قۇدايتانۋ بايانى نەشە مىڭجىلدىقتاردا وزەكتىلىگىن جويماي، جاراتۋشى مەن جاراتىلىس اراسىنداعى نازىك بايلانىسقا نەگىزدەلگەن ساۋالدار، بولمىس پەن بەيبولمىس تۋرالى تالاس-تارتىستار بىردە-ءبىر تولاستار ەمەس.

كەرىسىنشە، جىلدار وتكەن سايىن كوركەيە-كولەمدەنە تۇسۋدە. تاقىرىپ فيلوسوفيالىق، ءدىني، عىلىمي بولعاندىعىمەن عانا تارتىمدى ەمەس، ادام تىرشىلىگىنە قاجەتتى ءومىر ءسۇرۋ مودەلدەرىن ۇسىنۋمەن، قاۋىمنىڭ ۇيىمداسا وتىرىپ دامۋىنا كەرەكتى قىزمەت تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋمەن جانە باسقا دا قوعامدىق ءومىردىڭ سالالارىندا ونىڭ اجىراعىسىز بولشەگىنە اينالۋمەن ءدىن تاقىرىبىنا ءۇن قاتۋشىلاردىڭ دابىرى قۇلاق تۇندىرادى. ول تۇسىنىكتى دە. رەنە دەكارتتىڭ «كۇماندانۋىنا» شاما كەلتىرمەيتىندەي، پىكىرتالاستا الدىنا جان سالمايتىن سوفيستەردى سويلەتپەيتىندەي دالدىكپەن دايەك كەلتىرۋ قانشالىقتى كۇردەلى بولعانىمەن، ساناعا ساۋلە تۇسىرەر لوگيكالىق بايلامدار مەن عىلىمي ەرەجەلەرگە سۇيەنە وتىرىپ وي قورىتىلسا، ءسويتىپ مىڭجىلدىقتار ديلەمماسىنان سۇبە الىپ، وعان ۇلەس قوسۋ تۋمىسى مەن تابيعاتىنان ءمان ىزدەگەن ءاربىر سانالىعا ءتان قاسيەت بولعاندىعىنان شىعار.

بولمىس پەن بەيبولمىس ديلەمماسى: ءدىن مەن عىلىمنىڭ توعىسقان جەرى   

ادام جاراتىلىسى تۋرالى ءدىني تۇجىرىمداردى عىلىمي تاسىلمەن ءتۇسىندىرۋ كەز كەلگەن تالاسۋشى مەن كۇماندانۋشىنى، سۇراۋشى مەن سۇرالۋشىنى، تىڭداۋشى مەن بايانداۋشىعا دا قىزىق كورىنەرى انىق. ويتكەنى ءدىني تۇجىرىمدى قيسىن مەن عىلىميلىق ارقىلى نەگىزدەۋدىڭ راتسيونالدىلىقتا، ەكزيستەنتسيالدىقتا قۇندىلىعى بار. سەبەبى، ءدىني ماتىندەردە كەزىگەتىن دالەل-دايەكتەردى قايتالاي بەرگەننەن، ءبىر مەزەت سانا كومەگىمەن ويلاپ جەتەتىن، پارىقتايتىن دۇنيەلەرگە توقتالعان ءجون. ياعني، جاراتىلىستىڭ تۇپكى ماقساتىنا ۇڭىلە وتىرىپ، ودان سانالىلىقتىڭ ءىزىن ىزدەسەك، اقيقاتتى تەك بولمىستان تاپپاي، ونى بەيبولمىسپەن اراداعى نارسە سيپاتىندا تاني الامىز. ۇقساس كوزقاراستار ەجەلگى گرەك جانە ورتا عاسىرلىق باتىس، شىعىس فيلوسوفتارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە نەگىزدەلگەن. ماسەلەن، اريستوتەل، جاننىڭ بار ەكەنىن ادام ولگەندە دەنەنى تاستاپ، ونى بوس قالدىرۋى ونىڭ بارلىعىنا دالەل رەتىندە دايەكتەگەن. پلاتون ادام جانىنىڭ ماڭگىلىك ەكەنىن جانە ونىڭ ماتەريالدىققا دەيىن يدەيالار الەمىندە ءومىر سۇرگەنىن پايىمدايدى. رەنە دەكارت بولسا قۇداي تۋرالى ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدىڭ ءوزى وزىنەن-ءوزى پايدا بولا المايتىنىن، ونى ءبىزدىڭ ويىمىزعا ابسوليۋت قانا سالاتىنىن تۇجىرىمدايدى. يبن سينانىڭ «ۇشاتىن ادام» اتتى اتاقتى وي ەكسپەريمەنتى بويىنشا، ەگەر ادام كەنەتتەن جاراتىلىپ، سىرتقى دۇنيەمەن كورۋ، ەستۋ، سەزۋ ارقىلى بولاتىن بايلانىستىڭ بارىنەن شەكتەلسە دە، ول ءوز «مەنىنىڭ» بار ەكەنىن انىق سەزىنەر ەدى دەيدى. بۇل جاننىڭ دەنەدەن تىس دەربەس سۋبستانتسيا ەكەنىن كورسەتەدى. دەگەنمەن، بۇگىنگى تانىم كوكجيەگىنەن قاراعاندا ءارى قوعامداعى بۇگىنگى احۋال جاراتۋشى ءىلىمىن جۇيەلەيتىن ءدىندى ادامنىڭ رۋحاني بولىگى تۇتىناتىن قاجەتتىلىك رەتىندە ەمەس، ونى ىقپال ەتۋشى قۇرال رەتىندە كورۋگە جانە وعان باسقا دا ءمان-ماعىنا ۇستەۋگە بەيىم.

جالپى وقۋ قۇرالدارىندا ميفولوگيا، ءدىن، فيلوسوفيانى ۇزدىك-سوزىق ساتىلاپ جەتكەن ادام وي دامۋىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە قاراستىرۋعا بەيىم. مۇنداي جىكتەۋمەن مۇلدەم كەلىسۋگە بولمايدى. ميفولوگيا بۇگىندە بار جانە ونىڭ ورنىن فانتاستيكالىق جانر باستى. حارري پوتتەر ەڭ كوپ ساتىلاتىن كىتاپ بولسا، ونىڭ وقىرماندارىن ەرتە كەزەڭ ادامىنىڭ «ويلاۋ» دارەجەسىنە ءتۇستى دەپ ايتا المايمىز عوي. ەجەلگى ادامدار دا قيالداۋدى ۇناتتى جانە ونىڭ جەمىسى رەتىندە ءتۇرلى عاجايىپ اڭگىمەلەر مەن قوعامدىق سالت-داستۇرگە، سەنىمگە نەگىز بولعان تانىم تۇرلەرىن قالدىرا ءبىلدى. فيلوسوفيا ءالى كۇنگە دەيىن وقىتىلادى جانە ونىڭ قۇندىلىعى ءبىر مىسقالداي دا كەمىمەدى. ال ءدىن ادامنىڭ ءومىر-تىرشىلىگىنىڭ ۇستىنى، باعىت-باعدارى. ارقايسىسى اقيقاتتى ءارتۇرلى جولمەن ىزدەيدى جانە ارقيلى جاۋاپ ۇسىنادى.

سونىمەن، جاراتىلىستىڭ مانىنەن ماقساتتىلىق نەمەسە كەزدەيسوقتىقتى انىقتاۋعا شىققان ساپارىمىزعا قايتا ورالايىق. مۇنداي ساپارداعى ىزدەنىستەر الدىمەن جاراتىلىستىڭ بويىنان قانداي دا ءبىر ماقساتتىلىقتىڭ بەلگىسى بار ما دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تابۋعا جەتەلەيدى. بولمىستىڭ، ونىڭ ىشىندە ادام جاراتىلىسىنىڭ ماقساتى بار بولسا، وندا قانداي دا ءبىر سانالىلىققا دا ورىن بار، سايكەسىنشە ول جەردەن قيسىندا تابىلادى. جاراتىلىس تۋرالى ءبىلىم جيناقتاعاندا تەك ەمپيريزمگە باس شۇلعىپ قويماي، جاراتىلىستىڭ ءون بويىنان سانالىلىق پەن تۇپكى ماقساتتى كورە بىلگەندە عانا ادامنىڭ كوكىرەك كوزى اشىلىپ، وعان ءىلىم ساۋلەسى قۇيىلار ەدى. وسى شارتتار ورىندالسا، ادام مەن ونى قورشاعان ورتانىڭ ماقساتتى جاراتىلىس ەكەندىگىنە پايىمداۋ كومەگىمەن كوز جەتكىزەمىز جانە ادام مەن قورشاعان ورتانىڭ بولمىسىندا سانا بار دەگەن تۇجىرىمعا كەلەمىز.

سونىمەن ادام ماقساتتى جاراتىلىس بولاتىن بولسا، تاريح وقۋلىقتارىنداعىداي العاشقى ادامداردى مادەني بەلگىلەرىنە قاراي ەپتى-ەپسىز، سانالى-ساناسىز دەپ ءبولۋدىڭ ءوزى قانشالىقتى ورىندى. ەگەر ول ماقساتتى جاراتىلىس بولسا، ونىڭ ءوز بولمىسىندا عانا ەمەس، ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قورشاعان ورتا بولمىسىندا دا سول ماقساتتىلىقتىڭ ءىزى ايقىن ءبىلىنۋى ءتيىس. بۇل ساۋالدارعا سانا ارقىلى جەتىپ-ءبىلۋ ءۇشىن، كەلەسى ءماتىن جولدارىنا زەر سالىپ كورەلىك.

كەزدەيسوقتىق پا، الدە ۇلى جوسپار ما؟

الدىمەن، كۇن جۇيەسىندەگى جەردىڭ الاتىن ورنى مەن ونىڭ تسەنتريستىك ءرولى تۋرالى پايىمدايمىز. فيزيكا جانە استرونوميا عىلىمى تۇسىندىرەتىن كوسموستىڭ پايدا بولۋى تۋرالى گيپوتەزا ۇلكەن جارىلىس تەورياسىنا ارقا سۇيەيتىندىگى بەلگىلى. سايكەسىنشە، كۇن جۇيەسىندەگى سەگىز پلانەتانىڭ دا رەتكە كەلىپ، قالىپتاسۋى وسى ورتاق قۇبىلىسقا باعىنادى. الايدا، پايدا بولۋ جولى ءبىر بولعانىمەن، جەردىڭ «باۋىرلاس» پلانەتالاردان ايىرماشىلىعى، ونىڭ تىرشىلىككە جارامدى بولىپ، ادام سەكىلدى سانالى جاراتىلىستىڭ وسى جەردە عانا ءوسىپ-ءونۋى ونىڭ ماقساتتى جاراتىلىس ەكەندىگىنە ايعاق بولادى. ءتىرى ورگانيزمنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە جانە ءومىر سۇرۋىنە تىكەلەي اسەرى بار كۇن ساۋلەسى وسى كۇن جۇيەسىندەگى بارلىق پلانەتالارعا تارالادى، ال تىرشىلىككە ءنار بەرەتىن سۋدىڭ ۇلكەن قورى كەيبىرەۋلەرىندە ءتىپتى مۇزدىقتار كۇيىندە ساقتاۋلى. ەگەر كەزدەيسوقتىق دەيىن دەسەك، باسقا عالامداردى قوسپاعاندا، ءبىر وزىندە ميلليونداعان پلانەتالار مەن جۇلدىزدارى بار قۇس جولى گالاكتيكاسىندا بىردە-ءبىر تىرشىلىك بەلگىسىنىڭ بىلىنبەۋى قانداي كەزدەيسوقتىق قيسىنىنا كەلەدى. كەزدەيسوقتىق ءپرينتسيپى جۇمىس جاساسا، تىرشىلىك «ۇشىپ» ءتۇسىپ، باسقا دا جەرلەردە پايدا بولۋى كەرەك ەدى. جاقسى، جەر كۇن جۇيەسىندە «ىڭعايلى»، «التىن ورتادا» ورنالاسقان دەگەن ءۋاج ايتار بولساق، ەۆوليۋتسيا تەورياسىنا سايكەس، ميلليونداعان جىلدا سول ورتالارعا بەيىمدەلگەن تىرشىلىكتىڭ ءبىر بەلگىسى بولۋى كەرەك ەدى عوي.

جەردىڭ ماقساتتى جاراتىلىس ەكەندىگىن كۇشەيتەتىن دايەكتى ونىڭ كۇن جۇيەسىندەگى ورنىناندا ايقىن كورۋگە بولادى. استرونوميا كۇن جۇيەسىندەگى وزگە پلانەتالاردىڭ جەرگە تيگىزەتىن اسەرىن ءالى دە تولىق اشپاعانىمەن، ولاردىڭ قانداي دا ءبىر «قىزمەتى» تۋرالى يدەيانى قازىردەن ايتا بەرسە بولادى. كۇن مەن ايدىڭ جەرگە قىزمەتى بەلگىلى جانە قالعان دەنەلەردەن ولاردىڭ ۇلەسى الدەقايدا كوپ. ال كۇن جۇيەسىندەگى جەردىڭ ورنالاسۋىنا ءمان بەرسەك، جان-جاعى بەرىك قامالمەن قورعالعان نىساندى كورەمىز. شىندىعىندا، استەرويد، كامەتا سىندى «قاڭعىباس» اسپان دەنەلەرى «بيىك قورعان» يۋپيتەر مەن ساتۋرن سەكىلدى الىپ پلانەتالارعا سوقتىعىسۋىنان جەرگە جەتپەۋى نەمەسە ولاردىڭ گراۆيتاتسيالىق كۇشىنىڭ جات وبەكتىلەردى سىرتقا تەۋىپ جىبەرۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى. ءدال سول سياقتى، كۇن جۇيەسىندەگى باسقا پلانەتالاردىڭ جەرگە «قىزمەتى» دالەلدەنگەن سايىن، ونىڭ ماقساتتى جاراتىلىس ەكەندىگى تۋرالى تۇجىرىم دا دايەكتەلە تۇسەتىن بولادى.

العاشقى ادام قونىستارى سىر شەرتەدى

كەلەسى كەزەكتە، العاشقى ادامدار تىرشىلىك قۇرعان مەكەندەردەن ماقساتتى بومىستى ىزدەپ كورەلىك. سونىمەن، تاريحشىلار مەن ارحەولوگتار ادامزات تاريحى العاش رەت افريكادان باستالدى دەگەن ۇستانىمدا بىرلىكتە. ءارى قاراي، الدىمىزدا بىرنەشە ەسكى قونىستار تابىلعان افريكا كونتينەنتى العاشقى ادام ءزاۋزاتى ءۇشىن كەزدەيسوق تاڭدالعان مەكەن بە، الدە ودان ماقساتتى ءىس-ارەكەت، قانداي دا قيسىن كورۋگە بولادى ما دەگەن ساۋال تۇرادى. قيسىنعا سۇيەنىپ باجايلار بولساق، كەزدەيسوقتىققا جاتقىزۋ ءۇشىن العاشقى ادامدار تەك وڭتۇستىك پوليۋسكە جاقىن ايماقتاردا عانا پايدا بولماي، تىرشىلىككە جارامدى بولعان باسقا دا جەرلەر دە ىزدەرىن قالدىرۋى كەرەك ەدى. سول سەكىلدى، سولتۇستىك پوليۋسكە جاقىن ماڭداردان نەگە ەجەلگى ادامداردىڭ العاشقى اياق تابىن تاپپايمىز. بارلىق كىلتيپان وسى جەردە. العاشقى ادامداردىڭ ومىرلىك تاجىريبەسى از، ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى قۇرالدارى دامىماعان، ونىڭ ۇستىنە جەر بەتىندە كۇن كەشۋدى ەندى ۇيرەنۋ ۇستىندە ەدى. جانعا جايلى، سۋى مەن نۋى مول ىستىق مەكەندەر بازالىق قاجەتتىلىكتەردى وتەۋگە تاپتىرماس ورىن بولاتىن. ال ءبىر ءسات، جەرى قار جامىلعان، ۇسكىرىك پەن جاۋىن-جاشىنى مول سولتۇستىك ايماقتاردا ولاردىڭ ءومىر-تىرشىلىگىن جالعاستىرۋى قانشا ۋاقىتقا سوزىلاتىندىعىن ويلانىپ كورەيىكشى. البەتتە، جارتى جىلعا دا جۋىقتاماس ەدى. ياعني، ايتپاعىمىز، وڭتۇستىك كونتينەنتتە العاشقى ادام ءزاۋزاتتارىنىڭ تىرشىلىك قۇرۋى سانالى ءىس-ارەكەتتىڭ جەمىسى، ماقساتتى قۇرىلعان جوسپاردىڭ كورىنىسى.

سىرتقى كورىنىستىڭ جابايىلانۋى ىشكى سانانىڭ جويىلعانىن بىلدىرمەيدى

ودان ءارى بايانىمىزدى جالعاستىرماس بۇرىن، العاشقى ادامداردىڭ ءبىلىمى مەن ساناسىنا قاتىستى ماسەلەدە بىرەر ءسوز ارناپ، تۇسىندىرمە بەرە كەتكەن ورىندى. الدىڭعى ماتىندە ايتىلعانداي، العاشقى ادامداردىڭ ومىرلىك تاجىريبەسى مەن ءبىلىمىننىڭ ازدىعى ولاردىڭ سانالى بولماعاندىعىن بىلدىرمەيدى. ءبىلىم - فورماسى جاعىنان قوردالاناتىن، جيناقتالاتىن نارسە. بۇگىنگى ادامزاتتىڭ مولشىلىقتا، ماتەريالدىق ىزگىلىككە تولى الەمدە ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ءوزى عاسىرلار بويىنا جيناقتاعان تاجىريبە مەن ءبىلىمىنىڭ جەمىسى. مىڭجىلدىقتاردى ارتقا تاستاپ بىزدەر بۇگىنگى ىزگىلىكتەردى ەركىن تۇتىنىپ وتىرساق، ول ءۇشىن وزىمىزگە دەيىنگى عۇمىر كەشكەن ءاربىر ۇرپاققا قارىزدارمىز. ەندى، العاشقى ادامدار ءبىلىمدى بولماسا دا سانالى بولدى دەگەن ماسەلەگە كەلەر بولساق، ونى كەلەسىدەي تۇسىندىرۋگە بولادى.

بۇگىنگى ادامدى كۆانتتىق فيزيكانىڭ الەۋەتىمەن وسىدان بىرنەشە ون عاسىر ءومىر كەشكەن العاشقى ادامدار قونىستارىنا جىبەرىپ وي ەكسپەريمەنتىن جاساپ كورسەك قايتەدى. جارايدى، ۋاقىت ارالىق ماشينانىڭ كومەگىنسىز، ناقتى ۋاقىتتا ادام تىرشىلىك ەتپەيتىن ورمان مەن تاۋ-تاسى، سۋى بار ارالعا تاستاپ، ۇستىندەگى لىپادان باسقا قولىنا ەشتەڭە بەرمەي، ويشا ەكى اي باقىلاۋ جۇرگىزىپ كورەيىك. بۇگىنگى زاماناۋي، ءبىلىمدى دەگەن ادامنىڭ ءوزى ءومىرىن ساقتاۋ ءۇشىن سول العاشقى ادامدار جاساعان امال-تاسىلدەردى اينىتپاي جاساعان بولار ەدى. الدىمەن سۋى بار جەردى ىزدەپ تاۋىپ، ءشولىن قاندىرعان سوڭ، كەلەسى رەتتە قارنىن اسقا قالاي تولتىرۋدى ويلايدى. ەتكە تابەتى تارتىپ، ەلىك، قويان سەكىلدى جانۋارلاردىڭ ءىزىن شالادى. بىراق، ولاردى قانشا قۋسادا جەتە الماسىن ءبىلىپ، تالدان جەمىس-جيدەك تەرىپ جەيتىن بولار. قارىن تويدىرۋمەن بىرگە قاۋىپ-قاتەر ماسەلەسى تۋىندايدى. ءسويتىپ، قولىنا تاياق، تاس الۋدى ءجون سانايدى. وسىلاي كۇندەر ءوتىپ، جەل مەن جاڭبىر، سۋىقتان ۇستىندەگى كيىمىنىڭ توز-توزى شىققانىن ءوزى دە سەزبەي قالادى. ساقال-مۇرتى جالبىراپ، شاشى ەبەدەيسىز ءوسىپ، ءتۇرى ۇسقىنسىزدانىپ كەتكەنىن وزەن سۋىنا ۇڭىلگەندە بىراق كورەدى. ءبىر ۋاقىتتا الدىنان زىتا قاشقان ەلىكتىڭ بالاسىن كورىپ، قۋا جونەلەدى. مۇنداي وڭاي ولجاعا كەزىگە بەرمەسىن ءبىلىپ، بارىن سالىپ، ايتەۋىر تاسپەن ۇرىپ ۇستاپ الادى. ەندى ونىڭ تەرىسىن سىپىرايىن دەسە پىشاعى جوق، ءبىر قىرى ۇشكىرلەۋ بىتكەن تاسپەن قايزالاپ، سويۋعا كىرىسەدى. ايتەۋىر، ەتىن جەۋگە كەلەتىندەي ەتىپ بولشەكتەپ بولعان سوڭ، وتتىعىنىڭ جوق ەكەندىگى ەسىنە تۇسەدى. وسى مەزەتتە، تاستى تاسقا ۇرعىلاپ وت شىعارۋعا بولادى دەگەن تاريح ءپانى وقىتۋشىسىنىڭ ايتقانى ەسىنە ءتۇسىپ، ونى امال ەتىپ كورەدى، بىراق ءبارى دە بەكەر. امال نەشىك، اش قارىن شۇرقىراعاندا مادەنيەتتىلىگىن ىسىرىپ قويىپ، ەلىكتىڭ لاعىن شيكىلەي جەۋگە كىرىسەدى. ەندى ءدال وسى ۋاقىتتا دوستارىڭ نەمەسە جاقىندارىڭ كەلىپ، سىرتىڭنان باقىلاپ تۇرسا سەن تۋرالى ولاردىڭ العاشقى ويى نە بولار ەدى. ارينە، سەنىڭ جابايىعا اينالىپ شىعا كەلگەنىڭدى ءسوز ەتەتىنىنە كۇمان جوق. ولار سەنىڭ شىبىن جانىڭ ءۇشىن نەگەدە دايىن بولعانىڭدى قايدان ءتۇسىنسىن. كوپكە دەيىن كوزىمەن كورگەندەرىنە وزدەرى سەنبەي، اۋىق-اۋىق سەنىڭ قانداي ءبىرتۇرلى ەكەنىڭدى ايتىپ، مايىن تامىزىپ اڭگىمەلەرى انىق. مىنەكەي، تاريح وقۋلىقتارى العاشقى ادامداردى بايانداعاندا «جابايىلىعىنا» الگى سەنىڭ جاقىندارىڭنىڭ كوزىمەن قارايدى. شىندىعىندا، العاشقى ادامداردىڭ ءومىر ءۇشىن كۇندە ارپالىسىپ، ءار كۇنىن تاۋەكەلمەن وتكىزگەنىن قايدان بىلەسىڭ. ولاردىڭ وتباسىن قۇرىپ، ونىڭ مۇشەلەرى ءۇشىن قام جەگەنىن، باسقا قاۋىپ-قاتەردەن قورعانۋدىڭ جولىن ىزدەپ، بيىكتەۋ تال نەمەسە تاستى پانالاعانىن، جاقىندارىنا جاقسىلىق جاساۋعا تىرىسقانىن، ءوزىنىڭ مىندەتىن تيىسىنشە ورىنداي الماعانىنا ۇيالعانىن، ياعني سانالى ادامدارعا ءتان ءىس-ارەكەتتىڭ بارلىق بەلگىلەرى تاريح وقۋلىقتارىندا ايتىلماعاندىقتان ولاردى ساناسىز، جابايىلار كورەتىنىمىز زاڭدى دا. تاريحشىلار مەن ارحەولوگتارعا گەرمەنەۆتيكانى جاقسىلاپ مەڭگەرۋگە كەڭەس بەرگەننەن باسقا ايتارىمىز جوق.

وسىدان ءتورت جىل بۇرىن استانا قالاسىنداعى ۇلتتىق مۋزەيگە بارىپ، قازاقستان جەرىنەن تابىلعان تاس عاسىرىنا جاتاتىن ارتەفاكتىلەردى ەكى ساعاتتاي ءجۇرىپ ارالادىم. ول جەردە سول كەزەڭگە ءتان تاس قۇرالدارى، قارۋ-جاراق تۇرلەرى جانە باسقا دا العاشقى ادامدار قولدانعان زاتتار قويىلعان ەكەن. مەنىڭ نازارىمدى ەرەكشە اۋدارعانى، ەڭ ەجەلگى ادامداردىڭ تاس قۇرالدارىنىڭ قاسىندا بىرنەشە جەردەن تابىلعان كادىمگى اعاشتان جاسالىپ تاسقا اينالعان نەمەسە تاستان كەسكىندەلگەن كادىمگى كيىم تىگەتىن ينەنىڭ قويىلۋى ەدى. ءجاي كوزبەن قاراساق، وندا تۇرعان نە بار دەرسىز. بىراق ينە – سانالى ادامنىڭ قولىندا بولاتىن قۇرال عوي. ينە تەك كيىم تىگۋ ەمەس، سونىمەن بىرگە ەپتىلىك، ونەرگە دەگەن، ادەمىلىككە دەگەن قۇشتارلىق، ۇياتتى جەرلەردى جابۋ، ياعني سانالى ادامعا ءتان ءىس-قيمىلدىڭ جيناعى. ينەگە قاجەتتىلىكتى سەزىنە الۋدىڭ ءوزى نە تۇرادى. جابايى، ساناسىز ادام كيىمدى نەعىلسىن.

وزەندەر - ادامزات كوشىنىڭ العاشقى ميگراتسيالىق ءدالىزى

سونىمەن، ماقساتتى جاراتىلىستى، بولمىستىڭ باستى مەكەندەۋشىسى ادامنىڭ سانالىلىعىنا قاتىستى جەتكىلىكتى دالەلدەر كەلتىردىك دەپ ويلايمىز. ءارى قاراي، جەردىڭ ادامنىڭ ءومىر-تىرشىلىگىنە قولايلى ورتا رەتىندە ماقساتتى جاراتىلىس ەكەنىن دالەلدەيتىن سوڭعى دايەككە توقتالايىق. جالپى، وركەنيەتتەردى شىعىستىق جانە باتىستىق دەپ ءبولۋ كەڭ تاراعان. سول سەكىلدى، ادامزات شىعىستان باتىسقا تاراي وتىرىپ، جەرگە يەلىك ەتكەندىگى بەلگىلى. وسى جەردە، وسىناۋ ۇلى كوشكە سەبەپ بولعان تۇرتكى جاي تۋرالى ايتىلا بەرمەيدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، وسىناۋ جەردى مەكەندەۋ ۇردىسىنە وزەندەر كوپ ءرول وينادى. العاشقى ادامدار نەگىزىنەن وزەن-كولدەرگە جاقىن وتىرعانىن بىلەمىز جانە ونىڭ بويىمەن بويلاي وتىرىپ وزىنە باسقا دا ەڭىستىكتەر مەن الاڭداردى، مەكەندەردى اشىپ وتىرعان. العاشقى ادامدار مەكەندەگەن افريكا كونتينەنتىندەگى وزەندەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى ءنىل وزەنىنىڭ وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قاراي بويلاپ اعاتىنىن ەسكەرسەك، شىعىستان باتىسقا قاراي قونىستانۋ لوگيكاسى تۇسىنىكتى بولار ەدى. بۇل جەردە دە، وزەندەردىڭ اعىسى مەن باعىتىندا ماقساتتىلىق جاتىر دەگەن بولجامىمىز نەگىزسىز ەمەس. وزەندەر تىرشىلىكتىڭ كوزى بولىپ قانا قويماي، العاشقى جەردىڭ قونىستانۋشىلارىنا قۇددى ميگراتسيالىق ءدالىز بولعان دەپ پايىمدايمىز. جالپى وسى لوگيكا جەلىسىمەن، سولتۇستىك باعىت «افريكا – ءنىل – سيناي – لەۆانت – انادولى - ەۋروپا» تىزبەگىن قۇرادى. وڭتۇستىك باعىت «شىعىس افريكا – قىزىل تەڭىز – ارابيا – پارسى شىعاناعى – يران – ورالىق ازيا» تىزبەگى ارقىلى قالىپتاستى دەپ ايتۋعا بولادى. ارحەولوگيالىق دالەلدەردە وسى تىزبەكتى راستاي تۇسەدى.

ماقساتتى ۇعىنعان سانا

جاراتىلىستىڭ ءون بويىنان كەزدەيسوقتىق ەمەس، ايقىن ماقسات پەن ۇلى جوسپاردى ىزدەۋ ءبىزدىڭ رۋحىمىزدىڭ تۇپكى تابيعاتىندا جاتقان قاجەتتىلىك. ءاربىر گالاكتيكانىڭ ۇيلەسىمىندە، جەردىڭ عارىشتاعى قاۋىپسىز مەكەنىندە، اتا-بابالارىمىزدىڭ تاس ۇڭگىرلەردە قالدىرعان العاشقى ينەسى مەن ءجۇرىپ وتكەن جولدارىندا سانالى ءىس-ارەكەتتىڭ ءىزى سايراپ جاتىر. بۇل دۇنيەدە ەشنارسە بوسقا جارالماعانى سياقتى، ءسىز بەن ءبىزدىڭ دە بۇل ومىرگە كەلۋىمىزدىڭ ارتىندا قايتالانباس ميسسيا مەن ۇلكەن ءمان جاتىر. بۇل ماقالانىڭ جولدارى ءاربىر وقىرماننىڭ جۇرەك تورىندەگى ۇمىتىلا باستاعان جارىقتى وياتىپ، ءوز بولمىسىنا تەرەڭ ۇڭىلۋگە، ءومىردىڭ ءار ءساتىن ماعىنالى وتكىزۋگە تۇرتكى بولار دەگەن سەنىمدەمىز. ويتكەنى، ماقساتتى ۇعىنعان سانا عانا ءومىردى باعالاي الادى، ال ماقساتتى جاراتىلىس قانا ماڭگىلىككە جول تابادى.

نۇرعيسا كۋشەروۆ،

تۇران ۋنيۆەريتەتى

Abai.kz