Qúdaytanu bayany neshe mynjyldyqtarda ózektiligin joymay, jaratushy men jaratylys arasyndaghy nәzik baylanysqa negizdelgen saualdar, bolmys pen beybolmys turaly talas-tartystar birde-bir tolastar emes.

Kerisinshe, jyldar ótken sayyn kórkeye-kólemdene týsude. Taqyryp filosofiyalyq, dini, ghylymy bolghandyghymen ghana tartymdy emes, adam tirshiligine qajetti ómir sýru modeliderin úsynumen, qauymnyng úiymdasa otyryp damuyna kerekti qyzmet týrlerimen qamtamasyz etumen jәne basqa da qoghamdyq ómirding salalarynda onyng ajyraghysyz bólshegine ainalumen din taqyrybyna ýn qatushylardyng dabyry qúlaq túndyrady. Ol týsinikti de. Rene Dekarttyng «kýmәndanuyna» shama keltirmeytindey, pikirtalasta aldyna jan salmaytyn sofisterdi sóiletpeytindey dәldikpen dәiek keltiru qanshalyqty kýrdeli bolghanymen, sanagha sәule týsirer logikalyq baylamdar men ghylymy erejelerge sýiene otyryp oy qorytylsa, sóitip mynjyldyqtar diylemmasynan sýbe alyp, oghan ýles qosu tumysy men tabighatynan mәn izdegen әrbir sanalygha tәn qasiyet bolghandyghynan shyghar.

Bolmys pen beybolmys diylemmasy: Din men ghylymnyng toghysqan jeri   

Adam jaratylysy turaly diny tújyrymdardy ghylymy tәsilmen týsindiru kez kelgen talasushy men kýmәndanushyny, súraushy men súralushyny, tyndaushy men bayandaushygha da qyzyq kórineri anyq. Óitkeni diny tújyrymdy qisyn men ghylymilyq arqyly negizdeuding rasionaldylyqta, ekzistensialdyqta qúndylyghy bar. Sebebi, diny mәtinderde kezigetin dәlel-dәiekterdi qaytalay bergennen, bir mezet sana kómegimen oilap jetetin, paryqtaytyn dýniyelerge toqtalghan jón. Yaghni, jaratylystyng týpki maqsatyna ýnile otyryp, odan sanalylyqtyng izin izdesek, aqiqatty tek bolmystan tappay, ony beybolmyspen aradaghy nәrse sipatynda tany alamyz. Úqsas kózqarastar ejelgi grek jәne orta ghasyrlyq batys, shyghys filosoftarynyng enbekterinde negizdelgen. Mәselen, Aristoteli, jannyng bar ekenin adam ólgende deneni tastap, ony bos qaldyruy onyng barlyghyna dәlel retinde dәiektegen. Platon adam janynyng mәngilik ekenin jәne onyng materialdyqqa deyin iydeyalar әleminde ómir sýrgenin payymdaydy. Rene Dekart bolsa Qúday turaly bizding týsinigimizding ózi ózinen-ózi payda bola almaytynyn, ony bizding oiymyzgha Absolut qana salatynyn tújyrymdaydy. Ibn Sinanyng «Úshatyn adam» atty ataqty oy eksperiymenti boyynsha, eger adam kenetten jaratylyp, syrtqy dýniyemen kóru, estu, sezu arqyly bolatyn baylanystyng bәrinen shektelse de, ol óz «Meninin» bar ekenin anyq seziner edi deydi. Búl jannyng deneden tys derbes substansiya ekenin kórsetedi. Degenmen, býgingi tanym kókjiyeginen qaraghanda әri qoghamdaghy býgingi ahual Jaratushy ilimin jýieleytin dindi adamnyng ruhany bóligi tútynatyn qajettilik retinde emes, ony yqpal etushi qúral retinde kóruge jәne oghan basqa da mәn-maghyna ýsteuge beyim.

Jalpy oqu qúraldarynda mifologiya, din, filosofiyany ýzdik-sozyq satylap jetken adam oy damuynyng nәtiyjesi retinde qarastyrugha beyim. Múnday jikteumen mýldem kelisuge bolmaydy. Mifologiya býginde bar jәne onyng ornyn fantastikalyq janr basty. Harry Potter eng kóp satylatyn kitap bolsa, onyng oqyrmandaryn erte kezeng adamynyng «oylau» dәrejesine týsti dep aita almaymyz ghoy. Ejelgi adamdar da qiyaldaudy únatty jәne onyng jemisi retinde týrli ghajayyp әngimeler men qoghamdyq salt-dәstýrge, senimge negiz bolghan tanym týrlerin qaldyra bildi. Filosofiya әli kýnge deyin oqytylady jәne onyng qúndylyghy bir mysqalday da kemimedi. Al din adamnyng ómir-tirshiligining ústyny, baghyt-baghdary. Árqaysysy aqiqatty әrtýrli jolmen izdeydi jәne әrqily jauap úsynady.

Sonymen, jaratylystyng mәninen maqsattylyq nemese kezdeysoqtyqty anyqtaugha shyqqan saparymyzgha qayta oralayyq. Múnday sapardaghy izdenister aldymen jaratylystyng boyynan qanday da bir maqsattylyqtyng belgisi bar ma degen saualgha jauap tabugha jeteleydi. Bolmystyn, onyng ishinde adam jaratylysynyng maqsaty bar bolsa, onda qanday da bir sanalylyqqa da oryn bar, sәikesinshe ol jerden qisynda tabylady. Jaratylys turaly bilim jinaqtaghanda tek empirizmge bas shúlghyp qoymay, jaratylystyng ón boyynan sanalylyq pen týpki maqsatty kóre bilgende ghana adamnyng kókirek kózi ashylyp, oghan ilim sәulesi qúiylar edi. Osy sharttar oryndalsa, adam men ony qorshaghan ortanyng maqsatty jaratylys ekendigine payymdau kómegimen kóz jetkizemiz jәne adam men qorshaghan ortanyng bolmysynda sana bar degen tújyrymgha kelemiz.

Sonymen adam maqsatty jaratylys bolatyn bolsa, tarih oqulyqtaryndaghyday alghashqy adamdardy mәdeny belgilerine qaray epti-epsiz, sanaly-sanasyz dep bóluding ózi qanshalyqty oryndy. Eger ol maqsatty jaratylys bolsa, onyng óz bolmysynda ghana emes, ózi ómir sýrip otyrghan qorshaghan orta bolmysynda da sol maqsattylyqtyng izi aiqyn bilinui tiyis. Búl saualdargha sana arqyly jetip-bilu ýshin, kelesi mәtin joldaryna zer salyp kórelik.

Kezdeysoqtyq pa, әlde Úly jospar ma?

Aldymen, kýn jýiesindegi jerding alatyn orny men onyng sentristik roli turaly payymdaymyz. Fizika jәne astronomiya ghylymy týsindiretin kosmostyng payda boluy turaly gipoteza ýlken jarylys teoriyasyna arqa sýieytindigi belgili. Sәikesinshe, kýn jýiesindegi segiz planetanyng da retke kelip, qalyptasuy osy ortaq qúbylysqa baghynady. Alayda, payda bolu joly bir bolghanymen, jerding «bauyrlas» planetalardan aiyrmashylyghy, onyng tirshilikke jaramdy bolyp, adam sekildi sanaly jaratylystyng osy jerde ghana ósip-ónui onyng maqsatty jaratylys ekendigine aighaq bolady. Tiri organizmning dýniyege keluine jәne ómir sýruine tikeley әseri bar kýn sәulesi osy kýn jýiesindegi barlyq planetalargha taralady, al tirshilikke nәr beretin sudyng ýlken qory keybireulerinde tipti múzdyqtar kýiinde saqtauly. Eger kezdeysoqtyq deyin desek, basqa ghalamdardy qospaghanda, bir ózinde milliondaghan planetalar men júldyzdary bar Qús joly galaktikasynda birde-bir tirshilik belgisining bilinbeui qanday kezdeysoqtyq qisynyna keledi. Kezdeysoqtyq prinsiypi júmys jasasa, tirshilik «úshyp» týsip, basqa da jerlerde payda boluy kerek edi. Jaqsy, jer kýn jýiesinde «ynghayly», «altyn ortada» ornalasqan degen uәj aitar bolsaq, evolusiya teoriyasyna sәikes, milliondaghan jylda sol ortalargha beyimdelgen tirshilikting bir belgisi boluy kerek edi ghoy.

Jerding maqsatty jaratylys ekendigin kýsheytetin dәiekti onyng kýn jýiesindegi ornynanda aiqyn kóruge bolady. Astronomiya kýn jýiesindegi ózge planetalardyng jerge tiygizetin әserin әli de tolyq ashpaghanymen, olardyng qanday da bir «qyzmeti» turaly iydeyany qazirden aita berse bolady. Kýn men aidyng jerge qyzmeti belgili jәne qalghan denelerden olardyng ýlesi әldeqayda kóp. Al kýn jýiesindegi jerding ornalasuyna mәn bersek, jan-jaghy berik qamalmen qorghalghan nysandy kóremiz. Shyndyghynda, asteroiyd, kameta syndy «qanghybas» aspan deneleri «biyik qorghan» Yupiyter men Saturn sekildi alyp planetalargha soqtyghysuynan jerge jetpeui nemese olardyng gravitasiyalyq kýshining jat obektilerdi syrtqa teuip jiberu yqtimaldylyghy joghary. Dәl sol siyaqty, kýn jýiesindegi basqa planetalardyng jerge «qyzmeti» dәleldengen sayyn, onyng maqsatty jaratylys ekendigi turaly tújyrym da dәiektele týsetin bolady.

Alghashqy adam qonystary syr shertedi

Kelesi kezekte, alghashqy adamdar tirshilik qúrghan mekenderden maqsatty bomysty izdep kórelik. Sonymen, tarihshylar men arheologtar adamzat tarihy alghash ret Afrikadan bastaldy degen ústanymda birlikte. Ári qaray, aldymyzda birneshe eski qonystar tabylghan Afrika kontiynenti alghashqy adam zәuzaty ýshin kezdeysoq tandalghan meken be, әlde odan maqsatty is-әreket, qanday da qisyn kóruge bolady ma degen saual túrady. Qisyngha sýienip bajaylar bolsaq, kezdeysoqtyqqa jatqyzu ýshin alghashqy adamdar tek ontýstik poluske jaqyn aimaqtarda ghana payda bolmay, tirshilikke jaramdy bolghan basqa da jerler de izderin qaldyruy kerek edi. Sol sekildi, soltýstik poluske jaqyn mandardan nege ejelgi adamdardyng alghashqy ayaq tabyn tappaymyz. Barlyq kiltipan osy jerde. Alghashqy adamdardyng ómirlik tәjiriybesi az, ómir sýruge qajetti qúraldary damymaghan, onyng ýstine jer betinde kýn keshudi endi ýirenu ýstinde edi. Jangha jayly, suy men nuy mol ystyq mekender bazalyq qajettilikterdi óteuge taptyrmas oryn bolatyn. Al bir sәt, jeri qar jamylghan, ýskirik pen jauyn-jashyny mol soltýstik aimaqtarda olardyng ómir-tirshiligin jalghastyruy qansha uaqytqa sozylatyndyghyn oilanyp kóreyikshi. Álbette, jarty jylgha da juyqtamas edi. Yaghni, aitpaghymyz, ontýstik kontiynentte alghashqy adam zәuzattarynyng tirshilik qúruy sanaly is-әreketting jemisi, maqsatty qúrylghan jospardyng kórinisi.

Syrtqy kórinisting jabayylanuy ishki sananyng joyylghanyn bildirmeydi

Odan әri bayanymyzdy jalghastyrmas búryn, alghashqy adamdardyng bilimi men sanasyna qatysty mәselede birer sóz arnap, týsindirme bere ketken oryndy. Aldynghy mәtinde aitylghanday, alghashqy adamdardyng ómirlik tәjiriybesi men biliminning azdyghy olardyng sanaly bolmaghandyghyn bildirmeydi. Bilim - formasy jaghynan qordalanatyn, jinaqtalatyn nәrse. Býgingi adamzattyng molshylyqta, materialdyq izgilikke toly әlemde ómir sýruining ózi ghasyrlar boyyna jinaqtaghan tәjiriybe men bilimining jemisi. Mynjyldyqtardy artqa tastap bizder býgingi izgilikterdi erkin tútynyp otyrsaq, ol ýshin ózimizge deyingi ghúmyr keshken әrbir úrpaqqa qaryzdarmyz. Endi, alghashqy adamdar bilimdi bolmasa da sanaly boldy degen mәselege keler bolsaq, ony kelesidey týsindiruge bolady.

Býgingi adamdy kvanttyq fizikanyng әleuetimen osydan birneshe on ghasyr ómir keshken alghashqy adamdar qonystaryna jiberip oy eksperiymentin jasap kórsek qaytedi. Jaraydy, uaqyt aralyq mashinanyng kómeginsiz, naqty uaqytta adam tirshilik etpeytin orman men tau-tasy, suy bar aralgha tastap, ýstindegi lypadan basqa qolyna eshtene bermey, oisha eki ay baqylau jýrgizip kóreyik. Býgingi zamanaui, bilimdi degen adamnyng ózi ómirin saqtau ýshin sol alghashqy adamdar jasaghan amal-tәsilderdi ainytpay jasaghan bolar edi. Aldymen suy bar jerdi izdep tauyp, shólin qandyrghan son, kelesi rette qarnyn asqa qalay toltyrudy oilaydy. Etke tәbeti tartyp, elik, qoyan sekildi januarlardyng izin shalady. Biraq, olardy qansha qusada jete almasyn bilip, taldan jemis-jiydek terip jeytin bolar. Qaryn toydyrumen birge qauip-qater mәselesi tuyndaydy. Sóitip, qolyna tayaq, tas aludy jón sanaydy. Osylay kýnder ótip, jel men janbyr, suyqtan ýstindegi kiyimining toz-tozy shyqqanyn ózi de sezbey qalady. Saqal-múrty jalbyrap, shashy ebedeysiz ósip, týri úsqynsyzdanyp ketkenin ózen suyna ýnilgende biraq kóredi. Bir uaqytta aldynan zyta qashqan elikting balasyn kórip, qua jóneledi. Múnday onay oljagha kezige bermesin bilip, baryn salyp, әiteuir taspen úryp ústap alady. Endi onyng terisin sypyrayyn dese pyshaghy joq, bir qyry ýshkirleu bitken taspen qayzalap, soygha kirisedi. Áyteuir, etin jeuge keletindey etip bólshektep bolghan son, ottyghynyng joq ekendigi esine týsedi. Osy mezette, tasty tasqa úrghylap ot shygharugha bolady degen tarih pәni oqytushysynyng aitqany esine týsip, ony amal etip kóredi, biraq bәri de beker. Amal neshik, ash qaryn shúrqyraghanda mәdeniyettiligin ysyryp qoyyp, elikting laghyn shiykiley jeuge kirisedi. Endi dәl osy uaqytta dostaryng nemese jaqyndaryng kelip, syrtynnan baqylap túrsa sen turaly olardyng alghashqy oiy ne bolar edi. Áriyne, sening jabayygha ainalyp shygha kelgenindi sóz etetinine kýmәn joq. Olar sening shybyn janyng ýshin negede dayyn bolghanyndy qaydan týsinsin. Kópke deyin kózimen kórgenderine ózderi senbey, auyq-auyq sening qanday birtýrli ekenindi aityp, mayyn tamyzyp әngimeleri anyq. Minekey, tarih oqulyqtary alghashqy adamdardy bayandaghanda «jabayylyghyna» әlgi sening jaqyndarynnyng kózimen qaraydy. Shyndyghynda, alghashqy adamdardyng ómir ýshin kýnde arpalysyp, әr kýnin tәuekelmen ótkizgenin qaydan bilesin. Olardyng otbasyn qúryp, onyng mýsheleri ýshin qam jegenin, basqa qauip-qaterden qorghanudyng jolyn izdep, biyikteu tal nemese tasty panalaghanyn, jaqyndaryna jaqsylyq jasaugha tyrysqanyn, ózining mindetin tiyisinshe orynday almaghanyna úyalghanyn, yaghny sanaly adamdargha tәn is-әreketting barlyq belgileri tarih oqulyqtarynda aitylmaghandyqtan olardy sanasyz, jabayylar kóretinimiz zandy da. Tarihshylar men arheologtargha germenevtikany jaqsylap mengeruge kenes bergennen basqa aitarymyz joq.

Osydan tórt jyl búryn Astana qalasyndaghy últtyq muzeyge baryp, Qazaqstan jerinen tabylghan tas ghasyryna jatatyn artefaktilerdi eki saghattay jýrip araladym. Ol jerde sol kezenge tәn tas qúraldary, qaru-jaraq týrleri jәne basqa da alghashqy adamdar qoldanghan zattar qoyylghan eken. Mening nazarymdy erekshe audarghany, eng ejelgi adamdardyng tas qúraldarynyng qasynda birneshe jerden tabylghan kәdimgi aghashtan jasalyp tasqa ainalghan nemese tastan keskindelgen kәdimgi kiyim tigetin iynening qoyyluy edi. Jәy kózben qarasaq, onda túrghan ne bar dersiz. Biraq iyne – sanaly adamnyng qolynda bolatyn qúral ghoy. IYne tek kiyim tigu emes, sonymen birge eptilik, ónerge degen, әdemilikke degen qúshtarlyq, úyatty jerlerdi jabu, yaghny sanaly adamgha tәn is-qimyldyng jinaghy. IYnege qajettilikti sezine aludyng ózi ne túrady. Jabayy, sanasyz adam kiyimdi neghylsyn.

Ózender - adamzat kóshining alghashqy migrasiyalyq dәlizi

Sonymen, maqsatty jaratylysty, bolmystyng basty mekendeushisi adamnyng sanalylyghyna qatysty jetkilikti dәlelder keltirdik dep oilaymyz. Ári qaray, jerding adamnyng ómir-tirshiligine qolayly orta retinde maqsatty jaratylys ekenin dәleldeytin songhy dәiekke toqtalayyq. Jalpy, órkeniyetterdi shyghystyq jәne batystyq dep bólu keng taraghan. Sol sekildi, adamzat shyghystan batysqa taray otyryp, jerge iyelik etkendigi belgili. Osy jerde, osynau úly kóshke sebep bolghan týrtki jay turaly aityla bermeydi. Bizding oiymyzsha, osynau jerdi mekendeu ýrdisine ózender kóp ról oinady. Alghashqy adamdar negizinen ózen-kólderge jaqyn otyrghanyn bilemiz jәne onyng boyymen boylay otyryp ózine basqa da enistikter men alandardy, mekenderdi ashyp otyrghan. Alghashqy adamdar mekendegen afrika kontiynentindegi ózenderding ishindegi eng irisi Nil ózenining ontýstikten soltýstikke qaray boylap aghatynyn eskersek, shyghystan batysqa qaray qonystanu logikasy týsinikti bolar edi. Búl jerde de, ózenderding aghysy men baghytynda maqsattylyq jatyr degen boljamymyz negizsiz emes. Ózender tirshilikting kózi bolyp qana qoymay, alghashqy jerding qonystanushylaryna qúddy migrasiyalyq dәliz bolghan dep payymdaymyz. Jalpy osy logika jelisimen, soltýstik baghyt «Afrika – Nil – Sinay – Levant – Anadoly - Europa» tizbegin qúrady. Ontýstik baghyt «Shyghys Afrika – Qyzyl teniz – Arabiya – Parsy shyghanaghy – Iran – Oralyq Aziya» tizbegi arqyly qalyptasty dep aitugha bolady. Arheologiyalyq dәlelderde osy tizbekti rastay týsedi.

Maqsatty úghynghan sana

Jaratylystyng ón boyynan kezdeysoqtyq emes, aiqyn maqsat pen úly jospardy izdeu bizding ruhymyzdyng týpki tabighatynda jatqan qajettilik. Árbir galaktikanyng ýilesiminde, jerding gharyshtaghy qauipsiz mekeninde, ata-babalarymyzdyng tas ýngirlerde qaldyrghan alghashqy iynesi men jýrip ótken joldarynda sanaly is-әreketting izi sayrap jatyr. Búl dýniyede eshnәrse bosqa jaralmaghany siyaqty, siz ben bizding de búl ómirge keluimizding artynda qaytalanbas missiya men ýlken mәn jatyr. Búl maqalanyng joldary әrbir oqyrmannyng jýrek tórindegi úmytyla bastaghan jaryqty oyatyp, óz bolmysyna tereng ýniluge, ómirding әr sәtin maghynaly ótkizuge týrtki bolar degen senimdemiz. Óitkeni, maqsatty úghynghan sana ghana ómirdi baghalay alady, al maqsatty jaratylys qana mәngilikke jol tabady.

Núrghisa Kusherov,

Túran uniyveriyteti

Abai.kz