldanyp keledi.

Abay filosofiyasyndaghy «Dýniye» (syrtqy jaratylys) týsinigi – Kók Týrkilerding ainalasyndaghy  barlyq jaratylystyng bastauy dep týsindiriletin «Jer-Su» nanym-seniminen alynsa, jaratushy «bir Alla» senimine kóne týrkilik «Tәniri» týsinigi negiz bolghan dep oilaymyz. Al, «Paydaly men Zalaldy aiyrmaqtyqqa» – adamnyng ishki ruhany әlemining qyr-syryna boylap, qogham ómiri men adamdar qarym-qatynasyn retteu dәstýrine negizdelgen Shyghys filosofiyasy arqau etilgen.

Bir sózben aitqanda, Abay filosofiyasynyng týpnegizi – erte Týrkilik nanym-senim men adamnyng ishki ruhany әlemin basty oryngha shygharghan Shyghys filosofiyasynan bastau alady.

Desek te, «Allanyng ózi de ras, sózi de ras», «Qúran ras, Allanyng sózi-dýr ol», – degen kәmil músylman Abay filosofiyasynyng jýiesinde «bir Tәniri» jәne әruaqtar ruhyna senetin kóne Týrkilik nanym-senim qaydan jýr? – degen zandy súraqtyng keybir oqyrman tarapynan tuyndauy bek mýmkin.

Osy orayda aitpaghymyz: ózi medrese shәkirti, bala aqyn Abay:

Fzuli, Shәmsi, Sәihaliy,

Nauai, Saghdi, Firdousiy,

Hoja, Hafiz – bu Hәmmasiy,

– dep, ózi eliktegen Shyghys shayyrlarynyng esimin týgel atap:

Medet ber shaghry ua fәriyad,

– dep, Islam dini týsinigindegi jalghyz jaratushy «Alla taghalagha» emes, aty atalghan Shyghys shayyrlarynyng aqyndyq qúdiretine siynyp, olardyng әruaghyn shaqyrghanday bolmaytyn ba edi? Shyghys aqyndaryna eliktep,  olardyng atyn atap, әruaghyna siynghan әsershil, jas Abaydyng osy bir shumaq óleninde, aqynnyng týpsanasyndaghy erte Týrkilik nanym-senim anyq kórinis bergen.

Tek búl emes, dýniyetanymdyq kózqarasy men aqyndyq daryny kemeline kelip, jasy úlghayghan shaghynda, 1894 jyldary, sýiikti úly Ábdirahman nauqastanyp jatqanda jazghan:

A, Qúday bere gór

Tilegen tilekti.

Qorqytpay ornyqtyr

Shoshynghan jýrekti,

– deytin jyr joldarynda da, Abay, Islam týsinigindegi úly jaratushy bir Qúday-Alla taghalagha Shyghys shayyrlarynsha jan-tәnimen egilip, minәjәt etpey, jaratushy ruhyna siynghan әke bolyp, «bere gór» dep Qúdaydan súraydy. Ol jalghyz jaratushygha jan-jýregimen egilip minәjәt etpeydi, odan súraydy.

Biz búl jerde kóne Týrkilik nanym-senimdegi jaratushy Tәniri men әruaqtar ruhyna senip, solardan súraytyn Abay boyynda saqtalyp qalghan kóne Týrkilik nanym-senimning taghy da bir silemin anyq angharamyz.

Aytpaghymyz: Alla, Adam, Dýnie (jaratylys, qorshaghan orta) dep tútas Ghalamdy bir birlikte qarastyrghan Abay filosofiyasy jýiesinde – Kók Týrkiler úrpaghy, býgingi bizding әrqaysysymyzdyng týpsanamyzda saqtalyp qalghan erte Týrkilik nanym-senim hәm adamnyng ishki ruhany әlemin basty oryngha shygharghan Shyghys filosofiyasy órnegi anyq saqtalghan demekpiz.

Sonymen, Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqaty» – ýsh tanymaq, bir aiyrmaqtan túrady dedik. Abay ózining búl ghylymy traktatyn adamdargha «Ýsh tanymaq» jәne «Bir aiyrmaqty» jete týsindirip, úghyndyru ýshin jazghan degen  oidy tәpsirlegen Asan Omarov: «Ghalam birligi», «Alla men adam bolmysy», «Haq joly», «Pendelikting kәmlәti» syndy haqiqatty Abayday úqtyrghan danyshpanyng qaysy?», – dey otyryp: «Ýsh tanymaq», búl – Abay ilimi», – degen oidy óz enbeginde basty oryngha shygharypty. Avtor oiymen kelispeske negiz joq. «Ghaqliat Tasdiqat» traktatynda Abay sóz etken «Ýsh tanymaqtyqtyn» birinshisi – Allany tanu!

Sonda biz Allany qalay tanimyz? Ol ýshin Allanyng bir ekenine, bar ekenine iman keltiru shart. "Iman» sózining maghynasy – «Senim», «Senu» degen úghymdy bildiredi.

Biz Allanyng bir ekenine, bar ekenine sendik yaghni, iman keltirdik. Alayda, biz eter amal búnymen bitpeydi. Sonda búdan ary qaray qanday amal jasamaq kerek? Ol turaly oishyldyn: «Iman degenimiz bir ghana inamaqtyq emes. Sen Alla Taghalanyng birligine, ua Qúranynyng Onyng sózi ekendigine, payghambarymyz Múhamed Mústafa S.Gh uәssәlәm Onyng tarapynan elshi ekendigine inandyq. Jә, ne bitti? Sen iman keltirmeseng de Alla Taghalagha keler eshbir kemshilik joq edi... Sen ózing inamaqtyghynnan payda alamyn desen, payda beredi, kәmil iman bolady.», – dep, Abaydyng «Tasdighynan» mysal keltirgen avtor: «Iman ólshemi – salih yaghni, is әreket», – degen tújyrym jasaydy. (A.Omarov. 23-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Biz Alla Taghalagha shyn senip, iman keltiruimiz kerek. Basqasha bolsa ol iman emes. Sondyqtan da, Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqatyn» tәpsirleushi Asan Omarov: «Ámәntu billahy kәmә huә by imayhy ua sifatihiy» (Qúdaygha, onyng esimderi men sipattaryna iman keltiremin) – dediniz. Eger de, ol sipattar birlәn taghriyghlamasaq bizge maghrifatulla (Allany tanu) qiyn bolady», – degen «Ghaqliat Tasdiqattaghy»  Abay keltirgen Qúran ayatyn mysal etedi de, Abay enbeginde aitylatyn Alla taghalanyng ózine tәn: 1. Hayat – tirshilik tiri bolu,  2. Ghylym 3. Qúdiret – kýsh,       4. Basar,  5. Samigh – estu, estushi, 6. Irrada – tileu, 7. Kәlәm – sóz, 8. Tәkin – boldyru sekildi segiz sipatyn aita otyryp, Abaydyn: «Men múnda sizderge tórteuin bildiremin. Onyng ekeui – ghylym, qúdiret. Segiz sipattan qalghan altauy – búlargha sharh», – degen sózderin mysalgha alyp, Alla Taghalany ózine tәn segiz sipatyn sipattay kele: «Sonymen, asa kýrdeli izdenister arqasynda Abay ghylym, qúdiret – Allanyng qareket berushi úlyq sipaty. Qalghan altauy búlargha sharh (kómek berushi) degendi anyqtap berip otyr. Bile bilsek, búl әlemdik teologiya ghylymynda búryn sondy aitylmaghan sony janalyq», – deydi. (A.Omarov. 27-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Búdan ary qaray Asan Omarov: «...Ghylym, qúdiret – bizding úghymymyzda ghana eki hisap, bolmasa, biraq ghylymdyq qúdiret bolugha tiyis. Olay bolmasa, sipattar óz ortalarynda biri – Tәbih (arab. erushi) biri – Matbúgh (arab. ertushi) bolady ghoy. Búl bolsa, Taghrif Rabbygha (arab. Allany tanu, bilu) jaraspaydy», – degen Abay sózin óz oiyna dәlel retinde ústaghan avtor: «Qaytalap aitayyq: Hәmmәgha qozghau salyp, Hareket beretin úlyq sipaty – Ghylym ekendigi anyqtaldy-dýr», – dey kelip: «Kórip otyrmyz, qay elde ghylym kýshti damysa, sol el ozyq. Kerisinshe, qay el ghylymgha kónil bólmese, boldy, bitti, kósh sonynda qalmaq. Demek, Abaydyn: «Ghylym – Allanyng bir sipaty, ol – haqihat», – degen ghylymy tújyrymy, ómir shyndyghymen rastalyp otyr», – deydi.

Búdan ary qaray avtor: «Úlygh sipattyng әuelgisi – ghylymdy Abay Alla Taghalanyng ózine tәn segiz sipaty arqyly týgeldese Allanyng «Rahman», (jarylqaushy, meyirimdi) «Rahiym», (meyirimdi, janashyr) «Ghafur», (keshirushi) «Latiyf», (jaqsylyq jasaushy) sekildi ózine ghana tәn 99 esimderi arqyly tanyta otyryp: «Qúday Taghala búl ghalamdy aqyl jetpeytin kelisimmen jaratqan degen Ghaqliyasy arqyly týsindiredi. Al, ýshinshi úlygh sipat – «Marhamat», (mahabbat) Ádiletke (ghadilet) keler bolsaq – búl jolghy tәsil ózgerek. Abay Ghadiletti batiny (adamnyng ishki tylsym ilimi) arqyly emes, adamnyng syrtqy bolmysy, dýnie kórinisi arqyly tәpsirlep, tanytqan-dýr», – deydi de: «Hallaqy (Qúday jaratushy) menimen, sonday-múnday halyqtarmen múghamәlә (qarym-qatynas, aralasu) qylsa eken dep oilap túryp, ózim sol halyqtarmen múghamәlә qylmaghandyghym jaraspaydy ghoy. Sol ózi әdilet te hәm nysap ta emes pe? Osyny oilau hәmmә jaqsylyqtyng basy emes pe?», – degen Abay: «Ynsap, úyat – búl әreketten shyghady. Ádilet barsha izgilikting anasy-dýr», – deydi. (A.Omarov. 35-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Ádilet – amal zany. Alla Taghala adamdy mahabbatpen jaratty jәne qarym-qatynas jasady. Sol ýshin jaratushy bir Allanyng sonynda bolmaq – әdilet. Al, mahabbatqa mahabbatpen jauap beru – qaryz is. Mahabbat pen әdilet – Allanyng ghalamdy (makrokosomdy) basqaratyn egiz zany, dep týsingenimiz abzal.

Osy túrghydaghy oi-tújyrymdy Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqatyn» tәpsirleushi Asan Omarov: «Ghadiletti bolu mәnisi – iman, yaghni, halaqy sonynda bolu. Biraq, «qúr inanysh» jetkiliksiz. Iman – izgi ister. (ghamalus-saliyh) jasaghanda ghana shyn iman bolmaq. Sonda ghana jýrek tazarmaq. Jaryq – qarnghyny, әdilet – qiyanatty joyatyn qúdiret. Demek, Qúday isinin, Onyng salghan jolynyng mәiegi bir. Ol – ghadilet. Mine, Abaydyn: «Ghadilet – barsha izgilikting anasy. Ynsap, úyat – búl әdiletten shyghady», – dep týsindirui jәne: «Endi ziynhar (qalayda, әiteuir) ghadilet-shapaghattan bosanbandar!», – dep ýndeu tastauynyng astarynda osynday maghyna bar», – dey kelip: «Jaratqan iyemiz ýsh úlyq sipat (Ghylym, Rahym jәne Ádilet) egesi. Mine, Abay – osyny túnghysh anyqtaghan ghúlama. Búl – unikum ilim, Álemdik teologiyagha qosylghan airyqsha ýles», – dep qorytyndylapty. (A.Omarov. 36-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqat» traktatyn tәpsirlegen Asan Omarov – atalmysh enbekting «Allany tanymaq» bóliminde Allanyng ýsh úlyq sipaty: Ghylym, Rahym, Ádilet úghymdaryn ghylymy negizde taldasa, «Ózin tanymaq» bóliminde Abaydyng «Pendelikting kәmlәti», «Tolyq adam» sekildi ilimderin Alla Taghalanyng ýsh úlyq sipatyna qosa taldaghan.

«Allanyng Ghylym, Rahym, Ádilet syndy ýsh úlyq sipaty bar. Demek, dәl osy sipattar –adamnyng da negizgi sipaty boluy shart. Pendening Allagha úqsastyghy, onyng (adamnyng N.M) Allanyng sonynda bolu kerektigi – ejelgi tanymdyq tәsil.», – degen A.Omarov: «Siddyq, (shyndyq) Kәrәm, (izgilik) Ghaqyl, (aqyl) – adam boyynda bar ýsh qasiyet. Búl – janalyq emes. Abay búrynnan belgili osy ýshkil men ózi anyqtaghan jana ýshkildi (Ghylym, Ádilet, Rahym) salystyra kele, ekeui bir dep mәlimdegen. óitkeni, bir Alla olardy әr adamnyng boyynda bar qylyp jaratqan. Oghan rauaj berip, gýldendirmek, óz qalinshe kәmlәtqa jetkizbek әr adamgha paryz is. Bile bilsek, asyl iydeya, mine, osy», – deydi. (A.Omarov. 40-41-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Avtordyng búl oiy; ózine tәn segiz sipat arqyly Allany taghriflaudy (tanytudy) ósiyet etken Abaydyn: «Búl segizinen Alla Taghaladaghyday kәmәlәt-ghazamat (jetilu, ýlkey) birlәn bolmasa da, pendesine de, әrbirinen óz qalinshe bar qylyp jaratypty. Alla Taghalagha úqsay alam ba dep, nadandyq birlәn ol sózden jiyirkenbe. Úqsamaq  – dәl birdeylik daghuasy  birlәn emes, sonyng sonynda bolmaq», – degen sózinen óris alyp otyr.  (Abay (Ibrahiym) Qúnanbaev. Shygharmalarynyng tolyq jinaghy. 188-bet, 2 tom. Almaty «Ghylym» 1977)

Biz Allany Abaydyng naqliya, (teoriyalyq) ghaqliya (praktikalyq) dәlelderge sýienip aitqan Ghylym, Rahym, Ádilet sekildi sipattary arqyly tanydyq. «Búl atalmysh ýsh haslyattyn  (qasiyettin) iyelerining aldy  – payghambarlar, onan son  – әuliyeler, onan son  – hәkimder, eng aqyry  – músylmandar», – degen  Abay, osy atalghan tórt toptyng ishinen әuliyeler men hәkimderdi bólip alyp, olargha erekshe toqtalghan. Nege?

Búl turaly Asan Omarov: «Áulie de, hәkim de  – Ghylym, Ghadilet, Rahym sekildi qasiyet iyeleri. Ekeui de «nәpsisin fiday etushiler» biraq әuliyeler «dýniyeni, dýniyege» derlik paydasyn úmytty. Demek, ýsh haslәtti birdey ústamady», – deydi. (A.Omarov. 44-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Abay ózining «Ghaqliat Tasdiqatynda»: «Búl fighyldargha (Ghylym, Rahym, Ádilet. N.M) ghashyq bolyp tútpaqty payghambarlar ýiretti, әuliyeler oqydy, ghashyq boldy. Biraq, uhrauy (ahiyrettik) paydasyn ghana kýzetti, ...Dýniyege (adamdargha, qorshaghan ortagha. N.M) paydasyn úmytty deydi.

Abaydyng búl jerde әuliyeler dep otyrghany – dýniyening qyzyghynan baz keship, adamdardyng paydasy ýshin dýniyeni Allanyng ghylymy arqyly týsindirmey, ózin o dýnie ahiyretke dayyndap qoyghan adamdar. Bizding halyqtyng týsiniginde olardy keyde «sopylar» dep te ataydy. Búlardyng boyyndaghy ghylymnan adamgha keler payda joq. Sondyqtan da, «Tasdiyqty» tәpsirlegen Asan Omarov: «Dýniyege derlik paydasyn úmytty. Demek, ýsh hәslәtti birdey ústamady», – dep otyr.

Al, «Hәkimder dýniyede tiyetin paydasyn sóileydi», – deydi Abay.

Sonda, hәkim degenimiz kim?

Abay hәkimder turaly: «Hikmet qúdagha, pende óz aqyly arqyly jeterlik kadәrin ghana bilsem degen әrbir isting sebebin izdeushilerge hakim dep at qoydylar. Búlar haq birlәn batyldy aiyrmaqqa, sebepterin bilmekke tyrysqandardy hәmmәsi adam balasynyng paydasy ýshin, oiyn-kýlki týgil dýniyedegi býkil lәzzat búlargha ekinshi mәrtәbәda qalyp, bir ghana Haqty tappaq, әrbir nәrsening sebebin tappaq birlәn lazzattanady», – deydi. (Abay (Ibrahiym) Qúnanbaev. Shygharmalarynyng tolyq jinaghy. 201-bet, 2-tom. Almaty «Ghylym» 1977)

Sonda, hәkim – Haq Taghala jaratqan dýniyedegi әrbir isting sebebebin izdep, aqiqat pen jalghandy aiyru jolynda, dýnie lәzzatyn ysyryp tastap, adam balasynyng paydasy ýshin dýniyening syryn, әr nәrsening sebebin izdeytin jәne ózi sodan lәzzat alatyn danyshpan ghúlama adamdar. Ózining «Ghaqliat Tasdiqatynda» hәkimder men әuliyelerdi salystyratyn Abay, dýnie syrlarynyng sebebin bilip, ahiyret ýshin emes, adam balasynyng paydasy men iygiligi ýshin qyzmet etetin hәkimderdi әuliyelerden anaghúrlym biyik qoyady. «Árbir hәkim – ghalym, әrbir ghalym – hәkim emes», – degen oiyn danyshpan Abay: «Hәkim, ghalym – asylda bir sóz, biraq, gharafta (tanym) basqa-dýr», – deumen úqtyrady.

Abaydyng ghalymdar haqynda aitqan búl oiyn Asan Omarov: «Áulie búl dýniyeni tәrki etkeni sekildi, ghalym – tylsymdy tәrki etedi. Sóitip, syrtqy ghylym shenberinen asa almay, Haqty tappaq, týpki sebepti bilmekten shet  qalady. Jan-syry men jaratylys syry biri-birinen ajyrap qalghany, әriyne zor olqylyq», – dep tәpsirley otyryp: «Qúday salghan jol talaby – ghylym, rahym, ghadiletti birdey ústau. Qogham izgilikke, adam kәmilatqa osy ýsheuining birligi arqyly qol jetkizbek», – deydi. (A.Omarov. 45-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Abaydyng «Tasdiqyn» tәpsirlegen Asan Omarov óz enbegining ýshinshi tarauyn «Dýniyeni tanymaq» bólimi dep atapty da, taraudyng «Álqisasyn»: «Tasdiyq» – shyn mәninde jan syry, jaratylys qúpiyasy turaly traktat. Ruhany әlem jýirigi hәm tamyrshysy bolghandyqtan hәkimder búl dýnie syryn bildiruge mindetker emes. Áytse de, «dýnie tanymaq» ilimine Abay belgili dәrejede kónil bólgen. Nege? Sebebi, dýniyeni tanu – Alla Taghalany tanudyng qúramdas bólshegi. «Dýniye» sózi Qúranda 114 ret qaytalanghan. Sufizmning kórnekti ókili Ibn Rushd: «Jaratylghan dýniyeni tanymaghan, jaratushyny da tany almas», – degen. Demek, dýniyelik ghylym-bilim, hәkim kózimen qarasaq, ghalam tútastyghyn tanudyng manyzdy qaynary. Músylman әlemining progressivten shet qaluy da – Abaydy tolghantqan mәselening biri bolghandyghy anyq. Jәdidtik aghymdy dәiim qoldauy hәm senim artuy – sonyng aiqyn dәleli», (A.Omarov. 47-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026) – degen sózdermen bastaghan avtor, Týrkiyadaghy «tanzimatshylar» aghymynan bastau alyp, Orta Aziyada endi ghana bastalghan bilim beruding «jәdidtik» aghymyn Abaydyng barynsha keng týrde qoldaghanyn atap ótipti.

Abaydyng bilim beru jýiesi turaly kózqarasyna toqtalghan avtor oiyna alyp qosarymyz joq, tolyq qosylyp, qoldaymyz. Áytse de, «Álqissadaghy»: «Ruhany әlem jýirigi hәm tamyrshysy bolghandyqtan hәkimder búl dýnie syryn bildiruge mindetker emes», – degen avtor pikirine az-kem «dau» aitqymyz kelip otyr. Birinshiden, Abay aitqanday: «Árbir hәkim ghalym». Demek, olar «Alla ghylymy» dep atalatyn «Dýnie ghylymyna» da «Adam ghylymyna» da jetik túlghalar. Olay bolsa, hәkim boyyndaghy «Tolyq adamgha» (gormonichnaya lichnosti) tәn  Ghylym, Rahym,Ádilet sekildi úlyq sipattar, adamdargha dýnie syrlaryn bildiretin mindetkerlik jýktese kerek. Sondyqtan da, «Hәkimder búl dýnie syryn bildiruge mindetker emes», –  degen avtor oiyna dau aityp otyrmyz.

Islam әlemi ghylymdy «zahiri» nemese syrtqy («Allanyng ghylymy») jәne «batini» ishki nemese («Adamnyng ghylymy») dep ekige bólgenin aldynghy taraularda aityp ótken bolatynbyz.

«Allanyng ghylymy» – qorshaghan syrtqy dýniyeni tanytatyn, biz qazir «jaratylystanu ghylymdary» dep atap jýrgen fizika, himiya, geografiya, zoologiya, miynerologiya taghy basqa sol sekildi ghylymdardy aitsa, «Adamnyng ghylymy» – jaratushy bir Alla, Haq Taghala men Alla jaratqan dýnie syrlaryn tany otyryp, pendening meyirim, sýiispenshilik, әdilet úghymdarynan túratyn adamnyng ishki ruhany әlemi. Búl turaly enbek avtory Asan Omarov: «Músylman qauymy zahiry (jaratylsytanu ghylymdary arqyly syrtqy dýniyeni tanu. N.M) ghylymnan qúr qalsa, batys әlemi batiny (jan-jaqty damyghan adamnyng ishki ruhany әlemi. N.M)  iliminsiz qalyp, kórsoqyrlyqqa úryndy. Eng jamany, Qúdaydyng Haq zany – mahabbat pen ghadilet tәrki etildi. Qarugha sýiengen «mәdeniyetti» Europa, Amerika ýndisterin qyryp saldy. Álemdik otarlau – adam aulau jýiesin alyp keldi», – dey otyryp, (A.Omarov. 54-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026) Batys pen Shyghystyn  dýniyetanymdyq kóz qarastarynyng ruhany hәm materialdyq túrghydaghy aiyrmashylyqtarynyng eng negizgi basty sebebin Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqat» traktatyna sýiene otyryp terennen tәpsirlegen.

«Ghaqliat Tasdiqat» traktatynda: «Búl kýnderi Tahsiyl-ghúlm (ghylym ýirenu) eski medreseler ghúrpynda bolyp, búl zamanda paydasy joq boldy», – degen Abay, erte Shyghysta ghylym oqytatyn medreseler boldy. Ghylym men órkeniyet Shyghystan bastau aldy degen oidy menzey otyryp, óz túsyndaghy medreselerding dýniyelik ghylymdy oqytpaytynyna tereng ókinish bildiredi.

«Ghylymsyz oqyghan namaz, berilgen zeket, qylghan qaj eshbir ghibadat ornynda qabyldanbaydy», – dep ghylymdy barlyq jaydan biyik qoyyp, basty oryngha shygharghan Abay, ghylym – órkeniyet kilti ekenin tereng týsingen. Sonda ghylymdy ne ýshin kәsip qylyp, bilmek kerek?

Búl súraqqa Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqatyn» tәpsirleushi ghalym Asan Omarov: «Dýniyening mәghmúrlyghy (qyzyq, әdemi kórinis degen maghynada) bir týrli aqylgha núr berip túratyn nәrse. Joqshylyqtyng adamdy hayuandandyryp jiberetini de bolady. Bәlki, dýniyening ghylymyn bilmey qalmaqtyq – ýlken zararly nadandyq, ol Qúranda sógilgen», - dep Abay sózimen jauap bere kele: «Demek, dýnie ghylymy – joqshylyqtan qútylu qúraly. Ol – adamzatqa tәnirden týsken zor nyghmet. Osy iydeyany ortagha salghan Abay mynanday qorytyndygha keledi: «Biz ghylymdy satyp mal izdemek emespiz. Mal birlәn ghylym kәsip qylmaqpyz. Óner – ózi de mal, ónerdi ýirenbek – ózi de ihsan. Biraq, ol óner ghadәlәttәn shyqpasyn, sharghygha (diny zan) muafih (sәikes, ýilesimdi) bolsyn. Adamgha óz qalinshe ihsandy bolmaq – qaryz is. Biraq, ózgelerding ihsanyna sýienbek dúrys emes», – degen Abay sózin býgingi qazaq qoghamymen baylanystyrghan avtor: «Maldan, yaghni, shiykizattan týsken qarjygha ghylymdy damytyp, ony kәsip qylyp, óner ýirenu kerek», – degen oidy basty oryngha shygharady.  (A.Omarov. 56-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

«Sonymen, dýniyeni tanymaq, yaky zahiry ghylym – qoghamnyng qozghaushy kýshi. Biraq, ol – soqyr ghylym. Onyng batiny ghylymgha (adamnyng ishki ruhany bolmysy) ýilesimdi boluy shart. Ádiletti Haq joly jәne penedelikting kәmәlәti sonda ghana tabylmaq. Mine, dana Abay ghylymdy kәsip qylmaqtyng mәnin osylaysha anyqtap beredi», – degen qorytyndy oimen, Asan Omarov ózining «Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu» enbegining «Ózin tanymaq» atty ýshinshi bólimin tәmәmdapty. (A.Omarov. 55-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqat» traktatyn tәpsirlep otyrghan filosof-ghalym Asan Omarov: «Alla taghalany tanymaqtyq, ózin tanymaqtyq, dýniyeni tanymaqtyq, óz adamdyghyn búzbay paydaly men zalaldy aiyrmaqtyq», – degen Abay kýlli ghylym-bilimdi klassifikasiyalap tórt satygha bóledi», – deydi. (A.Omarov. 56-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Mine, osy atalghan tórt ghylym-bilim salasyn: «Bala ýirense, bilse, eng bolmasa shala bilse, sonda onyng adam aty bolady», – dep, Abay kýlli ghylym-bilim salasyn tórt satygha bólip, ony ósip kele jatqan jas úrpaq shala bolsa da bilse eken degen niyetpen  jasap otyrghanyn oishyl anyq aitqan», – degen  Asan Omarov – búryn sondy «Abaytanu» ghylymynda bolmaghan sonygha bet búrypty. 

Ekinshi bólimning sony.

(jalghasy bar)

Núrghaly Mahan

Abai.kz