باسى: ابايدىڭ «تاسديعى» تاپسىرلەندى

ەكىنشى ءبولىم

ابايدىڭ بارلىق قاراسوزدەرى جەڭىل تىلمەن جازىلسا دا، تاۋيلىنە جەتىپ ءتۇسىنۋ وڭاي ەمەس. وسى جاعدايدى تەرەڭ تۇسىنگەن ۇلى ويشىل، قاراسوزدەرىن كۇلىپ وتىرىپ جەڭىل تىلمەن باستايدى دا، جەڭىلدەن كۇردەلىگە قاراي اقىرىنداپ، بىرتە-بىرتە تەرەڭگە تارتادى.

ەستەرىڭىزدە مە، حاكىم اباي ءوزىنىڭ «عاقليات تاسديقات» تراكتاتىن: «قاشان بالا عىلىم، ءبىلىمدى ماحابباتپەن كوكسەرلىك بولسا، سوندا عانا ونىڭ ادام اتى بولادى»، - دەگەن قاراپايىم سوزدەرمەن باستايتىن. دانىشپان ويشىل بۇل سوزدەرمەن نە ايتقىسى كەلگەن؟ بالا قانداي عىلىم-ءبىلىمدى كوكسەۋى كەرەك. بۇل سۇراققا ابايدىڭ «تاسديقىن» تاپسىرلەپ وتىرعان اسان وماروۆ: «ونى ويشىل بىلايشا ناقتىلاعان: «اللا تاعالانى تانىماق، ءوزىن تانىماقتىق، دۇنيەنى تانىماقتىق، ءوز ادامدىعىن بۇزباي پايدالى مەن زالالدى ايىرماقتىق سەكىلدى عىلىم-ءبىلىمدى ۇيرەنسە، بىلسە دەپ ءۇمىت قىلماققا بولادى». مىنە، اباي بالا ۇيرەنسە، بىلسە دەپ اتاپ وتىرعان ءتورت نارسە – ءۇش تانىماق جانە ءبىر ايىرماقىلىق! ادامنىڭ كوكىرەك كوزىنىڭ اشىلۋى وسى تورتەۋگە تاۋەلدى. مۇنى بىلمەگەن پەندە ءتىرى ولىك بوپ، قالىڭ تۇماندا ەسكەكسىز قايىقپەن تەڭىزگە شىققان بەيباقتاي – اداسۋدان كوز اشپايتىن بولادى», – دەپ جاۋاپ بەرەدى. (ا.وماروۆ. 14-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

ابايدىڭ «عاقليات تاسديقاتىنان» ۇزىندىلەر كەلتىرىپ، وي-وزەگىمىزگە قانشا جەردەن تالعاجۋ ەتسەك تە، ءبىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن «تاسديقاتتى» تۇتاس بىرلىكتە قاراستىرا العانىمىز جوق. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەگەن اسان وماروۆتىڭ بىزدەن وزگەشەلىگى – ءبىز قازىر 38-قاراسوز دەپ اتاپ جۇرگەن ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» تراكتاتىن: «اللانى تانىماق»، «ءوزىن تانىماق»، «دۇنيەنى تانىماق» ءھام «پايدالى مەن زالالدى ايىرماق» دەپ ءتورت بولىمگە بولە وتىرىپ، عىلىمي نەگىزدە، تۇتاس بىرلىكتە قاراستىرىپتى دا، ابايدىڭ «عاقليات تاسديقاتىن» بارىنشا قاراپايىم، تۇسىنىكتى ءھام جەڭىل تىلمەن تاپسىرلەپتى. ءبىز مۇنى اسان وماروۆتىڭ «ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ» ەڭبەگىنىڭ ەڭ نەگىزگى جەتىستىگى دەپ باعالادىق.

تۇتاس عالامدى اللا، ادام، دۇنيە (سىرتقى ورتا، جاراتىلىس) دەپ ءبىر بىرلىكتە قاراستىرعان اباي فيلوسوفياسى جۇيەسىنىڭ تۇپنەگىزى – كوك ءتاڭىرى مەن جەر-سۋعا (يەر-سۋب) سيىنعان ەرتە تۇركىلىك نانىم-سەنىمدە جاتىر. سەبەبى، ەرتە تۇركىلەر عالام يەسى جالعىز جاراتۋشى كوك ءتاڭىرى دەپ، ال، كوزگە كورىنگەن «جاراتىلىس دۇنيەنى» «جەر جانە سۋ» دەپ ءتۇسىنىپ، ولار كوك ءتاڭىر مەن جەر-سۋعا تابىنعان.

ادامزات تاريحىندا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ، «ءتاڭىرى» دەگەن اتپەن ءبىر قۇدايعا تابىنعان ەرتە تۇركىلەر، VIII عاسىردا قازاق دالاسىنا دەندەپ ەنە باستاعان يسلام ءدىنى تۇسىنىگىندەگى جاراتۋشى جالعىز «اللا تاعالانى» – « ءتاڭىرى» رەتىندە جىلدام قابىلدادى. سوندىقتان دا، ۇلى جاراتۋشى رەتىندە «ءتاڭىرى» مەن «اللانى» كوك تۇركىلەردىڭ كونە شاڭىراعىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى قازاق حالقى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قاتار قولدانىپ كەلەدى.

اباي فيلوسوفياسىنداعى «دۇنيە» (سىرتقى جاراتىلىس) تۇسىنىگى – كوك تۇركىلەردىڭ اينالاسىنداعى  بارلىق جاراتىلىستىڭ باستاۋى دەپ تۇسىندىرىلەتىن «جەر-سۋ» نانىم-سەنىمىنەن الىنسا، جاراتۋشى «ءبىر اللا» سەنىمىنە كونە تۇركىلىك «ءتاڭىرى» تۇسىنىگى نەگىز بولعان دەپ ويلايمىز. ال، «پايدالى مەن زالالدى ايىرماقتىققا» – ادامنىڭ ىشكى رۋحاني الەمىنىڭ قىر-سىرىنا بويلاپ، قوعام ءومىرى مەن ادامدار قارىم-قاتىناسىن رەتتەۋ داستۇرىنە نەگىزدەلگەن شىعىس فيلوسوفياسى ارقاۋ ەتىلگەن.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، اباي فيلوسوفياسىنىڭ تۇپنەگىزى – ەرتە تۇركىلىك نانىم-سەنىم مەن ادامنىڭ ىشكى رۋحاني الەمىن باستى ورىنعا شىعارعان شىعىس فيلوسوفياسىنان باستاۋ الادى.

دەسەك تە، «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس»، «قۇران راس، اللانىڭ ءسوزى-ءدۇر ول»، – دەگەن كامىل مۇسىلمان اباي فيلوسوفياسىنىڭ جۇيەسىندە «ءبىر ءتاڭىرى» جانە ارۋاقتار رۋحىنا سەنەتىن كونە تۇركىلىك نانىم-سەنىم قايدان ءجۇر؟ – دەگەن زاڭدى سۇراقتىڭ كەيبىر وقىرمان تاراپىنان تۋىنداۋى بەك مۇمكىن.

وسى ورايدا ايتپاعىمىز: ءوزى مەدرەسە شاكىرتى، بالا اقىن اباي:

فزۋلي، ءشامسي، ءسايحالي،

ناۋاي، ساعدي، فيردوۋسي،

حوجا، حافيز – بۋ ءھامماسي،

– دەپ، ءوزى ەلىكتەگەن شىعىس شايىرلارىنىڭ ەسىمىن تۇگەل اتاپ:

مەدەت بەر شاعري ۋا ءفارياد،

– دەپ، يسلام ءدىنى تۇسىنىگىندەگى جالعىز جاراتۋشى «اللا تاعالاعا» ەمەس، اتى اتالعان شىعىس شايىرلارىنىڭ اقىندىق قۇدىرەتىنە سيىنىپ، ولاردىڭ ارۋاعىن شاقىرعانداي بولمايتىن با ەدى؟ شىعىس اقىندارىنا ەلىكتەپ،  ولاردىڭ اتىن اتاپ، ارۋاعىنا سيىنعان اسەرشىل، جاس ابايدىڭ وسى ءبىر شۋماق ولەڭىندە، اقىننىڭ تۇپساناسىنداعى ەرتە تۇركىلىك نانىم-سەنىم انىق كورىنىس بەرگەن.

تەك بۇل ەمەس، دۇنيەتانىمدىق كوزقاراسى مەن اقىندىق دارىنى كەمەلىنە كەلىپ، جاسى ۇلعايعان شاعىندا، 1894 جىلدارى، سۇيىكتى ۇلى ءابدىراحمان ناۋقاستانىپ جاتقاندا جازعان:

ا، قۇداي بەرە گور

تىلەگەن تىلەكتى.

قورقىتپاي ورنىقتىر

شوشىنعان جۇرەكتى،

– دەيتىن جىر جولدارىندا دا، اباي، يسلام تۇسىنىگىندەگى ۇلى جاراتۋشى ءبىر قۇداي-اللا تاعالاعا شىعىس شايىرلارىنشا جان-تانىمەن ەگىلىپ، ءمىناجات ەتپەي، جاراتۋشى رۋحىنا سيىنعان اكە بولىپ، «بەرە گور» دەپ قۇدايدان سۇرايدى. ول جالعىز جاراتۋشىعا جان-جۇرەگىمەن ەگىلىپ ءمىناجات ەتپەيدى، ودان سۇرايدى.

ءبىز بۇل جەردە كونە تۇركىلىك نانىم-سەنىمدەگى جاراتۋشى ءتاڭىرى مەن ارۋاقتار رۋحىنا سەنىپ، سولاردان سۇرايتىن اباي بويىندا ساقتالىپ قالعان كونە تۇركىلىك نانىم-سەنىمنىڭ تاعى دا ءبىر سىلەمىن انىق اڭعارامىز.

ايتپاعىمىز: اللا، ادام، دۇنيە (جاراتىلىس، قورشاعان ورتا) دەپ تۇتاس عالامدى ءبىر بىرلىكتە قاراستىرعان اباي فيلوسوفياسى جۇيەسىندە – كوك تۇركىلەر ۇرپاعى، بۇگىنگى ءبىزدىڭ ارقايسىسىمىزدىڭ ءتۇپسانامىزدا ساقتالىپ قالعان ەرتە تۇركىلىك نانىم-سەنىم ءھام ادامنىڭ ىشكى رۋحاني الەمىن باستى ورىنعا شىعارعان شىعىس فيلوسوفياسى ورنەگى انىق ساقتالعان دەمەكپىز.

سونىمەن، ابايدىڭ «عاقليات تاسديقاتى» – ءۇش تانىماق، ءبىر ايىرماقتان تۇرادى دەدىك. اباي ءوزىنىڭ بۇل عىلىمي تراكتاتىن ادامدارعا «ءۇش تانىماق» جانە «ءبىر ايىرماقتى» جەتە ءتۇسىندىرىپ، ۇعىندىرۋ ءۇشىن جازعان دەگەن  ويدى تاپسىرلەگەن اسان وماروۆ: «عالام بىرلىگى»، «اللا مەن ادام بولمىسى»، «حاق جولى»، «پەندەلىكتىڭ كاملاتى» سىندى حاقيقاتتى ابايداي ۇقتىرعان دانىشپانىڭ قايسى؟»، – دەي وتىرىپ: «ءۇش تانىماق»، بۇل – اباي ءىلىمى»، – دەگەن ويدى ءوز ەڭبەگىندە باستى ورىنعا شىعارىپتى. اۆتور ويىمەن كەلىسپەسكە نەگىز جوق. «عاقليات تاسديقات» تراكتاتىندا اباي ءسوز ەتكەن «ءۇش تانىماقتىقتىڭ» ءبىرىنشىسى – اللانى تانۋ!

سوندا ءبىز اللانى قالاي تانيمىز؟ ول ءۇشىن اللانىڭ ءبىر ەكەنىنە، بار ەكەنىنە يمان كەلتىرۋ شارت. "يمان» ءسوزىنىڭ ماعىناسى – «سەنىم»، «سەنۋ» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى.

ءبىز اللانىڭ ءبىر ەكەنىنە، بار ەكەنىنە سەندىك ياعني، يمان كەلتىردىك. الايدا، ءبىز ەتەر امال بۇنىمەن بىتپەيدى. سوندا بۇدان ارى قاراي قانداي امال جاساماق كەرەك؟ ول تۋرالى ويشىلدىڭ: «يمان دەگەنىمىز ءبىر عانا يناماقتىق ەمەس. سەن اللا تاعالانىڭ بىرلىگىنە، ۋا قۇرانىنىڭ ونىڭ ءسوزى ەكەندىگىنە، پايعامبارىمىز مۇحامەد مۇستافا س.ع ءۋاسسالام ونىڭ تاراپىنان ەلشى ەكەندىگىنە يناندىق. ءجا، نە ءبىتتى؟ سەن يمان كەلتىرمەسەڭ دە اللا تاعالاعا كەلەر ەشبىر كەمشىلىك جوق ەدى... سەن ءوزىڭ يناماقتىعىڭنان پايدا الامىن دەسەڭ، پايدا بەرەدى، كامىل يمان بولادى.»، – دەپ، ابايدىڭ «تاسديعىنان» مىسال كەلتىرگەن اۆتور: «يمان ولشەمى – ساليح ياعني، ءىس ارەكەت», – دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. (ا.وماروۆ. 23-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

ءبىز اللا تاعالاعا شىن سەنىپ، يمان كەلتىرۋىمىز كەرەك. باسقاشا بولسا ول يمان ەمەس. سوندىقتان دا، ابايدىڭ «عاقليات تاسديقاتىن» تاپسىرلەۋشى اسان وماروۆ: «ءامانتۋ بيللاھي كاما ءھۋا بي يمايھي ۋا سيفاتيھي» (قۇدايعا، ونىڭ ەسىمدەرى مەن سيپاتتارىنا يمان كەلتىرەمىن) – دەدىڭىز. ەگەر دە، ول سيپاتتار ءبىرلان تاعريعلاماساق بىزگە ماعريفاتۋللا (اللانى تانۋ) قيىن بولادى»، – دەگەن «عاقليات تاسديقاتتاعى»  اباي كەلتىرگەن قۇران اياتىن مىسال ەتەدى دە، اباي ەڭبەگىندە ايتىلاتىن اللا تاعالانىڭ وزىنە ءتان: 1. حايات – تىرشىلىك ءتىرى بولۋ،  2. عىلىم 3. قۇدىرەت – كۇش،       4. باسار،  5. ساميع – ەستۋ، ەستۋشى، 6. يررادا – تىلەۋ، 7. كالام – ءسوز، 8. تاكين – بولدىرۋ سەكىلدى سەگىز سيپاتىن ايتا وتىرىپ، ابايدىڭ: «مەن مۇندا سىزدەرگە تورتەۋىن بىلدىرەمىن. ونىڭ ەكەۋى – عىلىم، قۇدىرەت. سەگىز سيپاتتان قالعان التاۋى – بۇلارعا شارح», – دەگەن سوزدەرىن مىسالعا الىپ، اللا تاعالانى وزىنە ءتان سەگىز سيپاتىن سيپاتتاي كەلە: «سونىمەن، اسا كۇردەلى ىزدەنىستەر ارقاسىندا اباي عىلىم، قۇدىرەت – اللانىڭ قارەكەت بەرۋشى ۇلىق سيپاتى. قالعان التاۋى بۇلارعا شارح (كومەك بەرۋشى) دەگەندى انىقتاپ بەرىپ وتىر. بىلە بىلسەك، بۇل الەمدىك تەولوگيا عىلىمىندا بۇرىن سوڭدى ايتىلماعان سونى جاڭالىق», – دەيدى. (ا.وماروۆ. 27-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

بۇدان ارى قاراي اسان وماروۆ: «...عىلىم، قۇدىرەت – ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزدا عانا ەكى حيساپ، بولماسا، بىراق عىلىمدىق قۇدىرەت بولۋعا ءتيىس. ولاي بولماسا، سيپاتتار ءوز ورتالارىندا ءبىرى – ءتابيح (اراب. ەرۋشى) ءبىرى – ماتبۇع (اراب. ەرتۋشى) بولادى عوي. بۇل بولسا، تاعريف راببىعا (اراب. اللانى تانۋ، ءبىلۋ) جاراسپايدى»، – دەگەن اباي ءسوزىن ءوز ويىنا دالەل رەتىندە ۇستاعان اۆتور: «قايتالاپ ايتايىق: ھامماعا قوزعاۋ سالىپ، حارەكەت بەرەتىن ۇلىق سيپاتى – عىلىم ەكەندىگى انىقتالدى-ءدۇر», – دەي كەلىپ: «كورىپ وتىرمىز، قاي ەلدە عىلىم كۇشتى دامىسا، سول ەل وزىق. كەرىسىنشە، قاي ەل عىلىمعا كوڭىل بولمەسە، بولدى، ءبىتتى، كوش سوڭىندا قالماق. دەمەك، ابايدىڭ: «عىلىم – اللانىڭ ءبىر سيپاتى، ول – حاقيحات», – دەگەن عىلىمي تۇجىرىمى، ءومىر شىندىعىمەن راستالىپ وتىر», – دەيدى.

بۇدان ارى قاراي اۆتور: «ۇلىع سيپاتتىڭ اۋەلگىسى – عىلىمدى اباي اللا تاعالانىڭ وزىنە ءتان سەگىز سيپاتى ارقىلى تۇگەلدەسە اللانىڭ «راحمان»، (جارىلقاۋشى، مەيىرىمدى) «راحيم»، (مەيىرىمدى، جاناشىر) «عافۋر»، (كەشىرۋشى) «لاتيف»، (جاقسىلىق جاساۋشى) سەكىلدى وزىنە عانا ءتان 99 ەسىمدەرى ارقىلى تانىتا وتىرىپ: «قۇداي تاعالا بۇل عالامدى اقىل جەتپەيتىن كەلىسىممەن جاراتقان دەگەن عاقلياسى ارقىلى تۇسىندىرەدى. ال، ءۇشىنشى ۇلىع سيپات – «مارحامات»، (ماحاببات) ادىلەتكە (عادىلەت) كەلەر بولساق – بۇل جولعى ءتاسىل وزگەرەك. اباي عادىلەتتى باتيني (ادامنىڭ ىشكى تىلسىم ءىلىمى) ارقىلى ەمەس، ادامنىڭ سىرتقى بولمىسى، دۇنيە كورىنىسى ارقىلى تاپسىرلەپ، تانىتقان-ءدۇر»، – دەيدى دە: «حاللاقى (قۇداي جاراتۋشى) مەنىمەن، سونداي-مۇنداي حالىقتارمەن مۇعامالا (قارىم-قاتىناس، ارالاسۋ) قىلسا ەكەن دەپ ويلاپ تۇرىپ، ءوزىم سول حالىقتارمەن مۇعامالا قىلماعاندىعىم جاراسپايدى عوي. سول ءوزى ادىلەت تە ءھام نىساپ تا ەمەس پە؟ وسىنى ويلاۋ ءھامما جاقسىلىقتىڭ باسى ەمەس پە؟», – دەگەن اباي: «ىنساپ، ۇيات – بۇل ارەكەتتەن شىعادى. ادىلەت بارشا ىزگىلىكتىڭ اناسى-ءدۇر»، – دەيدى. (ا.وماروۆ. 35-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

ادىلەت – امال زاڭى. اللا تاعالا ادامدى ماحابباتپەن جاراتتى جانە قارىم-قاتىناس جاسادى. سول ءۇشىن جاراتۋشى ءبىر اللانىڭ سوڭىندا بولماق – ادىلەت. ال، ماحابباتقا ماحابباتپەن جاۋاپ بەرۋ – قارىز ءىس. ماحاببات پەن ادىلەت – اللانىڭ عالامدى (ماكروكوسومدى) باسقاراتىن ەگىز زاڭى، دەپ تۇسىنگەنىمىز ابزال.

وسى تۇرعىداعى وي-تۇجىرىمدى ابايدىڭ «عاقليات تاسديقاتىن» تاپسىرلەۋشى اسان وماروۆ: «عادىلەتتى بولۋ ءمانىسى – يمان، ياعني، حالاقى سوڭىندا بولۋ. بىراق، «قۇر ينانىش» جەتكىلىكسىز. يمان – ىزگى ىستەر. (عامالۋس-ساليح) جاساعاندا عانا شىن يمان بولماق. سوندا عانا جۇرەك تازارماق. جارىق – قارڭعىنى، ادىلەت – قياناتتى جوياتىن قۇدىرەت. دەمەك، قۇداي ءىسىنىڭ، ونىڭ سالعان جولىنىڭ مايەگى ءبىر. ول – عادىلەت. مىنە، ابايدىڭ: «عادىلەت – بارشا ىزگىلىكتىڭ اناسى. ىنساپ، ۇيات – بۇل ادىلەتتەن شىعادى»، – دەپ ءتۇسىندىرۋى جانە: «ەندى زينھار (قالايدا، ايتەۋىر) عادىلەت-شاپاعاتتان بوسانباڭدار!»، – دەپ ۇندەۋ تاستاۋىنىڭ استارىندا وسىنداي ماعىنا بار»، – دەي كەلىپ: «جاراتقان يەمىز ءۇش ۇلىق سيپات (عىلىم، راحىم جانە ادىلەت) ەگەسى. مىنە، اباي – وسىنى تۇڭعىش انىقتاعان عۇلاما. بۇل – ۋنيكۋم ءىلىم، الەمدىك تەولوگياعا قوسىلعان ايرىقشا ۇلەس», – دەپ قورىتىندىلاپتى. (ا.وماروۆ. 36-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» تراكتاتىن تاپسىرلەگەن اسان وماروۆ – اتالمىش ەڭبەكتىڭ «اللانى تانىماق» بولىمىندە اللانىڭ ءۇش ۇلىق سيپاتى: عىلىم، راحىم، ادىلەت ۇعىمدارىن عىلىمي نەگىزدە تالداسا، «ءوزىن تانىماق» بولىمىندە ابايدىڭ «پەندەلىكتىڭ كاملاتى»، «تولىق ادام» سەكىلدى ىلىمدەرىن اللا تاعالانىڭ ءۇش ۇلىق سيپاتىنا قوسا تالداعان.

«اللانىڭ عىلىم، راحىم، ادىلەت سىندى ءۇش ۇلىق سيپاتى بار. دەمەك، ءدال وسى سيپاتتار –ادامنىڭ دا نەگىزگى سيپاتى بولۋى شارت. پەندەنىڭ اللاعا ۇقساستىعى، ونىڭ (ادامنىڭ ن.م) اللانىڭ سوڭىندا بولۋ كەرەكتىگى – ەجەلگى تانىمدىق ءتاسىل.»، – دەگەن ا.وماروۆ: «سيددىق، (شىندىق) كارام، (ىزگىلىك) عاقىل، (اقىل) – ادام بويىندا بار ءۇش قاسيەت. بۇل – جاڭالىق ەمەس. اباي بۇرىننان بەلگىلى وسى ۇشكىل مەن ءوزى انىقتاعان جاڭا ۇشكىلدى (عىلىم، ادىلەت، راحىم) سالىستىرا كەلە، ەكەۋى ءبىر دەپ مالىمدەگەن. ويتكەنى، ءبىر اللا ولاردى ءار ادامنىڭ بويىندا بار قىلىپ جاراتقان. وعان راۋاج بەرىپ، گۇلدەندىرمەك، ءوز قالىنشە كاملاتقا جەتكىزبەك ءار ادامعا پارىز ءىس. بىلە بىلسەك، اسىل يدەيا، مىنە، وسى», – دەيدى. (ا.وماروۆ. 40-41-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

اۆتوردىڭ بۇل ويى; وزىنە ءتان سەگىز سيپات ارقىلى اللانى تاعريفلاۋدى (تانىتۋدى) وسيەت ەتكەن ابايدىڭ: «بۇل سەگىزىنەن اللا تاعالاداعىداي كامالات-عازامات (جەتىلۋ، ۇلكەيۋ) ءبىرلان بولماسا دا، پەندەسىنە دە، اربىرىنەن ءوز قالىنشە بار قىلىپ جاراتىپتى. اللا تاعالاعا ۇقساي الام با دەپ، ناداندىق ءبىرلان ول سوزدەن جيىركەنبە. ۇقساماق  – ءدال بىردەيلىك داعۋاسى  ءبىرلان ەمەس، سونىڭ سوڭىندا بولماق», – دەگەن سوزىنەن ءورىس الىپ وتىر.  (اباي (يبراھيم) قۇنانباەۆ. شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى. 188-بەت، 2 توم. الماتى «عىلىم» 1977)

ءبىز اللانى ابايدىڭ ناقليا، (تەوريالىق) عاقليا (پراكتيكالىق) دالەلدەرگە سۇيەنىپ ايتقان عىلىم، راحىم، ادىلەت سەكىلدى سيپاتتارى ارقىلى تانىدىق. «بۇل اتالمىش ءۇش حاسلياتتىڭ  (قاسيەتتىڭ) يەلەرىنىڭ الدى  – پايعامبارلار، ونان سوڭ  – اۋليەلەر، ونان سوڭ  – حاكىمدەر، ەڭ اقىرى  – مۇسىلماندار»، – دەگەن  اباي، وسى اتالعان ءتورت توپتىڭ ىشىنەن اۋليەلەر مەن حاكىمدەردى ءبولىپ الىپ، ولارعا ەرەكشە توقتالعان. نەگە؟

بۇل تۋرالى اسان وماروۆ: «اۋليە دە، حاكىم دە  – عىلىم، عادىلەت، راحىم سەكىلدى قاسيەت يەلەرى. ەكەۋى دە «ءناپسىسىن فيداي ەتۋشىلەر» بىراق اۋليەلەر «دۇنيەنى، دۇنيەگە» دەرلىك پايداسىن ۇمىتتى. دەمەك، ءۇش ءحاسلاتتى بىردەي ۇستامادى», – دەيدى. (ا.وماروۆ. 44-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

اباي ءوزىنىڭ «عاقليات تاسديقاتىندا»: «بۇل فيعىلدارعا (عىلىم، راحىم، ادىلەت. ن.م) عاشىق بولىپ تۇتپاقتى پايعامبارلار ۇيرەتتى، اۋليەلەر وقىدى، عاشىق بولدى. بىراق، ۋحراۋي (احيرەتتىك) پايداسىن عانا كۇزەتتى، ...دۇنيەگە (ادامدارعا، قورشاعان ورتاعا. ن.م) پايداسىن ۇمىتتى دەيدى.

ابايدىڭ بۇل جەردە اۋليەلەر دەپ وتىرعانى – دۇنيەنىڭ قىزىعىنان باز كەشىپ، ادامداردىڭ پايداسى ءۇشىن دۇنيەنى اللانىڭ عىلىمى ارقىلى تۇسىندىرمەي، ءوزىن و دۇنيە احيرەتكە دايىنداپ قويعان ادامدار. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ تۇسىنىگىندە ولاردى كەيدە «سوپىلار» دەپ تە اتايدى. بۇلاردىڭ بويىنداعى عىلىمنان ادامعا كەلەر پايدا جوق. سوندىقتان دا، «تاسديقتى» تاپسىرلەگەن اسان وماروۆ: «دۇنيەگە دەرلىك پايداسىن ۇمىتتى. دەمەك، ءۇش ءحاسلاتتى بىردەي ۇستامادى»، – دەپ وتىر.

ال، «حاكىمدەر دۇنيەدە تيەتىن پايداسىن سويلەيدى»، – دەيدى اباي.

سوندا، حاكىم دەگەنىمىز كىم؟

اباي حاكىمدەر تۋرالى: «حيكمەت قۇداعا، پەندە ءوز اقىلى ارقىلى جەتەرلىك كادارىن عانا بىلسەم دەگەن ءاربىر ءىستىڭ سەبەبىن ىزدەۋشىلەرگە حاكيم دەپ ات قويدىلار. بۇلار حاق ءبىرلان باتىلدى ايىرماققا، سەبەپتەرىن بىلمەككە تىرىسقانداردى ءھامماسى ادام بالاسىنىڭ پايداسى ءۇشىن، ويىن-كۇلكى تۇگىل دۇنيەدەگى بۇكىل ءلاززات بۇلارعا ەكىنشى ءمارتابادا قالىپ، ءبىر عانا حاقتى تاپپاق، ءاربىر نارسەنىڭ سەبەبىن تاپپاق ءبىرلان لاززاتتانادى»، – دەيدى. (اباي (يبراھيم) قۇنانباەۆ. شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى. 201-بەت، 2-توم. الماتى «عىلىم» 1977)

سوندا، حاكىم – حاق تاعالا جاراتقان دۇنيەدەگى ءاربىر ءىستىڭ سەبەبەبىن ىزدەپ، اقيقات پەن جالعاندى ايىرۋ جولىندا، دۇنيە ءلاززاتىن ىسىرىپ تاستاپ، ادام بالاسىنىڭ پايداسى ءۇشىن دۇنيەنىڭ سىرىن، ءار نارسەنىڭ سەبەبىن ىزدەيتىن جانە ءوزى سودان ءلاززات الاتىن دانىشپان عۇلاما ادامدار. ءوزىنىڭ «عاقليات تاسديقاتىندا» حاكىمدەر مەن اۋليەلەردى سالىستىراتىن اباي، دۇنيە سىرلارىنىڭ سەبەبىن ءبىلىپ، احيرەت ءۇشىن ەمەس، ادام بالاسىنىڭ پايداسى مەن يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن حاكىمدەردى اۋليەلەردەن اناعۇرلىم بيىك قويادى. «ءاربىر حاكىم – عالىم، ءاربىر عالىم – حاكىم ەمەس»، – دەگەن ويىن دانىشپان اباي: «حاكىم، عالىم – اسىلدا ءبىر ءسوز، بىراق، عارافتا (تانىم) باسقا-ءدۇر»، – دەۋمەن ۇقتىرادى.

ابايدىڭ عالىمدار حاقىندا ايتقان بۇل ويىن اسان وماروۆ: «اۋليە بۇل دۇنيەنى تاركى ەتكەنى سەكىلدى، عالىم – تىلسىمدى تاركى ەتەدى. ءسويتىپ، سىرتقى عىلىم شەڭبەرىنەن اسا الماي، حاقتى تاپپاق، تۇپكى سەبەپتى بىلمەكتەن شەت  قالادى. جان-سىرى مەن جاراتىلىس سىرى ءبىرى-بىرىنەن اجىراپ قالعانى، ارينە زور ولقىلىق»، – دەپ تاپسىرلەي وتىرىپ: «قۇداي سالعان جول تالابى – عىلىم، راحىم، عادىلەتتى بىردەي ۇستاۋ. قوعام ىزگىلىككە، ادام كامىلاتقا وسى ۇشەۋىنىڭ بىرلىگى ارقىلى قول جەتكىزبەك», – دەيدى. (ا.وماروۆ. 45-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

ابايدىڭ «تاسديقىن» تاپسىرلەگەن اسان وماروۆ ءوز ەڭبەگىنىڭ ءۇشىنشى تاراۋىن «دۇنيەنى تانىماق» ءبولىمى دەپ اتاپتى دا، تاراۋدىڭ «القيساسىن»: «تاسديق» – شىن مانىندە جان سىرى، جاراتىلىس قۇپياسى تۋرالى تراكتات. رۋحاني الەم جۇيرىگى ءھام تامىرشىسى بولعاندىقتان حاكىمدەر بۇل دۇنيە سىرىن بىلدىرۋگە مىندەتكەر ەمەس. ايتسە دە، «دۇنيە تانىماق» ىلىمىنە اباي بەلگىلى دارەجەدە كوڭىل بولگەن. نەگە؟ سەبەبى، دۇنيەنى تانۋ – اللا تاعالانى تانۋدىڭ قۇرامداس بولشەگى. «دۇنيە» ءسوزى قۇراندا 114 رەت قايتالانعان. ءسۋفيزمنىڭ كورنەكتى وكىلى يبن رۋشد: «جاراتىلعان دۇنيەنى تانىماعان، جاراتۋشىنى دا تاني الماس»، – دەگەن. دەمەك، دۇنيەلىك عىلىم-ءبىلىم، حاكىم كوزىمەن قاراساق، عالام تۇتاستىعىن تانۋدىڭ ماڭىزدى قاينارى. مۇسىلمان الەمىنىڭ پروگرەسسيۆتەن شەت قالۋى دا – ابايدى تولعانتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى بولعاندىعى انىق. جاديدتىك اعىمدى ءدايىم قولداۋى ءھام سەنىم ارتۋى – سونىڭ ايقىن دالەلى», (ا.وماروۆ. 47-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026) – دەگەن سوزدەرمەن باستاعان اۆتور، تۇركياداعى «تانزيماتشىلار» اعىمىنان باستاۋ الىپ، ورتا ازيادا ەندى عانا باستالعان ءبىلىم بەرۋدىڭ «جاديدتىك» اعىمىن ابايدىڭ بارىنشا كەڭ تۇردە قولداعانىن اتاپ ءوتىپتى.

ابايدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى تۋرالى كوزقاراسىنا توقتالعان اۆتور ويىنا الىپ قوسارىمىز جوق, تولىق قوسىلىپ، قولدايمىز. ايتسە دە، «القيسساداعى»: «رۋحاني الەم جۇيرىگى ءھام تامىرشىسى بولعاندىقتان حاكىمدەر بۇل دۇنيە سىرىن بىلدىرۋگە مىندەتكەر ەمەس»، – دەگەن اۆتور پىكىرىنە از-كەم «داۋ» ايتقىمىز كەلىپ وتىر. بىرىنشىدەن، اباي ايتقانداي: «ءاربىر حاكىم عالىم». دەمەك، ولار «اللا عىلىمى» دەپ اتالاتىن «دۇنيە عىلىمىنا» دا «ادام عىلىمىنا» دا جەتىك تۇلعالار. ولاي بولسا، حاكىم بويىنداعى «تولىق ادامعا» (گورمونيچنايا ليچنوست) ءتان  عىلىم، راحىم،ادىلەت سەكىلدى ۇلىق سيپاتتار، ادامدارعا دۇنيە سىرلارىن بىلدىرەتىن مىندەتكەرلىك جۇكتەسە كەرەك. سوندىقتان دا، «حاكىمدەر بۇل دۇنيە سىرىن بىلدىرۋگە مىندەتكەر ەمەس»، –  دەگەن اۆتور ويىنا داۋ ايتىپ وتىرمىز.

يسلام الەمى عىلىمدى «زاھيري» نەمەسە سىرتقى («اللانىڭ عىلىمى») جانە «باتيني» ىشكى نەمەسە («ادامنىڭ عىلىمى») دەپ ەكىگە بولگەنىن الدىڭعى تاراۋلاردا ايتىپ وتكەن بولاتىنبىز.

«اللانىڭ عىلىمى» – قورشاعان سىرتقى دۇنيەنى تانىتاتىن، ءبىز قازىر «جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى» دەپ اتاپ جۇرگەن فيزيكا، حيميا، گەوگرافيا، زوولوگيا، مينەرولوگيا تاعى باسقا سول سەكىلدى عىلىمداردى ايتسا، «ادامنىڭ عىلىمى» – جاراتۋشى ءبىر اللا، حاق تاعالا مەن اللا جاراتقان دۇنيە سىرلارىن تاني وتىرىپ، پەندەنىڭ مەيىرىم، سۇيىسپەنشىلىك، ادىلەت ۇعىمدارىنان تۇراتىن ادامنىڭ ىشكى رۋحاني الەمى. بۇل تۋرالى ەڭبەك اۆتورى اسان وماروۆ: «مۇسىلمان قاۋىمى زاھيري (جاراتىلسىتانۋ عىلىمدارى ارقىلى سىرتقى دۇنيەنى تانۋ. ن.م) عىلىمنان قۇر قالسا، باتىس الەمى باتيني (جان-جاقتى دامىعان ادامنىڭ ىشكى رۋحاني الەمى. ن.م)  ءىلىمىنسىز قالىپ، كورسوقىرلىققا ۇرىندى. ەڭ جامانى، قۇدايدىڭ حاق زاڭى – ماحاببات پەن عادىلەت تاركى ەتىلدى. قارۋعا سۇيەنگەن «مادەنيەتتى» ەۋروپا، امەريكا ۇندىستەرىن قىرىپ سالدى. الەمدىك وتارلاۋ – ادام اۋلاۋ جۇيەسىن الىپ كەلدى»، – دەي وتىرىپ، (ا.وماروۆ. 54-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026) باتىس پەن شىعىستىڭ  دۇنيەتانىمدىق كوز قاراستارىنىڭ رۋحاني ءھام ماتەريالدىق تۇرعىداعى ايىرماشىلىقتارىنىڭ ەڭ نەگىزگى باستى سەبەبىن ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» تراكتاتىنا سۇيەنە وتىرىپ تەرەڭنەن تاپسىرلەگەن.

«عاقليات تاسديقات» تراكتاتىندا: «بۇل كۇندەرى تاحسيل-عۇلم (عىلىم ۇيرەنۋ) ەسكى مەدرەسەلەر عۇرپىندا بولىپ، بۇل زاماندا پايداسى جوق بولدى»، – دەگەن اباي، ەرتە شىعىستا عىلىم وقىتاتىن مەدرەسەلەر بولدى. عىلىم مەن وركەنيەت شىعىستان باستاۋ الدى دەگەن ويدى مەڭزەي وتىرىپ، ءوز تۇسىنداعى مەدرەسەلەردىڭ دۇنيەلىك عىلىمدى وقىتپايتىنىنا تەرەڭ وكىنىش بىلدىرەدى.

«عىلىمسىز وقىعان ناماز، بەرىلگەن زەكەت، قىلعان قاج ەشبىر عيبادات ورنىندا قابىلدانبايدى»، – دەپ عىلىمدى بارلىق جايدان بيىك قويىپ، باستى ورىنعا شىعارعان اباي، عىلىم – وركەنيەت كىلتى ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنگەن. سوندا عىلىمدى نە ءۇشىن كاسىپ قىلىپ، بىلمەك كەرەك؟

بۇل سۇراققا ابايدىڭ «عاقليات تاسديقاتىن» تاپسىرلەۋشى عالىم اسان وماروۆ: «دۇنيەنىڭ ماعمۇرلىعى (قىزىق، ادەمى كورىنىس دەگەن ماعىنادا) ءبىر ءتۇرلى اقىلعا نۇر بەرىپ تۇراتىن نارسە. جوقشىلىقتىڭ ادامدى حايۋانداندىرىپ جىبەرەتىنى دە بولادى. بالكي، دۇنيەنىڭ عىلىمىن بىلمەي قالماقتىق – ۇلكەن زارارلى ناداندىق، ول قۇراندا سوگىلگەن», - دەپ اباي سوزىمەن جاۋاپ بەرە كەلە: «دەمەك، دۇنيە عىلىمى – جوقشىلىقتان قۇتىلۋ قۇرالى. ول – ادامزاتقا تاڭىردەن تۇسكەن زور نىعمەت. وسى يدەيانى ورتاعا سالعان اباي مىنانداي قورىتىندىعا كەلەدى: «ءبىز عىلىمدى ساتىپ مال ىزدەمەك ەمەسپىز. مال ءبىرلان عىلىم كاسىپ قىلماقپىز. ونەر – ءوزى دە مال، ونەردى ۇيرەنبەك – ءوزى دە يحسان. بىراق، ول ونەر عادالاتتان شىقپاسىن، شارعىعا ء(دىني زاڭ) مۋافيح (سايكەس، ۇيلەسىمدى) بولسىن. ادامعا ءوز قالىنشە يحساندى بولماق – قارىز ءىس. بىراق، وزگەلەردىڭ يحسانىنا سۇيەنبەك دۇرىس ەمەس», – دەگەن اباي ءسوزىن بۇگىنگى قازاق قوعامىمەن بايلانىستىرعان اۆتور: «مالدان، ياعني، شيكىزاتتان تۇسكەن قارجىعا عىلىمدى دامىتىپ، ونى كاسىپ قىلىپ، ونەر ۇيرەنۋ كەرەك», – دەگەن ويدى باستى ورىنعا شىعارادى.  (ا.وماروۆ. 56-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

«سونىمەن، دۇنيەنى تانىماق، ياكي زاھيري عىلىم – قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى. بىراق، ول – سوقىر عىلىم. ونىڭ باتيني عىلىمعا (ادامنىڭ ىشكى رۋحاني بولمىسى) ۇيلەسىمدى بولۋى شارت. ادىلەتتى حاق جولى جانە پەنەدەلىكتىڭ كامالاتى سوندا عانا تابىلماق. مىنە، دانا اباي عىلىمدى كاسىپ قىلماقتىڭ ءمانىن وسىلايشا انىقتاپ بەرەدى», – دەگەن قورىتىندى ويمەن، اسان وماروۆ ءوزىنىڭ «ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ» ەڭبەگىنىڭ «ءوزىن تانىماق» اتتى ءۇشىنشى ءبولىمىن ءتامامداپتى. (ا.وماروۆ. 55-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» تراكتاتىن تاپسىرلەپ وتىرعان فيلوسوف-عالىم اسان وماروۆ: «اللا تاعالانى تانىماقتىق، ءوزىن تانىماقتىق، دۇنيەنى تانىماقتىق، ءوز ادامدىعىن بۇزباي پايدالى مەن زالالدى ايىرماقتىق»، – دەگەن اباي كۇللى عىلىم-ءبىلىمدى كلاسسيفيكاتسيالاپ ءتورت ساتىعا بولەدى»، – دەيدى. (ا.وماروۆ. 56-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

مىنە، وسى اتالعان ءتورت عىلىم-ءبىلىم سالاسىن: «بالا ۇيرەنسە، بىلسە، ەڭ بولماسا شالا بىلسە، سوندا ونىڭ ادام اتى بولادى»، – دەپ، اباي كۇللى عىلىم-ءبىلىم سالاسىن ءتورت ساتىعا ءبولىپ، ونى ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاق شالا بولسا دا بىلسە ەكەن دەگەن نيەتپەن  جاساپ وتىرعانىن ويشىل انىق ايتقان»، – دەگەن  اسان وماروۆ – بۇرىن سوڭدى «ابايتانۋ» عىلىمىندا بولماعان سونىعا بەت بۇرىپتى. 

ەكىنشى ءبولىمنىڭ سوڭى.

(جالعاسى بار)

نۇرعالي ماحان

Abai.kz