Búl beyne bәrine tanys: әr búryshtan «sәttilikke jetu» turaly aitylyp jatqanda, júmys isteuge qauqarly bola túra memlekettik qarajatqa ómir sýrip jatqan deni sau eresek adam.

Búl beyne әdilettilik turaly sóz qozghaugha ynghayly bolghanymen, sandarmen nashar dәleldenedi. Eger ony derektermen jәne әleumettik baghdarlamalardyng әseri turaly belgili mәlimettermen salystyrsaq, suret әldeqayda shynayy әri nazar audararlyq bolyp shyghady.

Olardyng sany naqty qansha?

2026 jyldyng 1 sәuirine qaray Qazaqstanda atauly әleumettik kómekti (AÁK) 31,1 myng otbasynan 167,4 myng adam aldy. Olargha 7,9 mlrd tenge taghayyndalghan, al býkil jylgha budjette 62,7 mlrd tenge qarastyrylghan. Halyq sany shamamen 20 million bolatyn el ýshin búl 1 payyzdan da az. Bólek týrde balalargha arnalghan kómek tólenedi: әr balagha 1,5 ailyq eseptik kórsetkish (AEK) mólsherinde, 1 nauryzgha qaray ony 50,1 myng bala alghan. Al pikirtalastyng negizgi arqauy bolyp otyrghan enbekke qabiletti eresekterding ýlesi qansha ekeni jariyalanghan jiyntyq derekterden kórinbeydi.

Mәsele múnymen joyylyp ketpeydi, biraq onyng auqymy últtyq dengeyden góri lokalidy (jergilikti) sipatqa iye. Asyraushysy bar býtin bir úrpaq turaly sóz búl sandarmen qiyspaydy, dese de eskeru kerek: basqa qoldau týrleri men beyresmy júmyspen qamtu búl derekterge kirmeydi.

Qamshy logikasy

Kómekti enbekpen baylanystyru iydeyasy jana da, tansyq ta emes. 2017 jyly Qazaqstan Ýkimeti atauly kómekting jana tәrtibi turaly zandy engizgen kezde Viyse-ministr Svetlana Jaqypova onyng maqsaty masyldyqty jong ekenin ashyq aitqan edi. Kómekke ýmitker otbasy әleumettik kelisimshartqa qol qoiy tiyis boldy. Eger otbasynyng enbekke qabiletti mýshesi júmys isteuden bas tartsa jeke mindettemelerin oryndamasa, onyng tólemi jartylay kesiledi, al qaytalap búzghan jaghdayda otbasyndaghy barlyq enbekke qabiletti jandar ýshin toqtatylady. Sanksiyalar balalar men enbekke qabiletsizderge әser etpedi. Múndaghy esep jartylay psihologiyalyq sipatta boldy: jaqyndarynyng qysymy júmys istegisi kelmeytin adamgha yqpal etui tiyis edi.

Búnyng astarynda týsinikti uәj jatyr. Qaytarym retinde eshtene talap etpeytin jәrdemaqy uaqyt óte kele enbek etu әdetin, sonymen birge enbek naryghyna qayta oralu mýmkindigin tómendetedi. Kómek alushylardy júmys izdeuge mindettegen 1990 jyldardaghy Amerika reformasyn jaqtaushylar búl reformanyng jәrdemaqygha tәueldilikti azaytyp, jalghyzbasty analardyng júmyspen qamtyluyn arttyrghanyn, әri balalargha ziyan tiygizbegenin eske salady. Sonymen qatar, salyq tóleushi de kómek alatyn adamnyng ayaqqa túru ýshin qoldan kelgenning bәrin jasauyn talap etuge qúqyly.

Tekseris neni kórsetti?

Is jýzinde «qamshy» teoriyadaghyday nәtiyje bermeydi. Eki tarap ta sýienetin amerikalyq baghalaular úqsas suretti kórsetedi: mindetti talaptar qoyylghan toptarda júmyspen qamtu dengeyi basynda ósti, biraq búl ósim shamaly boldy jәne uaqyt óte kele tómendedi. Besinshi jylgha qaray búl talaptar tiymegen adamdar kóptegen baghdarlamalarda búrynghy alushylardy kuyp jetti nemese tipti ozyp ketti. Múnday baghdarlamalardy úzaq jyldar boyy zerttegen MDRC zertteu úiymy kóptegen jaghdayda júmyspen qamtu men tabystyng ósui uaqytsha bolghanyn, al otbasylardyng bayyp ketpegenin jazady: júmys kelgende, jәrdemaqy toqtaghan. Basqalardan qaraghanda adamdargha qyzmetter jiyntyghyn, sonyng ishinde qysqa merzimdi oqytudy úsynghan baghdarlama erekshelendi.

Azyq-týlik jәne medisinalyq kómek turaly keyingi júmystardyng nәtiyjesi odan da qarapayym. AQSh Kongresining Budjettik basqarmasy 2022 jyly azyq-týlik talondary jaghdayynda júmyspen qamtu 1990 jyldardaghy reformalardan keyin azyraq ósti, al medisinalyq kómek baghdarlamalarynda nәtiyje nólge jaqyn degen qorytyndygha keldi. Ekonomist Timoty Harris Apdjon institutyna arnalghan enbeginde búl talaptar alushylar sanyn aitarlyqtay azaytqanyn, biraq júmyspen qamtudy sәl ghana arttyrghanyn kórsetti. Múnday baghdarlamalar tabysynyng bir bóligi statistikalyq bolyp shyghady: adam alushylar tiziminen ghayyp boldy, biraq júmys isteytinder tiziminde payda boluy mindetti emes. Soylese kele, pikirtalas tek sandar tónireginde emes, nәtiyje dep neni sanau kerektiginde bolyp otyr: alushylardyng az boluy ma, әlde otbasylardyng túrmysynyng jaqsaruy ma?

Múnda bir eskertpe bar. Derekterding basym bóligi AQSh-ta jasalghan, al MDRC búl nәtiyje jәrdemaqy kólemine baylanysty boluy mýmkin ekenin eskertedi: 200 dollar tólem kezinde júmys isteytin ereje 700 dollarda ózin basqasha ústauy mýmkin. Ashyq derekkózderden qazaqstandyq әleumettik kelisimsharttargha berilgen tәuelsiz baghalaudy tabu mýmkin bolmady, búl býkil daudyng basty olqylyghy bolar.

Útymdy tandau

Jauapkershilikting joqtyghy turaly aitatyndargha arifmetikagha múqiyat qaraghan jón. Eger adam alghashqy resmy jalaqyny rәsimdegen boyda kómekten tolyqtay aiyrylsa, júmysqa shyghu keyde tabystyng azangyn bildiredi. Ekonomister múny «jәrdemaqy túzaghy» dep ataydy jәne búl jaghdaydaghy minez-qúlyqty erinshektik dep aitu qiyn: adam ózine qoyylghan erejelerge sәikes әreket etedi. Búghan motivasiyagha baylanysty emes kedergilerdi qosynyz: balabaqsha joq, júmysqa qatynau qiyn, densaulyq syr beredi, al shaghyn qalada nemese auylda bos júmys oryndary mýldem joq. Múnyng ýstine tólemnen aiyrylyp qalmau ýshin ústalatyn beyresmy qosymsha júmystardy qosynyz.

Búdan keyin «jauapkershilikting joqtyghy» kóringendey kóp nәrseni týsindire almaydy.

«Sәttilikke jetu» turaly degbirsiz úrandar búghan eshtene qospaydy: ol júmys oryndaryn qúrmaydy jәne mәselesi yntada emes adamdardyng súraghyna jauap bermeydi. Múnyng bәri motivasiya mýldem joq degendi bildirmeydi. Keybir adamdarda ol shynymen de әlsiz boluy mýmkin jәne jýie múny eskeruge mindetti. Búl jerdegi súraq — jýie adamgha onyng ornyna ne úsynady.

Memleketten ne kýtuge bolady?

Osy aitylghandardyng bәrinen aighaylaghan úrandarsyz-aq birshama qarapayym baghdarlama payda bolady. Júmys isteu әrqashan jәrdemaqydan tiyimdirek boluy ýshin, kómek shekti týrde birden ýzilip qalmay, tabystyng ósuine qaray birtindep azayy tiyis. Eger adamdy júmys izdeuge mindettese, oghan oqytu, deldaldar jәne bos oryndar joq jerde subsidiyalanatyn júmys oryndary qajet: oryndau mýmkindiginsiz qoyylghan talap jazagha ainalady. Auryp jýrgenderge nemese bala kýtimimen otyrghandargha júmys isteuge dayyn, biraq oryn tappaghandargha qaraghanda ózgeshe sharalar qajet. Sonymen qatar erejeler qarapayym boluy tiyis, óitkeni sharttardyng oryndaluyn rastau neghúrlym kýrdeli bolsa, múqtaj jandar, sonyng ishinde júmys isteytinder de kómekten soghúrlym jii aiyrylady.

Eng bastysy, bәlkim, basqada. Memleket talapty tek alushylardan ghana emes, jýiening ózinen de súrauy kerek: kelisimshartqa qol qoyylghannan keyin eki-ýsh jyl ótken song qansha adam resmy týrde júmys isteydi jәne qansha tabys tabady? Anyqtalghanday, Qazaqstanda múnday búqaralyq baghalau joq. Ol joq kezde «qysym jasau ma, әlde kómektesu me» degen aitys nәtiyjelerding emes, tek ishki senimderding dauy bolyp qala beredi.

Abai.kz